Долгожители из абхазского села Джгерда

Дахьыҟоу ахыхәа, иҟалоит аԥсыхәа: алабжьара зныԥшуа аԥсуа жәаԥҟақәа

96
(ирҿыцуп 11:31 30.08.2020)
Ажәаԥҟақәа раӷьырак ирнубаало аԥсҭазаараҿы умҩақәызҵаша алабжьарақәа ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ишдыру еиԥш, аԥсуаа ҳҟны аҭыԥ аман аимак-аиҿак, ма аусӡбатә ахьыҟалоз абыргцәа-ҟәыӷацәа радгалара. Ицәырҵыз аус аҭыԥ ақәҵаразы аҟәыӷацәа анеилацәажәоз, аӡәи-аӡәи еиԥырхагахомызт, еизыӡырҩуан. Аха еилацәажәоз руаӡәк егьи иажәа даԥыҩланы акы имҳәар ада ԥсыхәа аныҟамыз, ицәажәоз иҿаԥхьа дҩагыланы "уажәа хьыла иԥысҟоит!" ҳәа аҭамзаара шьҭаҵаны, иажәа ԥиҟон.

Абасала, ажәа аԥсуаа ахьы иадыркылон, ахьы иаҟарартәуан. Пату рықәырҵон зажәаҳәа ҭбааз, ираӡаз, жәаԥҟала ихырҷаз ауаа ҟәыӷацәа.

Ажәаԥҟақәа ҳрызхьаԥшуазар, аԥсуа жәлар еиуеиԥшым аамҭақәа рзы иаԥырҵеит хыԥхьаӡарала ҵҩа змам ажәаԥҟа ссирқәа. Урҭ шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала имырӡкәа иааргон. Мҩашьарада иуҳәар алшоит, аԥсуаа ҳҿы дарбанызаалак ажәабжь зҳәо иакәзааит, ҩыџьа ааидгыланы иахьеицәажәо акәзааит, жәлар рыгәҭа игыланы ицәажәо иакәзааит, рцәажәараҿы ажәаԥҟак рхы иадмырхәакәа ҟалашьа амам ҳәа, избан акәзар, ахшыҩҵак инакәша-аакәшаны акәымкәа, икылкааны, инҭкааны иаанарԥшуеит.

Аҵарауаҩ, афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан: "Аџьажәлар рыԥсҭазааратәи, рсоциалтәи, рҭоурыхтә ԥышәеи сахьаркырала изныԥшуа, иааркьаҿӡаны ҳәоук иҭагӡаны еиқәыршәоу, ахшыҩҵак нагӡа аазырԥшуа, ацәажәараан ауаа ражәа иалаҵаны ирҳәо ажәаԥҟа ҳәа иашьҭоуп".

Жәаҳәарада, ажәаԥҟақәа ссиршәа ирныԥшит жәлар рдунеихәаԥшышьа, рҵасқәа, рԥышәа, рыхшыҩ, рхәыцрақәа, ацәгьеи абзиеи рахь ирымоу агәаанагара уҳәа.

Гәымаа рысакаса акаԥатәык иҽанижьлон: аԥсыуа жәаԥҟақәак рҵаки рхархәашьеи>>

Ажәаԥҟақәа рҿы еизыркәкәоуп ҳауаажәлар ацәгьеи абзиеи рахь ирымоу агәаанагарақәа, ахшыҩзцарақәа, убри азы жәлар рҳәамҭақәа иреиуоу ажәаԥҟақәа раӷьырак ирнубаалоит аԥсҭазаараҿы умҩақәызҵаша алабжьарақәа. Ҳрызхьаԥшып урҭ:

Алабжьаратә ҵакы знубаало аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәак:

  • Уқәҵатәы баны ушьапы еиҵых; уахьзынамӡо ушьапы кыдумыргылан; иулшо дырны унапы ҟьа; уахьзынамӡо уҽаԥыумшьын – иулшои иулымшои, иумои иумами дырны ухы ныҟәгала ҳәоуп арҭ ажәаԥҟақәа иҳаларыбжьо.
  • Уаххьа ануфа шьыжьхьа уазхәыц – иахьатәи уԥсҭазаара мацарала умхәыцроуп, уаҵәи уаҵәашьҭахьи шыҟоу удыруазароуп.
  • Асаба зыргыло ила асаба хылоит; ацәгьа зыршо иара дагоит; ажра зжыз иԥа дҭаҳаит; ацәгьара згәы иҭоу ацәгьара дақәшәоит; ацәгьа зуз абжа изацуп; анышә ужыр анышә аауеит – ауаҩы аиакәым изуур, мышкы зны уаргьы ишухьӡо агәра ҳдыргоит арҭ ажәаԥҟақәа.
  • Дахьыҟоу ахыхәа, иҟалоит аԥсыхәа; агәаҳәара ахьыҟоу алшарагьы ҟалоит; ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит – ауаҩы акы игәы иҭакны даныҟоу, уи анагӡаразы хшыҩла, махәҿала илшо зегьы аныҟаиҵа, знымзар-зны игәахәтәы дахьымӡар ауӡом.
  • Ах зҵам ҩы ыҟаӡам; акы згым уаҩы дыҟам; аҽы ԥшьшьапык шаҵоугьы ишьацәхныслоит – арҭ зҵакы еиҭарсу жәаԥҟақәоуп, агха ҟазымҵо, амашәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам ауп иаанаго.
  • Аанда (агәара) ахыԥара иашьцылаз аҽы, знымзар-зны амгәа ԥнажәоит – ацәгьара иашьцылаз, аҟазшьа бааԥс ҵызгаз дахьымхәыр, цәгьала дҭамхар ауӡом, абри аҩыза алабжьара аанарԥшуеит ари ажәаԥҟа.
  • Азҩа зӡаз иан дагеит; азҩа маӡа уаҩ дагоит; азҩа зыршаз иҷкәын дагеит; – ауаҩы игха иҵәахыр, иара ихаҭа изеицәахоит, убасҟан "азҩа зӡаз иан дагеит" рҳәоит. Иара убас, ауаҩы изы ахәымгара зҳәо, иҟазҵо иара ихаҭа ацәгьара дақәшәоит.
  • Аҟама акәым узыцәшәаша абз ауп; абз аҟама аиԥш иҵаруп; абз ахәыц еихнаҵәоит – гәаӷшақә, мамзаргьы ушны уаныҟоу ауаҩы иауҳәаз ажәа ахаан ихашҭраны дыҟаӡам, еснагь иуҳәо уацклаԥшлароуп акгьы зхарам ауаҩы игәы умхәырц, аха иҟоуп аҭагылазаашьақәа ажәа ҵар ахьаҭаху.
  • Аӡәы итәы иашьҭалаз, иара итәы шатәхоит – иутәым, уџьабаа здым, уус злам уашьҭалар, аиакәым уақәшәар алшоит.
  • Ахьа анцәҟәыншьа, иахырхыз ацәа иахыччон; ахьаԥарч зхылҵыз, иахәлаӷыӷуан; – ауаҩы дызхылҵыз, дзааӡаз иҭаацәа, иуаажәлар дырҿагыло, дырзымхәыцуа далагар, абас изырҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

96

"Аӡы цқьа ԥхыӡ иубар, абзиара иазҳәоуп": аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи

84
(ирҿыцуп 20:21 13.09.2020)
Азҿлымҳара зцу афольклортә жанр аԥхыӡқәа реилкаареи ацәара анцәахәқәеи дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥхыӡқәа даара азҿлымҳара зцу фольклортә жанруп, дара аԥсуаа ҳҟны макьанагьы иҭҵаамкәа иаанхоит. Раԥхьатәи анҵамҭақәа аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи ртәы ҟаиҵеит Дырмит Гәлиа. Урҭ уԥылоит иара иҩымҭақәа реизгақәа рҿы. Аԥхыӡқәа рҟны иаарԥшуп аԥси нарцәытәи адунеи ирыдҳәалоу ажәлар разхаҵарақәа.

Аԥхыӡ аамҭалатәи аԥсра аанарԥшуа иҟоуп. Уи ус шакәу арҵабыргуеит абызшәа иалоу ажәақәа, ажәаԥҟақәа. Иаҳҳәап: "Ицәоу – аԥсы диҩызоуп", мамзаргьы: "Аԥсы дызгәыблымыз дыцәазшәа дибон" уҳәа реиԥш иҟақәоу.

Аԥсуа мифологиаҟны иҟоуп иара убас ауаҩы ацәа далазхало, ԥхыӡла дзыргәаҟуа аперсонаж Цәаблаҟ ҳәа хьӡыс измоу. Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа уи Напкылҵәа ҳәа лзырҳәоит. Иахьагьы ирҳәоит ауаҩы ацәа акыраамҭа даналахалак "Цәаблаҟ улкыма!" ҳәа.

Аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла иҽеим ацәара абарҵаҿы, аџь-ҵла амҵан, иара убас аилашәшәымҭаз уцәар бзиам рҳәоит. Ибзиаӡам ацәара амзартә ныҳәарақәа анымҩаԥысуа аамҭазынгьы, аиҳаракгьы аишәаргыларақәа раан, усҟан аԥшқа дыцәазаргьы хымԥада даадырԥшуеит, аритуал нагӡаны иалгаанӡагьы ддырцәом. Амцәара иадҳәалоу аритуал аарԥшуп аԥсра иадҳәалоу ақьабзқәа рҟынгьы – уи аҷаԥшьара ауп. Абасала "ацәара–амыцәара" иаадырԥшуеит еиҿагылоу ҩ-дунеик: "аԥсреи–абзареи", "нарцәи–аарцәи", "зыԥсы ҭоуи–зыԥсы ҭами".

Иҟоуп амиф-ҵабыргқәа ауаҩы дцәалаханы, хаха-хымш дмааԥшӡакәа, нарцәы дцан дшааз еиҭазҳәо. Ус еиԥш иҟоу аԥхыӡқәа раан, ауаҩы нарцәы иуацәа, ма иидыруа шьоукы ибоит, нарцәытәи аԥсҭазаара далаԥшуеит, џьанаҭи џьаҳаными иҟоу ауаа ишрызныҟәо ибоит. Абас ауаҩы ԥхыӡла нарцәы ицан иааз акраамҭа дыԥсӡом рҳәоит.

Иҟоуп илабҿабоу аԥхыӡқәагьы. Илабҿабоу аԥхыӡқәа ҳәа рзырҳәоит ауаҩы ԥхыӡла иибаз лабҿаба ианыҟалогьы. Иаҳҳәап, ԥхыӡла аԥсы ауаҩы игәиҽаниҵар ауеит, мамзаргьы игу-ибзоу алаиирдырыр.

Убас, Ешыра, 2010 шықәсазы ианысҵаз аԥхыӡ аҿы ажәабжьҳәаҩ Хьмур Еныкь исалҳәон, лара иԥсхьаз лан ԥхыӡ дшылбоз "аишәаҟны ишьаз аҵәца зықәбыргылеи" ҳәа, дааԥшны иангәалҭа, ус иагьыҟаҵәҟьан, ашьҭахь илыԥсахит.

Аԥхыӡ ала ауаҩы еиуеиԥшым адыргақәа иоуеит дзықәшәараны иҟоу аазырԥшуа. Араҟа иааҳгоит ҿырԥштәқәак аԥсуаа урҭ реилкаарақәа шаадырԥшуа:

  • Ԥхыӡла аҳәса рацәаҩны иубар – амш цәгьа иазҳәоуп
  • Амаҭ ушьуа ԥхыӡла иубар, уаӷа уиааиуеит.
  • Ахәаҷамаҷақәа ԥхыӡла иубар, аиакәым уақәшәоит, ма учмазаҩхоит.
  • Ԥхыӡла ахысбжьы уаҳар, ажәабжь ҿыц иамааноуп.
  • Ԥхыӡла акакан уфо иубар, аимҳәа иазкуп.
  • Ԥхыӡла ашаха убар, амҩа уоураны иҟоуп.
  • Аҽы уақәтәаны уҩуа иубар, хьӡык угоит, мамзаргьы аԥшасра иазҳәоуп.
  • Аӡы цқьа, ма аӡиас ԥхыӡ иубар, абзиара иазҳәоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

84

"Ауарцеи", "асақь", "аҟаса": аҵакырацәа зныԥшуа аԥсыуа ажәақәак

198
Аԥсуаа ражәаҳәа иалоу аҵакырацәа зныԥшуа ажәақәак ирызкны лгәаанагарақәа ҳацеиҩылшоит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Адунеи иқәынхо ауааԥсыра зегьы еиԥшны ицәажәом, шамахамзар, ажәларқәа зегьы ирымоуп маӡа шәкы зҭаҵәаху ашәындыҟәра иаҩызоу рхатәы бызшәа. Абызшәа ианыруеит зегьы, изырҿиаз ажәлар рыхдырра, рҟәыӷара, рхатәы ҷыдарақәа.

Абызшәаҿы ирацәаӡоуп аҿырԥштәқәа ажәак ҩба-хԥа ҵакы анаиуа. Уи аԥсуаа ҳамацара ҳҟны акәым, миллионҩыла иҟоу егьырҭ амилаҭқәа рбызшәаҿгьы иуԥылоит. Ҿырԥштәыс ҳҳы иаҳархәап аԥсуа бызшәа иалоу ажәа "агьазар".

"Агьазар" – ари ажәа раԥхьатәи аҵакы аҿы аусура зцәымӷу "бездельник" аанагоит. Аҩбатәи аҵакаҿы, "агьазар" ҳәа изырҳәоит аус уны, ирҳаз аԥара зегьы зфо-изжәуа, хыда-ҵыхәада аԥара зҟьо ауаҩы (урысшәала "шабашник"). Ҳазхьаԥшып анеиҩстәи ажәа "асыкь". Ари ажәа раԥхьаӡатәи аҵакы иаанаго, зхашәа хы мбо зҽыҟазҵо ауаҩ иоуп. Аҩбатәи аҵакаҿы "асыкь" ҳәа иашьҭоуп ауаҩы ишәҵатәы ахахәда изеибамыркуа, ихарчыланы аԥсылара иақәжьу.

Убас имаҷым ажәак аҿы ҩба, хԥа, ԥшьба ҵакы змоу егьырҭ ажәақәеи ахьӡқәеи. Маҷк иадамзаргьы, срылацәажәарц сҭахуп аҵакырацәа зныԥшуа иахьа зхархәара маҷхо иалагаз ажәақәак. Урҭ иреиуоуп:

Ауарцеи

Ԥштәыс иааҟоу зегь реиҳа иҟаԥшьы-цқьоу ауарцеи ҳәа азырҳәоит. Уи аҩыза аԥшшәы амреиԥш, ацәаҟәагьы иаанахәоит. Жәлар рҳәамҭақәа руак аҿы иуԥылоит абри аҩыза аҳәоу: "Дкьаҿынгьы дпалтыҟсамкәа, даунгьы дгьаргьалашьымкәа, деиқәангьы дсамсалымкәа, даԥшьынгьы дуарцеимкәа…" Абасала, аҟаԥшьқәа зегьы ираԥызго аԥштәы "ауарцеи" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "пурпур"). Ауарцеи – ари ажәа аҩбатәи аҵакаҿы аиха, абҩа, аџыр, убас егьырҭ аихажәлақәагьы, рырҭәара ашьҭахь, ашкәакәареи аиқәаҵәареи аламҵакәа, иаархәо аԥшшәы иахьӡуп. Ауарцеи – ари ажәа ахԥатәи аҵакаҿы ахьы, араӡны, абҩа, уҳәа убас ахьы иашьҭрақәоу зегьы ааилаҵаны, хьӡыс "ауарцеи" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "цветной металл").

Русско-абхазский словарь.
© Sputnik Илона Хварцкия

Аҭаҩа

Алымҳа аҩнуҵҟа абжьы зныҩуа ауаҩы ицәеижьхәҭа иахьӡуп аҭаҩа. Уи аҟара иҵаӷоу, ауаҩы ицәеижь аҿы даҽакы ыҟаӡам. Ауаҩы уаниацәҳауа ирҳәалоит: "Уи илымҳа аҭаҩара бзиастәит". Аҭаҩа, даҽакалагьы "аҭыҩ" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "перепонка"). Аҭаҩа – даҽакала алу иалаго ашыла зҭаԥсо иахьӡуп. Уи ԥшь-шьапык аҵаны, ԥшь-кәакькны ӷәыла еидчаԥаланы иҟаҵоуп. Ашәындыҟәра иеиԥшуп – ахҩа амаӡам.

Аҭаӡ

Идыру акоуп, ашәарыцараҿы ахьшь рхы ишадырхәо. Ашәарыцаҩ ахшь иманы хара данцо - инапы иқәԥраауа, аҽаҟьо, иӡыӡымкуа иҟамларцаз, асахҭан иалхны, иргәаҩаны ахы иахауҵартә ирӡахуаз "аҭаӡ" ахьӡуп. Аҭаӡ (урыс бызшәала: "колпак"). Аҭаӡ – даҽакалагьы, жәытәаахыс ауаа рхы иадырхәо амчра бааԥсқәа рацәыхьчагоуп. Изызҳауа ахәыҷы алаԥш, аҩсҭаа, аџьныш дырцәнахьчоит, иԥырхагахом ҳәа, ақьаад аҵәаӷәарсҭақәа анҵаны, еицарсаны, абырфын рахәыц аҵданы, ахәыҷы ихәда иахарҵон. Уи даҽакалагьы "амулашәҟә" ҳәа иашьҭан (урыс бызшәала иуҳәозар, "амулет").

Асақь

Асақь ҳәа изырҳәоит ауаҩы имҵарҵаз ихәы, хәашацк аанмыжькәа инықәырбзаа изфо. Ирҳәоит ажәаҿы: "Ихәы ирҭаз, дынҵәозшәа, исақьны дҩагылт" ҳәа. Абас ҟазшьаз измоу ауаҩы даҽакалагьы "амлаҟымлаҵә" (урысшәала "обжора") ҳәа ишьҭоуп. Даҽакалагь, асақь – ауаҩы игәы рҭынчны, дкаххаа дшыцәоу, инаиқәланы, имаз ахәыҷы еимҵәаны, акы аанмыжькәа, иӷәыхны агара "асақьра" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "грабеж").

Аларцәа

Ашәақь аԥынҵаҿы, ацәҟьара кылкаагас, қәыԥшырҭас иарҭаз акәаԥ хәыҷы "аларцәа" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "мушка"). Иҟоуп аԥсуа ажәарццак, "Сшәақь аларцәа аӡы сцәаҿаҭәацәеит". Аларцәа – ианылашьцоу, уахьцо-уахьаауа узырбо амаҭәахәқәа ируакуп. Ажәытәан, ауаа рнеиааигас иҟаз афаитонқәеи адилижансқәеи ракәын. Урҭ ирыҵакыз аҽқәа ныҟәызцоз, амҩа ишықәыз ирцәыхәлар, раԥхьаҟа лашара-цәаарак рбарацы рхы иадырхәон "аларцәа".

Аҟаса

Дыррала иаҩцам, аха зҽырбабаны, жәа ҭлаԥҟала ицәажәо изырҳәоит "Акыр идыруашәа иҽырҟасаны ауп дышцәажәо". Ажәа "аҟаса" даҽакалагьы "аҽырҟәышра" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "умничать"). Аҟаса – амалуаа ирыҵакны ирымаз адгьылқәа рҿы хәыда-ԥсада, мчыла аус здыруаз анхацәа рџьабаа "аҟаса" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "барщина"). Уажәтәи аамҭазы, ауаҩы иџьабаа анирымҭалак, ирҳәалоит: "Сџьабаа ҟасамзар, исуҭарауазеи?!" ҳәа.

Аӡырҩ

Аӡиасқәеи акәарақәеи рыццакра аӡырҩ ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "течение"). Аӡырҩ – ақәа анауа, аҩнқәа рхыб аҟнытә ҵаҟа излалбааҽҽо аҩны аԥшь-кәакьк аҿы иарҭо аӡырҩ ҳәа иашьҭоуп (урысшәала иуҳәозар, "желоб").

Иахьанӡагьы аԥсуа қыҭақәа рҿы ԥсышәа цқьала ицәажәо абыргцәа ражәаҳәаҿы иуԥылоит арҭ ҳазлацәажәаз ажәақәа. Урҭ абыргцәа анцәажәо зҿлымҳарыла урзыӡырҩыр, ражәа иалаҵаны ирҳәоит, ҳаамҭазы зхархәара ԥсыҽхахьоу, аха зеилкаара, здырра аҭаху ижәытәӡоу ажәақәеи ахьӡқәеи.

Астатиа аиқәыршәараҿы ахархәара аман ашәҟәыҩҩы-ажурналист Шьаликәа Камкьиа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи".

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

198

Ахсалԥҳа Гәдоуҭатәи агоспиталь аҟны ишьҭоу рыкрыфаразы: излаҳалшо ала ак рыгҳажьуам

0
(ирҿыцуп 12:58 20.09.2020)
Аацытәи афельдшертә пункт амедиаҳәшьа Марина Ахсалԥҳа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭалҳәеит Гәдоуҭатәи агоспиталь аҟны ишьҭоу COVID-19 змоу ачымазцәа рыкрыфара шеиҿкаау атәы.

 

Ахсалԥҳа Гәдоуҭатәи агоспиталь аҟны ишьҭоу рыкрыфаразы: излаҳалшо ала ак рыгҳажьуам

"Ақыҭақәа рҟны аус зуа амедиаҳәшьцәа шәҳацхраа излашәылшо ала анырҳәа, ҳаизеит. Сара ахроникатә бронхит зласымоу ала, аинфекциатә ҟәшахьы сзымцаӡеит, аха ахәыҟаҵараҟны ацхыраара аҭахын азы, иҳалшо ала иҟаҵаны ачымазцәа рхәы ҳҭиуеит. Амедиаҳәшьцәа ааиуеит ирзызго. Ахәы зегьы ирзеиԥшны иузыҟаҵаӡом, ашьақар чымазара змоу рзы хазы афатә ҟаҵатәуп, ацклаԥшра аҭахуп. Ашьыжь еиуеиԥшым ақашьқәа ҟаҳҵоит, уи мацара раҳҭаӡом, ахаақәа, ргәы иаҭаху ачаи, акаҳуа, излаҳалшо ала ак рыгҳажьуам", - лҳәеит Ахсалԥҳа.

 

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0