Абга дақәтәоуп ӷәра аҿаӡамкәа: иџьашьахәу ажәабжьқәа

118
(ирҿыцуп 14:43 11.10.2020)
Аԥсуаа рдунеихәаԥшышьаҿы абга еиуеиԥшымкәа иазыҟоуп: ганкахьала – илашоу, ицқьоу, иԥшьоу ахаҿы аҳасабала, даҽа ганкахьала – амч лашьцақәа ныҟәызго. Иаҳа инарҭбааны ари азҵаатәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла, абга амшьҭа бзиоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, уи инамаданы зеиӷьашьарак аҳасабала "бга уԥылт" ҳәа ажәа иалоуп. Аетнограф Николаи Џьанашьиа ишиҩуа ала, абга ахәыц алхны рыхәда иахарҵоз "ашәҟәы" иҭаӡахны иҟарҵон. Иазгәаҭоуп ашәарыцаҩ дманшәалхарц азыҳәан ала ахәыц алхны иџьыба ишҭаиҵоз шәарыцара амҩа данықәлоз. Аԥсуаа ражәаҳәаҿы иара убас иуԥылоит "абга ахәыц аналнахыз" ҳәа ажәа. Ас еиԥш рҳәоит амчыбжь злалаго амш ашәахьа азынгьы.

Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа рҿы иуԥылоит ажәабжьқәа абга аԥсы зхоу ауаа ирызку, мамзаргьы, даҽакала иаҳҳәозар, абга иақәтәоу. Абга иақәтәоу дхаҵазаргьы, ма дыԥҳәысзаргьы ҟалоит. Уи абжьааԥны ауааи арахәи ԥырхага рызҭо иакәны даарԥшуп. Шамахамзар қыҭацыԥхьаӡа иҟоуп "абга дақәтәан" ҳәа ззырҳәо ауаа, аха аиҳарак урҭ рыхьӡ "иалышәхи" ҳәа аҳәара рҭахым, еиҳа имаҷны акәзаргьы, ус еиԥш иҟаз ауаа рыхьӡи рыжәлеи еидкылангьы ианырҳәо ыҟоуп.

Абга иақәтәоу дшылырхуаз ҳәа еиҭарҳәақәо иреиуоуп абга узшьыр иара иақәтәоугьы дыԥсуеит, убри алагьы дызусҭаз рдыруан ҳәа. Даҽа вариантқәак рыла абга иақәтәоу џьара маҭәарк ала исны (лабала) абга ала ҭырхуеит, мышқәак рышьҭахь агәыла ила ҭыхны, ила аӡы аауа дырбоит, убри алагьы уи дылырхуеит.

"Ажәытә агызмалцәа ыҟан, абга иақәтәаз дыҟан рҳәеит, ацгәы иақәтәаз дыҟан рҳәеит. Абарҭ злалырхуаз убри акәын: аҟәџьал ҿыц абамба цырақәа ааԥшааны, аҟәџьал ҿыц анышә нҭаԥсаны, амаҭаԥшь ахы аахҵәаны, абанҭ абамбацырақәа хԥа амаҭ аҿы илҭаԥсаны аҟәџьал иҭарҵон. Убра абамба аауан. Убри абамба хаханы, ацәашьы алхны, ажәлар еизаны иахьыҟаз ианнеилакь, ртәыҩа хәыҷқәа рхаргыланы [иубон]– убри ала иудырхуан", - абга иақәтәаз шылырхуаз атәы абас еиԥш еиҭеиҳәон ҳинформант Минџьор Гамгьиа.

Абасала абга иазкны ҩ-дунеихәаԥшрак ааԥшуеит: акы – илашоу, ицқьоу, иԥшьоу ахаҿы аазырԥшуа, егьи – амч лашьцақәа ныҟәызго.

Иазгәаҭатәуп, абга, ақәыџьма ауаҩы игәымшәара аазырԥшуа ажәангьы ишидыркыло, "Аат, уара сыбга!" мамзаргьы "ақәыџьма" ҳәа аӡәы ианизырҳәо, уи игәымшәароуп изхырҳәаауа. Ас еиԥш азнеишьа рыманы иубоит аӡәырҩы кавказтәи ажәларқәа рҟны, аиҳаракгьы ауаԥсаа, аҟарачқәа, аедыгьаа рҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

118

"Мышцәгьамзар аӡы зҭамло": Ӡыдаҟәара амаӡақәа

131
(ирҿыцуп 17:22 25.10.2020)
Отҳара ақыҭа иагәылсуа Ӡыдаҟәара иадҳәалоу ажәабжьқәа дырзааҭгылоит Sputnik аколумнист, афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Аԥсны аԥсабара беиоуп аӡқәа, аӡиасқәа рыла. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ахьы ҭызго аӡқәа, егьырҭ аинерттә материалқәа ахьыҵухыр алшо, иара убас иуникалтәу аӡқәа: иаҳҳәозар, "зышьҭрахь игьежьуа аӡы" – аҵарауаа аԥсуа еставелла ҳәа изышьҭоу амшын иалало аӡы еснагь ҭыԥк аҿы шьҭахьҟа ихынҳәуа. Убри инаҷыдангьы иҟоуп зынӡаск аӡы зҭам аҟәарақәа. Урҭ иреиуоуп Оҭҳара ақыҭа еиҩызшо Ӡыдаҟәара. Иара амш цәгьа аныҟоу заҵәык ауп аӡы анҭало.

Аӡиасқәа
© Sputnik / Томас Тхайцук

"Ӡыдаҟәара ҳәа изышьҭоу – ари жәытә ӡиас ҭыԥуп. Ари аҟәара мышцәгьамзар аӡы зҭамло, аӡы ахьҭам азоуп Ӡыдаҟәара ҳәа изашьҭоу. Амш аныцәгьахо аӡы ҭалоит, амш аныбзиоу иҭабаны иҟоуп. Иара агеи-ашьхеи ашьапаҿынтәи аҩ-бахә рыбжьара иҟәрыԥшны иаауеит, Мҷышь аҭыԥ аҿынӡа иҩеиуеит", – ҳәа еиҭалҳәоит Оҭҳара инхо Ира Қапба–Аиба.

Ӡыдаҟәара аӡы ахьҭамло адагьы, ари аҭыԥ ашанақәа адырбалоит. Ишеиҭарҳәо ала, иара ахаҿы ахәаҟны ижуп хҩык аиҳәшьцәа, урҭ ҭынха ҳәа аӡәгьы дахьрымамыз аҟынтәи анышәынҭрагьы ҟаҵам, дара ҟәырҭлаххан, убра ииасуа ауаа ирԥырхагахоит. Урҭ рнеҩсангьы араҟа лассы-лассы Ӡызлан дырбалоит. Ус еиԥш ахҭыс ҟалеит уажә ааигәагьы.

© Foto / предоставила Есма Ҭодуаԥҳа
Ира Каԥба- Аиба

"Абасоуми "N" дзибаз. Абри ацҳаҿ дааиуан, Ӡыдаҟәара абра ацҳа ахьху, абас дџыхӡа даацәырҵит, имҩа кны дылмышьҭуа далагеит, иара дшәан, дыҳәҳәо дыҩуа дшаауаз абра Мирабраа рашҭа дҭалеит. Уи нас ԥсыуаҵас аҭәҳәа ҟарҵеит, аҵыблаа ҟарҵеит. Дшәеит даара, игәы еиҭаԥеит, аха аҵыблаа аныҟарҵа, нас дыбзиахеит. Иара ацҳа ахаҿы, ахәаҿы Папцавақәак убра, хҩык аҳәсақәа аҟан, иԥсит, аӡәгьы дрымамызт, ахәы рмоузт, егьи рмоузт, иҟәырҭлаххеит дара. Убарҭгьы ауаҩԥсы убра данынабжьалалак иҩуа ишьҭалон. Нас абри иублыр бзиоуп рҳәан, аҭәа амца ацраҵаны ирблит, нас уаҳа ирымбо иалагеит", – ҳәа еиҭалҳәоит ақыҭанхаҩ.

Оҭҳара инхо узазҵаалак, ахәыҷы инаиркны иззымдыруа дыҟам Ӡыдаҟәара иамоу ашанақәа. Урҭ уи адырра адагьы агәра ргоит аилашәшәымҭаз уаҟа аиасра шыбзиам.

"Сабхәа дибахьан, лыхьӡ сҳәар сҭахым, Ӡызлан дкацәааит. Абас иааилашәшәуа џьара дыҟан даауан, аҟәара, ани ацҳа ахьыҟоу дҭаланы дзааиуаз аӡәы дџыхӡа иаԥхьа абас днагылеит. Нас иара инапы иҟьо, ишьапы иҟьо, дшәеит, аха анс ҟаиҵацыԥхьаӡа иара, дыҩны иаԥхьаҟа диасны дкәаҩӡа дгылон, ыыт ҳәа саныҳәҳәалак сашьҭахьҟа дгылон иҳәеит. Нас абас ҳзеикәагьежьуаз  мацара, ахәы сҩыхәнеит иҳәеит, ари закәызеи, баасышьҭымҵуеи ҳәа, абрагь сҩыхәнеит, ларгьы дсышьҭыҵит иҳәеит. Ашьҭахь абри ахаҵа дҟәашӡа абра дааит избаз ҳәа. Аҭыԥ бзиаӡам, уахынла акәым, иара ҽынлагьы убра сиасыр сҭахӡам сара, абас сакәшан сцоит, убри ацҳа ақәлара бзиа избаӡом", – ҳәа ҳалҳәеит Ира Қапба-Аиба.

© Foto / предоставила Есма Ҭодуа
Ӡыдаҟәара иху ацҳа

Ӡыдаҟәара анашанара ари ала инҵәаӡом. Иара иаҿагылоу абахәраҿы ахаҳәқәа ирыбжьысны аӡы цқьа анлеиуа ыҟоуп, аӡрыжәтә ҳасабала. Аха уи аӡы цқьагьы есымша иаауам. Убри анаауа иақәшәаз ашықәсан дманшәалахоит, акгьы иԥырхагахом ҳәа иԥхьаӡоуп.

Анашанара ҳацәхьаҵуазар, аиашазы Аԥсны иамоу аӡы цқьақәа аӡрыжәтә ҳасабала рхархәара акыр ишхәарҭоу азгәарҭахьеит аҵарауаа, дара Аԥсны иқәынхо рзын мацара моу анҭыҵгьы аҭирҭақәа рахь инауго иҟауҵар ауеит. Аха иахьазы аӡымҩангагақәа рыҟамзаара иахҟьаны ақыҭақәа реиҳарак Ӡыдаҟәара иаҩызоуп – аӡы иаҿықәынхо, аха зыҩнаҭақәа рҟны аӡы змам – инашанаӡами ари?

 

131

"Махәи ҵыси еиқәиртәом": аҵакы еиҭарсны иаазырԥшуа еилымшәо аԥсыуа жәеицааирақәак

93
Абызшәа иалоу ихиоу, имазеиу ажәаҳәаҿы ахархәарада ак згым ажәеицааирақәа ирызкны гәаанагарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Абызшәа аԥсҭазаара ахыҵхырҭаҿы игылоуп, иарада ауаа реицәажәара зыҟалом, ргәы иҭоу рзеибыҳәом, рԥышәа аимдара залыршахом. Егьырҭ ажәларқәа зегьы рхатәы бызшәа шрымоу еиԥш, аԥсуаагьы даҽа жәларык излареиԥшым ирдырга ҷыдоуп ибеиоу рхатәы бызшәа – аԥсшәа.

Азқьышықәсақәа рӡеибафареи аамҭа цәгьеи иргәылсны ҳаԥсадгьыл аҿы иаԥшәымаха иҟаз ҳбызшәа-бырлаш ҟәышрыла ҳажәлар рҿахәы ҳәо рымаҵ ауеит иахьа уажәраанӡа.

Ҳбызшәа шәыга рацәала иҩычоуп, ибеиоуп, иҵаулоуп. Иарала иузымҳәара маҷуп. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раарԥшразы абызшәа иалоуп ихиоу, имазеиу, ажәаҳәаҿы ахархәарада ак зҭахым ажәахиақәа (иаҳа ииашаны иуҳәозар, афразеологиатә жәеидҳәалақәа). Ҳарзааҭгылап урҭ:

Напы мацара; напы мацара дааит – акгьы укымкәа, унапы ҭацәны иаалырҟьаны џьара сасра неитәыс иануқәшәа "ҳаи, сышԥаԥси, напы мацара сааит" рҳәоит.

Ҳәызбада ихәда ԥиҟеит – ауаҩы даара игәы иалсшаз ажәабжьк аниаҳа ма ажәала, уск ала ихәҭамыз аӡәы данақәиршәа, "ҳаи, ҳәызбада сыхәда шԥаԥиҟеи" иҳәоит.

Инапаҿы дааигеит – диргәыбзыӷит, иҳәатәаҿы дааигеит аанагоит.

Атымитыша дҭаҳаит – уск иахҟьаны дызлымҵша ауадаҩра дақәшәеит.

Аҽада дақәтәеит; аҽада дақәиртәеит – ауаҩы дзырԥхашьаша уск данақәшәалак, мамзаргьы дандырԥхашьалак, "аҽада сышԥақәуртәеи" ҳәа иҳәоит ҭакс.

Лахь ииҭеит – диацәҳаит, диабжьеит аанагоит.

Гәалагәала дцәажәеит – ауаҩы дгәааны даныҟоу ма игәамырԥхаӡакәа уск даналацәажәо абас рҳәоит.

Ҷанҷаны еибафоит – еицәҳауеит, еисуеит, иааибуам аанагоит.

Ԥынҵала аӡы ижәуам – даара дҟәыӷоуп, ииҳәо-ииуа идыруеит ҳәа аӡәы дурҽхәарц ануҭаху абас еиԥш иҟоу ажәеицааира ухы иаурхәар алшоит.

Ҳаи, уабаҟаз рҳәааит; уччаԥшь еиқәаҵәахааит; ӡибнаҟа дцааит – уӡааит, ухнымҳәааит, ацәгьара уаҳааит, иузыҟалааит аанагоит абас еиԥш иҟоу ажәақәа. Дара ашәиратә елемент ҳасабала рхы иадырхәоит.

Мшызҳа изҳаит – ирласны ддухеит.

Ашьеи ахши еилаҭәо – иқәыԥшу, зцәа-зжьы патәу, ишкәакәоу, зӡамҩақәа ҟаԥшьу аӡӷаб абас лзырҳәоит.

Дызлааз амҩа ихадыршҭит – ддыршәеит.

Ибыз дафоит – амыцхә дцәажәоит, амыцхә иҳәоит.

Игәы цқьам – дҳарамуп, аӡәы изы абзиа иҭахым.

Кәрыжәаа дрықәлоуп; Кәрыжәаа ирықәлоуп – зықәра наскьахьоу ауаҩы, мамзаргьы ижәытәтәиу амаҭәар иазкны абри еиԥш иҟоу ажәеицааира рхы иадырхәоит.

Аԥсы мыжда ҵаауп; игәы ҭҟьеит – ашәара, акы даршәеит.

Ауа иуа, кьантыжә маҟа – иаагозар, ачарахь аԥшәмацәа иаҭахугьы иаҭахымгьы ааԥхьара анрырҭа, "ауа иуа кьантыжә маҟакгьы даанырмыжьит", зегьы ирарҳәеит рҳәоит.

Махәи ҵыси еиқәиртәом; аҵыс мҩас асахьа ҭихуеит – дшәарыцаҩ бзиоуп аанагоит.

Мыцла деибаркуп – амцҳәара бзиа избо изы.

Акьаброу асра; акьаброу дасуеит – амшгара, амш игоит, ак аҟаҵара иҭахым.

Иԥсахы еибакит – игәы ԥжәеит, дгәамҵит.

Ибыз ихәоит – иҿабызшәа ырхааны ихы иахәаша ҟаиҵоит.

Аман иирҳәеит – диргәаҟит, дирааԥсеит аанагоит.

Изшьапык адамра иҭагылоуп – аԥсра ахықә дхықәгылоуп.

Ихы дубеиа ибоит – иҽирԥагьоит, ихы дуны ибоит.

Хыхь еиқәыԥхьаӡоу аҿырԥштәқәа инарҭбааны рхы иадырхәоит ԥсышәа цқьала ицәажәо, иара убас зықәра зфахьоу ҳбызшәа аҵаулара бзианы изнырхьоу абыргцәа ражәаҳәаҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

93

COVID аҿагыларазы аԥкырацҵақәа алагалахоит Бжьаниа Москва амедусзуҩцәа данырԥыла ашьҭахь

1
(ирҿыцуп 20:25 27.10.2020)
Аслан Бжьаниа Москва иҟазаараан дырԥылеит Москва аус зуа Аԥснытәи амедицинатә усзуҩцәа.

АҞӘА, жьҭаара 27 - Sputnik. Аԥсны COVID-19 аҿагыларазы аԥкырацҵақәа алагалахоит Бжьаниа Москва амедусзуҩцәа данырԥыла ашьҭахь, абри атәы арадио Sputnik иазеиҭеиҳәеит Урыстәыла иҟоу Аԥсны ацҳаражәҳәаҩ Игор Ахба.

"Аиԥылара еиҿнакааит Москва иҟоу Аԥсны Ацҳаражәҳәарҭа. Уахь инаԥхьан акоронавирус зыхьуа рҟны аус заухьаз ҳџьынџьуаа-амедусзуҩцәа: Владимир Аргәын, Викториа Тарԥҳа, Мераб Арӡынба, Астан Мышәба, Едуард Быҭәба. Бжьаниа ирзеиҭеиҳәеит Аԥсны иҟоу аепидемиологиатә ҭагылазаашьа зеиԥшроу. Нас аҳақьымцәа рабжьагарақәа дырзыӡырҩит. Авирус аҿаԥҽра еиҳа хра аманы иҟаларц азы аԥкырацҵақәа алагалахоит", - иҳәеит Ахба.

Иара иажәақәа рыла абжьгарақәа ахәышәтәра апроцесси апациентцәа онлаин-режим ала аконсультациақәа рыҭареи роуп ирыҵаркуа. Ацҳаражәҳәаҩ иҳәеит ишалацәажәаз Москвантәи Аԥсныҟа амедусзуҩцәа ргәыԥ аарагьы.

Аслан Бжьаниа усутә ныҟәарала Москва дыҟоуп жьҭаара 26 раахыс.  Аслан Бжьаниа Москва иҟазаараан дырԥылеит Москва аус зуа Аԥснытәи амедицинатә усзуҩцәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

1