"Ауарцеи", "асақь", "аҟаса": аҵакырацәа зныԥшуа аԥсыуа ажәақәак

211
Аԥсуаа ражәаҳәа иалоу аҵакырацәа зныԥшуа ажәақәак ирызкны лгәаанагарақәа ҳацеиҩылшоит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Адунеи иқәынхо ауааԥсыра зегьы еиԥшны ицәажәом, шамахамзар, ажәларқәа зегьы ирымоуп маӡа шәкы зҭаҵәаху ашәындыҟәра иаҩызоу рхатәы бызшәа. Абызшәа ианыруеит зегьы, изырҿиаз ажәлар рыхдырра, рҟәыӷара, рхатәы ҷыдарақәа.

Абызшәаҿы ирацәаӡоуп аҿырԥштәқәа ажәак ҩба-хԥа ҵакы анаиуа. Уи аԥсуаа ҳамацара ҳҟны акәым, миллионҩыла иҟоу егьырҭ амилаҭқәа рбызшәаҿгьы иуԥылоит. Ҿырԥштәыс ҳҳы иаҳархәап аԥсуа бызшәа иалоу ажәа "агьазар".

"Агьазар" – ари ажәа раԥхьатәи аҵакы аҿы аусура зцәымӷу "бездельник" аанагоит. Аҩбатәи аҵакаҿы, "агьазар" ҳәа изырҳәоит аус уны, ирҳаз аԥара зегьы зфо-изжәуа, хыда-ҵыхәада аԥара зҟьо ауаҩы (урысшәала "шабашник"). Ҳазхьаԥшып анеиҩстәи ажәа "асыкь". Ари ажәа раԥхьаӡатәи аҵакы иаанаго, зхашәа хы мбо зҽыҟазҵо ауаҩ иоуп. Аҩбатәи аҵакаҿы "асыкь" ҳәа иашьҭоуп ауаҩы ишәҵатәы ахахәда изеибамыркуа, ихарчыланы аԥсылара иақәжьу.

Убас имаҷым ажәак аҿы ҩба, хԥа, ԥшьба ҵакы змоу егьырҭ ажәақәеи ахьӡқәеи. Маҷк иадамзаргьы, срылацәажәарц сҭахуп аҵакырацәа зныԥшуа иахьа зхархәара маҷхо иалагаз ажәақәак. Урҭ иреиуоуп:

Ауарцеи

Ԥштәыс иааҟоу зегь реиҳа иҟаԥшьы-цқьоу ауарцеи ҳәа азырҳәоит. Уи аҩыза аԥшшәы амреиԥш, ацәаҟәагьы иаанахәоит. Жәлар рҳәамҭақәа руак аҿы иуԥылоит абри аҩыза аҳәоу: "Дкьаҿынгьы дпалтыҟсамкәа, даунгьы дгьаргьалашьымкәа, деиқәангьы дсамсалымкәа, даԥшьынгьы дуарцеимкәа…" Абасала, аҟаԥшьқәа зегьы ираԥызго аԥштәы "ауарцеи" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "пурпур"). Ауарцеи – ари ажәа аҩбатәи аҵакаҿы аиха, абҩа, аџыр, убас егьырҭ аихажәлақәагьы, рырҭәара ашьҭахь, ашкәакәареи аиқәаҵәареи аламҵакәа, иаархәо аԥшшәы иахьӡуп. Ауарцеи – ари ажәа ахԥатәи аҵакаҿы ахьы, араӡны, абҩа, уҳәа убас ахьы иашьҭрақәоу зегьы ааилаҵаны, хьӡыс "ауарцеи" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "цветной металл").

Русско-абхазский словарь.
© Sputnik Илона Хварцкия

Аҭаҩа

Алымҳа аҩнуҵҟа абжьы зныҩуа ауаҩы ицәеижьхәҭа иахьӡуп аҭаҩа. Уи аҟара иҵаӷоу, ауаҩы ицәеижь аҿы даҽакы ыҟаӡам. Ауаҩы уаниацәҳауа ирҳәалоит: "Уи илымҳа аҭаҩара бзиастәит". Аҭаҩа, даҽакалагьы "аҭыҩ" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "перепонка"). Аҭаҩа – даҽакала алу иалаго ашыла зҭаԥсо иахьӡуп. Уи ԥшь-шьапык аҵаны, ԥшь-кәакькны ӷәыла еидчаԥаланы иҟаҵоуп. Ашәындыҟәра иеиԥшуп – ахҩа амаӡам.

Аҭаӡ

Идыру акоуп, ашәарыцараҿы ахьшь рхы ишадырхәо. Ашәарыцаҩ ахшь иманы хара данцо - инапы иқәԥраауа, аҽаҟьо, иӡыӡымкуа иҟамларцаз, асахҭан иалхны, иргәаҩаны ахы иахауҵартә ирӡахуаз "аҭаӡ" ахьӡуп. Аҭаӡ (урыс бызшәала: "колпак"). Аҭаӡ – даҽакалагьы, жәытәаахыс ауаа рхы иадырхәо амчра бааԥсқәа рацәыхьчагоуп. Изызҳауа ахәыҷы алаԥш, аҩсҭаа, аџьныш дырцәнахьчоит, иԥырхагахом ҳәа, ақьаад аҵәаӷәарсҭақәа анҵаны, еицарсаны, абырфын рахәыц аҵданы, ахәыҷы ихәда иахарҵон. Уи даҽакалагьы "амулашәҟә" ҳәа иашьҭан (урыс бызшәала иуҳәозар, "амулет").

Асақь

Асақь ҳәа изырҳәоит ауаҩы имҵарҵаз ихәы, хәашацк аанмыжькәа инықәырбзаа изфо. Ирҳәоит ажәаҿы: "Ихәы ирҭаз, дынҵәозшәа, исақьны дҩагылт" ҳәа. Абас ҟазшьаз измоу ауаҩы даҽакалагьы "амлаҟымлаҵә" (урысшәала "обжора") ҳәа ишьҭоуп. Даҽакалагь, асақь – ауаҩы игәы рҭынчны, дкаххаа дшыцәоу, инаиқәланы, имаз ахәыҷы еимҵәаны, акы аанмыжькәа, иӷәыхны агара "асақьра" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "грабеж").

Аларцәа

Ашәақь аԥынҵаҿы, ацәҟьара кылкаагас, қәыԥшырҭас иарҭаз акәаԥ хәыҷы "аларцәа" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "мушка"). Иҟоуп аԥсуа ажәарццак, "Сшәақь аларцәа аӡы сцәаҿаҭәацәеит". Аларцәа – ианылашьцоу, уахьцо-уахьаауа узырбо амаҭәахәқәа ируакуп. Ажәытәан, ауаа рнеиааигас иҟаз афаитонқәеи адилижансқәеи ракәын. Урҭ ирыҵакыз аҽқәа ныҟәызцоз, амҩа ишықәыз ирцәыхәлар, раԥхьаҟа лашара-цәаарак рбарацы рхы иадырхәон "аларцәа".

Аҟаса

Дыррала иаҩцам, аха зҽырбабаны, жәа ҭлаԥҟала ицәажәо изырҳәоит "Акыр идыруашәа иҽырҟасаны ауп дышцәажәо". Ажәа "аҟаса" даҽакалагьы "аҽырҟәышра" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "умничать"). Аҟаса – амалуаа ирыҵакны ирымаз адгьылқәа рҿы хәыда-ԥсада, мчыла аус здыруаз анхацәа рџьабаа "аҟаса" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "барщина"). Уажәтәи аамҭазы, ауаҩы иџьабаа анирымҭалак, ирҳәалоит: "Сџьабаа ҟасамзар, исуҭарауазеи?!" ҳәа.

Аӡырҩ

Аӡиасқәеи акәарақәеи рыццакра аӡырҩ ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "течение"). Аӡырҩ – ақәа анауа, аҩнқәа рхыб аҟнытә ҵаҟа излалбааҽҽо аҩны аԥшь-кәакьк аҿы иарҭо аӡырҩ ҳәа иашьҭоуп (урысшәала иуҳәозар, "желоб").

Иахьанӡагьы аԥсуа қыҭақәа рҿы ԥсышәа цқьала ицәажәо абыргцәа ражәаҳәаҿы иуԥылоит арҭ ҳазлацәажәаз ажәақәа. Урҭ абыргцәа анцәажәо зҿлымҳарыла урзыӡырҩыр, ражәа иалаҵаны ирҳәоит, ҳаамҭазы зхархәара ԥсыҽхахьоу, аха зеилкаара, здырра аҭаху ижәытәӡоу ажәақәеи ахьӡқәеи.

Астатиа аиқәыршәараҿы ахархәара аман ашәҟәыҩҩы-ажурналист Шьаликәа Камкьиа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи".

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

211
Война в Абхазии

"Мышкы ииз мышкы дыԥсуеит…" аибашьра жәлар рытрадициа ишаныԥшыз

65
(ирҿыцуп 11:48 30.09.2020)
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра афырхацәа шцәырнагаз еиԥш, ҳмилаҭтә фырхаҵаратә ашәақәагьы арҿыхеит. Иахьа цәыббра 30 – Аиааира аныҳәамш аҽны шәаԥхьарц ишәыдаагалоит аибашьра ҳажәлар рҿаԥыцтә традициа ишаныԥшыз иазку афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

"Мышкы ииз уеизгьы мышкы дыԥсуеит" – абарҭ ажәақәа злоу афырхаҵаратә ашәа зегьы ибзианы еицырдыруеит, уи Аԥсны иақәлаз ақырҭуа агрессорцәа рҿагылараҿы аԥхьацага ашәақәа иреиуаны иҟалеит. Аха зегьы ирыздыруам ари ашәа ахыҵхырҭа. Иара аагоуп традициала аԥсуа фольклор аҟны ишьақәгылахьоу афырхаҵара-ҭоурых ашәа аҟынтәи. Николаи Марр иеизгамҭа "Аԥсуа фольклор аматериалқәа" рҟны уи "Ачерқьез ашәа" ҳәа хыс иамоуп. Иара изкуп Қәаблыхә-иԥа Зафҟара ҳәа хьӡыс измоу афырхаҵа. "Мышкы ииуа мышкы дыԥсуеит, иахьа иԥсуа џьанаҭ иауеит" ҳәа ҳәаны уи дзаԥхьагылаз ар ажәылараз ргәы азҭаиҵон.

Абас еиԥш ала традициала ишьақәгылахьоу афырхаҵара-ҭоурыхтә ашәақәа ркодқәа хархәара рзухеит аԥсуа-ақырҭуа еибашьра ицәырнагаз афырхаҵаратә ашәақәа рҿы. Араҟа автортә ашәақәа инарываргыланы, жәлар рашәақәагьы аира ҿыц роуит уҳәар ауеит. Фырхаҵара згымыз ажәлар рдырраҿы ҿыцла иҿыхеит афырхаҵаратә мотивқәа злоу ашәақәа, ажәабжьқәа. Иҿыцны абжьы зхалаз иреиуахеит иара убас, Ахәрашәа, Ахрашәа, Ахаҵарашәа уҳәа. Урҭ ҳаамҭазтәи аҭоурых иақәыршәаны еиҭаҿиеит.

Аибашьра авидеонҵамҭақәа рҟны иубоит ажәытәан қәылара ианцоз еиԥш, ԥсыуала ашәа ҳәаны, икәашаны ажәыларахь ишцоз. Ари иаҳнарбеит ажәлар зҭагылоу аекстремалтә ҭагылазаашьа ишцәырнаго рытрадициатә культурагьы. Иҟоуп ажәлар ирылаҵәаз автортә ашәақәа. Урҭ иреиуоуп Тото Аџьапуа, Кәасҭа Ченгьелиа, Анатоли Алҭеиба раԥҵамҭақәа. Урҭ раԥҵамҭақәа рҿы афольклори автортә-лирикатә рҿиареи еилаланы еиццәырҵуан, дара убысҟак ажәлар ирылаҵәон ажәлар иаԥырҵаз, дара иртәхаз акы еиԥш иҟалон. Араҟа афырхаҵаратә мотивқәа ирываргыланы ииуан аиуморгьы, асатирагьы.

Ашәақәа рнаҩсангьы аибашьра агәалашәарақәа аанхеит жәлар рҿаԥыцтә традициаҟны, афотосахьақәа рҿы, аудио-видеонҵамҭақәа рҿы. Урҭ зегьы макьана зеизгара аҭаху, ианҵалатәу роуп. Аҿаԥыцтә гәалашәарақәа рахь иаҵанакуеит дара аибашьцәа реиҭаҳәамҭақәа реиԥш, ҭаацәалатәи аҭоурыхқәагьы. Аибашьра афольклор аҿы еиҳа иуԥыло ажанрқәа иреиуоуп аҿаԥыцтә ажәабжьқәа, аҵәыуарақәа, аԥхыӡқәа, алаф.

Алҭеиба: аибашьраан иакәым ҟазҵоз архәыцып ҳәа алаф ашәақәа аԥысҵон>>

Аԥсуа-ақырҭуа еибашьра аҭоурых ицәырнагеит иара убас ҭаацәалатәи аныҳәарақәа реиԥш (аибашьрахь ицоз изы акәырбан, аҿаҭахьа), ажәлар еидгыланы рныҳәарагьы.

Хазы иалкаау аҭыԥ ҷыда ааннакылоит Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраан аԥсуа ар раԥхьагыла Владислав Арӡынба изку ашәақәеи ажәабжьқәеи. Аҭоурыхтә фырхацәа Ԥшькьаҿ-иԥа Манча, Наԥҳа Кьагәа, Ҳаџьараҭ Кьахьба реиԥш иҟаз ажәлар рыхьчаҩцәа, раԥхьагылаҩцәа аҭоурых-фырхаҵаратә ашәақәеи аҳәамҭақәеи шырзыркыз еиԥш, Владислав Арӡынба изкны жәлар рашәақәеи аҳәамҭақәеи ииуеит. Бжеиҳан уи дидыркылоит Аԥсҳа, иара ихаҿсахьа. Ажәлар раԥхьагыла идунеи аԥсахра акәзар, ажәлар зегьы иргәырҩаны иааԥшит. Уи иԥсҭазаара алҵра аламҭалаз зегьы еицгәарҭан ирҳәон аҽыкәаҳа шырбаз. Жәлар разгәаҭарақәа рыла, аҽыкәаҳа амза иакәыршан ианырбо агәырҩа дук, уаҩ дук иҭахара иазкуп.

Ҿыц ицәырҵқәаз иреиуахеит иҭахаз аибашьцәа ирызку аныҳәаҿагьы. Арҭ зегьы иудырбоит 1992-1993 шықәсқәа аԥсуаа рзы ацәаҳәа ҿыц алыздаз ҭоурыхтә даҟьаны ишыҟалаз, уи ашьҭамҭа ааннажьит амҳаџьырра ашьҭа шыннажьыз еиԥш. Ҳаԥсҭазаара аҽеиҩнашеит аибашьра ҟалаанӡеи аибашьра ашьҭахьтәи аамҭеи ҳәа, "Асду анауз" ҳәа ашықәсԥхьаӡара алкааразы ишырҳәо еиԥш. Ажәакала, аамҭа ицәырнагеит иара афырхацәа, иара ашәақәа, иара ажәақәа. Егьа аамҭа царгьы жәлар рдырра џьаргьы ишымцо, ишмыӡуа убоит, уи ҿыцла аԥсы ахалоит, еиҭеиуеит.

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

 

65

"Зԥа дымԥсыц уԥа диумырҵәыуан" ахаҵа агәырҩа ихгашьа

108
(ирҿыцуп 14:48 27.09.2020)
Иааигәахоит аԥсуаа ҳзы иԥшьоу Аиааира амш. Ари аныҳәа агәырӷьара шацу еиԥш иҭахаз рызхьаара ду ацуп. Ҳажәлар рҟны ахацәа агәырҩа шырхыргози афырхаҵа иҭахара ишазнеиуази иазкуп афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа иазлырхиаз аматериал.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа рҿы еиԥшым ахацәеи аҳәсеи рҵәыуашьа. Аԥҳәыс лгәаҟра аалырԥшыр лылшозар лаӷырӡыла, амыткәма аҳәарала, ахаҵа иҩнуҵҟатәи гәҭахәыцрала, гәҭаҵәыуарала ауп ишихиго. Традицианы ишышьақәгылоу ала, агәырҩа иақәшәаз ахаҵа ауаа иахьырбо илаӷырӡ лаишьҭуам. Аԥа аб иҟны дҵәыуар ҟалозар, аб ихәыҷқәа иҵәыуаӡом.

Имаҷым аҿырԥштәқәа Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан ҭаацәарала еибашьра ианцоз. Игәаӷьыуацәоуп аҳәара, иарбан гәҭахәыцрақәоу аб изцәырҵуа иҷкәынгьы џьара ахы изыԥшызар шауа анидыруа. Аха "заниашьа зхаҵашьоу" иреиуоу афырхаҵа иԥа данҭахалакгьы "хаҵак дҭахеит ҳәа шәымҵәыуан, ахаҵа дзиуа ахаҵаразоуп" ҳәа иҳәон. Насгьы уи иԥа изын мацара адагьы, зеиԥшла, аӷа иҿагыланы еибашьуа, зыԥсадгьыл зыхьчо зегьы рыӡбахә иҳәон. Зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз ԥсит ҳәагьы иԥхьаӡам, урҭ ззеибашьуаз аус нагӡахеит.

Ахацәа агәакьацәа рнапқәа ргәыҵакны игылоит. Аџьабараҿы игылоу инеины ирыдышшылоит (усҟан рнапқәа нарыварыԥсоит), агәалсра ажәақәа рҳәоит. Аҵәыуарахь инеиуа ахацәа ракәзар, ргәы иҭасуеит (уажәы ари иаҳа имаҷны иуԥылоит, аха еиқәханы иахьыҟоу ыҟоуп). Ажәытәан ахацәа ҽламсла (ҟамчыла) рхы иасуан. Ус шакәугьы, ахацәа аҵәыуараан иаҳа аҽынкылара аадырԥшуан, аиҳаракгьы уи аԥсадгьыл ахьчаҩ аниакәу – афырхаҵа ԥсра иқәым ҳәа.

Ашьамаҟа – аԥсра иадҳәалоу ақьабзқәа>>

Зыԥсадгьыл ахьчаразы иҭахаз ауаҩи дарбанзаалак зыԥсҭазаара иалҵыз ауаҩи ирзынархоу аҵәыуарақәа еиԥшым. Жәлар рыхьчаҩцәа ирызку аҵәыуарақәа афырхаҵаратә ашәақәа анрылҵуагьы ыҟоуп. Аибашьраҿы иҭахаз ирызку аҵәыуарақәа ахамеигӡареи афырхаҵаратә мотивқәеи рыла ажәлар зҭагылаз атрагедиа аадырԥшуеит. Убас, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра аветеран, афольклорист, аԥсреи аԥсыжратә қьабзқәеи ҭызҵаауа Адгәыр Какоба ианиҵаз амыткәма иаанарԥшуеит иҭахаз аибашьҩы ихигаз агәаҟрақәа:

"Уаан, Рамин, уаан, уаан!

Ԥшьба-хәба хы анулаз ахы уамгеит, уаан!

Уаан, уаан, иуцхраан, уаан!

Хәарҭа урҭеит, уаан!..

Уаан, тәым шьала уеибаркын, уаан!..

Ԥшьба-хәба хы улан, уаан!

Уаан, урыман ицон, уаан!.."

Аб игәырҩа хызҽуа акәны иҟоу иҷкәын ифырхаҵара аӡбахә анырҳәо ауп. Иазгәаҭатәуп, аб иҷкәын дҭахеит ҳәа аниаҳалак, раԥхьа дзызҵаауаз "Дышԥаҭахеи?" ҳәа акәын, ахқәа ахьиныз гәаиҭон, ахьӡи-ахьымӡӷи араҟагьы иааԥшуан – аӷа изқәа иеиарханы акәымкәа, гәышԥыла аҭахара. Изқәа рҟны ахы аламкәа анибалак акәын аҳәса аҵәыуара азин анриҭоз.

Ҳаибашьра ахҭысқәа иаадырԥшит аамҭа иара афырхацәа шцәырнаго. "Зԥа дымԥсыц уԥа диумырҵәыуан" ҳәа ззырҳәогьы аӡәы игәырҩа даҽаӡәы иахьизымдыруа азоуп. Имариоума аҳәара: "Ҷкәынак дҭахеит ҳәа кыр ҟалама, уи иԥсадгьыл азоуп дызҭахаз!". Уи арҭ ажәақәа аниҳәо иарбан мцоу дызбылуа иара ида даҽаӡәы издыруам. Аха ус шакәугьы, зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз рҭаацәа ргәы зҟажо акәны иҟоу урҭ рҵеицәа Аԥсны ахьыԥшымра ахьазааргаз ауп, убри нагӡахааит!

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

108

Sputnik апресс-центр аҟны еиҭарҳәоит аԥсуаа рҿы аӡахәааӡара аҭоурых

10
(ирҿыцуп 20:21 01.10.2020)
Жьҭаара 2 асааҭ 14:00 рзы Sputnik Аԥсны амультимедиатә пресс-центр аҿы имҩаԥгахоит Фарид Кәабахьиеи Николаи Ачбеи рышәҟәы "Ажәытәан аԥсуаа рҟны аӡахәааӡареи аҩыҟаҵареи" иазку апресс-конференциа.

Апресс-конференциа иалахәуп:

  • Фарид Кәабахьиа – аҭоурыхдырыҩ, Аԥсуаҭҵааратә институт анаукатә усзуҩ;
  • Николаи Ачба – "Аԥсны аҩқәеи аӡқәеи" адиректор хада.

Амассатә-информациатә хархәагақәа рхаҭарнакцәа ааҳаԥхьоит апресс–конференциахь (аҭыӡҭыԥ: ақ. Аҟәа, Пушкин имҩ. 16, абизнес-центр "Гәдоу Плаза", 5-тәи аихагыла).

Аккредитациа ҟалоит абри аҭел ала: +7(940) 926 00 00

Азыҳәа анашьҭразы аелектронтә ҭыӡҭыԥ: info.abk@sputniknews.com

Иара убасгьы шәара ишәылшоит апресс-конференциа алахәылацәа зинтерес шәымоу азҵаарақәа рышәҭарц Sputnik Аԥсны асоциалтә ҳа Facebook аҿтәи адаҟьаҿы мамзаргьы аелектронтә ԥошьҭахь инашьҭны: info.abk@sputniknews.com

10