аҿа-маҿа

"Џаџа ҳуҭра рџаџа, ҳамхы рџаџа!": аҽаҩра барақьаҭхарц аныҳәара

439
(ирҿыцуп 17:23 18.10.2020)
Ҽаҩраҭагалара анцәахәы Џаџа илызкны аԥсуаа уажәааны имҩаԥыргоз аныҳәара дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ҭагалан уажәааны анхацәа рымхқәа анҭаргалалак, ршәыр-рқәыр, руҭраҭых ҿыхны ианалгалак, имҩаԥыргоит азеиԥш ныҳәа ду ҽаҩраҭагалара иазкны. Уи инаҷыдангьы, ҭаацәацыԥхьаӡа имҩапыргон ҽаҩраҭагалара иазку аныҳәа иара Анцәахәы – Џаџа илызкны. Афатә дырхион лымкаала аԥшәмацәа иаадрыхыз руҭраҭыхи ашәырхкқәеи рыла.

Аетнографцәа Соломон Ажәанба, Григори Чурсин, Николаи Џьанашьиа уҳәа рҟынтәи иаҳзеиқәхаз адыррақәа рыла Џаџа [дыԥҳәысуп] илыҳәон аҽаҩра барақьаҭылтәырц. Идырхиаз афатә зегьы аишәа ианаақәырҵалак, аҭаацәа реиҳабы Џаџа лыхьӡала аныҳәара дналагон. Ашықәсан рҽаҩра беиахазар, уи илыџьшьаны, иҭабуп ҳәа лаиҳәон аҽаҩра беиазы. Имаҷхазар, иааиуа ашықәс азы рҽаҩра беиалтәырц, иаҳа еиҳахарц длыҳәон.

Григори Чурсин ишиҩуа ала, иара ихаангьы (XX ашәышықәсазы) Џаџа лкульт ауаа ирхашҭхьан, уи лымч ду аихырхәара иаҟәыҵәхьан. Аиҳарак уи илызку аинформациа еиқәханы иахьаанхаз аԥсуа жәлар рқьабзтә ашәақәа рҟноуп. Урҭ ашәақәа ртекстқәа ирныԥшуеит Џаџа дырзыцәгьамхарц азы лхәы-лыԥхь ҟаҵаны дышдыргәыбзыӷуаз. Џаџы лхәы иҟарҵо злырхуа ҳәа рыӡбахә ҳәоуп: аҟәыд, аҟаб. Ҿырԥштәыс иааҳгап ацыԥҵәаха, 1984 шықәсазы афольклорист Валентин Кәаӷәаниа ианиҵаз ашәа аҟынтәи:

"Џаџы, сбыкәхшоуп, Џаџы!

Абри аҟабақ бхәы сҵәахын,

Абра иҟасҵит, Џаџы.

Џаџы, аҟәыдеиларшәшәы бзиа иббоит ҳа,

Шьыжьымҭан сгылан ибзыҟасҵит, Џаџы…

Џаџы, ҳамхы рџаџа, Џаџы!

Ҳуҭра рџаџа, Џаџы!.."

Аҵарауаа ишырыҩуа ала, Џаџа илызкны ҩынтә имҩаԥыргон аныҳәара – ааԥынразы (алаҵара ианалагози), ҭагалан (иҭагалан ианалгалаки). Иҟарҵоз афатәқәа амхырҭахьы, ма ауҭраҿы инаганы акәын ишныҳәоз, абарҭ ажәақәа ҳәо: "Џаџа ду! Ҳара иҳахәҭаз зегь наҳагӡеит, ҳара иааҳгеит ибыхәҭоу зегьы, убри аҟынтә ҳбыҳәоит баҳхылаԥшырц, иҳаҭ аҽаҩра бзиа амхаҿгьы, ауҭраҿгьы!"

Аныҳәараҿ иадыргалоз аҟны ихымԥадатәны иҟаз иреиуан аҟаб.

Баграт Шьынқәба иавтобиографиатә роман "Ахаҳә еиҩса" аҟны аперсонаж хада Лаган игәалашәарақәа рыла иаарԥшуп Џаџа илызкны иҭаацәа иҟарҵоз аныҳәара атәы:

"Ахаџьгәыгәын асахьа змаз акәакәар кәымпыл агәыблаа ианҵаны, аҭаҳмада [Лаган иабду Бежьан.– Е.Ҭ.] арахә днарылҵны, ауҭра агәашәахь днаскьоит. <…> Аҭаҳмада ауҭрахь инапы нарханы, деиҭаналагоит: Уа, Џаџа, шьарда зымчу! Былԥха, бгәыԥха ҳагыбмыжьын! Жәлацк ахькаҳаршәыз – адгьыл иқәӷьацо, алапҟьа иҿало – раки-ӡаки, хә-мацәки!.."

Даҽа ҭыҧк аҿы игәалаиршәоит абас: "Ԥшьашак аҽны, сан илжәыз акәакәарқәа алҩаҵә рыхҟьо, гәаблаак инанҵаны, ауҭра дааҭагылон. Лыӡӷабцәа наҟ-ааҟ иаалыдыргыланы, лкасы шкәакәа аалхыхны, Џаџа лыҵаныҳәара далагон" ҳәа.

Ишаҳбо ала, Џаџа илызкны ахацәагьы аҳәсагьы хаз-хазы иныҳәон, ахацәа – амхаҿы, аҳәса – ауҭраҿы. Ари аҩыза азгәаҭара ҟарҵоит зыӡбахә ҳамаз аҵарауаагьы.

Иахьатәи ҳаамҭазгьы, аҭагаларақәа ианаарылгалак, инеидтәалоит аҭаацәа аџьықәреи ҿа иалху абысҭа уны, рнапала иаадрыхыз ршәыр-рқәыр ала реишәа рхианы, арбаӷь, ма акәыт ҿа ршьуеит. "Иааҳрыхыз ихааны иаҳфо" ҳәа иақәныҳәоит уи анцәахәы ихьӡ рзымдыруазаргьы, уаанӡа еиԥш уажәы дыдмыргәыбзыӷуазаргьы.

"Џаџа дгәааргьы дыцәгьоуп. Лгәы ҟарҵалар, дыдмыргәаар акәын. Џаџа дузылԥхааит! — рҳәоит. Аԥша бааԥс асуеит, акырцх цәгьа ауеит… Аныҳәагатәқәа ҟаҳҵаӡом, ҳарҟәаҵт азы Џаџа ҳалцәымӷхазар акәхап" ҳәа рҳәоит афольклористцәа ранҵамҭақәа рҟны иаагоу аинформантцәа џьоукгьы (Сергеи Зыхәба ишәҟәы "Аԥсуа мифологиа" аҟынтә).

Издыруада, урҭ ахьиашоу ыҟазаргьы?! Ныҳәара мыцхәы ҟамлаӡац… Аԥсуаа иаԥырҵаз арҭ аныҳәарақәа урҭ рдунеихәаԥшра, рыбзазара аарԥшра адагьы, рыԥсҭазаара аиӷьтәра, арманшәалара иазкын. Иахьа аӡәы игәы иаанагар ауеит, уныҳәеит ҳәа иабаухәо, аусуроуп иаҭаху ҳәа. Ҳәарада, аџьабаа мбакәа алҵшәагьы зыҟалом, аха убри уџьабаагьы алҵшәа шыбзиахо ала агәрагарагьы ацзароуп!..

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

439

"Қьааба уца, амал сзаага": ауаҩы идҳәалоу згәаҭарақәаки урҭ рҵакқәеи

28
(ирҿыцуп 16:46 05.06.2021)
Ауаҩы идҳәалоу еиуеиԥшым аԥсуа жәлар разгәаҭарақәеи урҭ рҵакқәеи Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.

Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.

Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.

Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.

Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.

Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:

  • Анцәа ижә зықәтәаз маҭәа ҿыцк иоуеит, уи икәа иҭаиҵоит, мамзаргьы: "Қьааба уца, амал сзаага" ҳәа даҭәҳәаны ирԥыруеит.
  • Знапхыцқәа ашкәакәара аархәо амал иоуеит, мамзаргьы амаҭәа ҿыц.
  • Ахәы рацәаны изқәу дуаҩы мшуп.
  • Игәазҭахьоу иарма бла ԥарԥарыр, игәы иалсра акы иаҳауеит, иарӷьа бла ԥарԥарыр, игәы иахәара иаҳауеит.
  • Арӷьа лымҳа ҳәҳәар ақәа ауеит, ма арма лымҳа ҳәҳәар ҳәа игәазҭахьо ыҟоуп.
  • Ауаҩы ишьапсыргәыҵа дафар, ныҟәарҭак иоуеит.
  • Амшьҭеи алаԥши ыҟоуп, аха мышьҭас иҟоу гәуп, згәы разу имшьҭагьы бзиоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

28

Даӷьрӡса, гәхарӡса, жәҩаҭых: аӡсашьа иадҳәалоу аԥсуа лексика иазкны

55
(ирҿыцуп 19:24 30.05.2021)
Аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәа – аԥсыӡкреи. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Уи аҵак ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы. Абри дазааҭгылоит афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.

Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.

Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:

  • адаӷьрӡса (абжьыуатәи адиалект) – даӷьрца (бзыԥтәи адиалект) – аспорттә ӡсаратә хкаҿы "брасс" ҳәа изышьҭоу;
  • жәҩаҭых/напҭҟьа (абжь.) – напҭых, ларӡса, ларӡсеиа (бзыԥ.) – урысшәала иуҳәозар, аригьы аспорттә аӡсаратә хкаҿы "кролль" ҳәа хьыӡшьарас иамоуп;
  • хиаала/гәхарӡса (абжь.) – бӷарӡса, еизқәырха (бзыԥ.) – ари азқәа иқәианы аӡсара хкы ауп;
  • варала аӡсара (абжь.) – ганрӡса, ганрца (бзыԥ.);
  • шьырӡса/шьарца – гәыԥҩык анеицыӡсо ("аестафетатә ӡсара").

Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

55

Раионк аԥсҭазарааҟынтә: Аҩӡба Гәдоуҭатәи аџьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра иазкны

0
(ирҿыцуп 19:29 18.06.2021)
Гәдоуҭа араион ахада ихаҭыԥуаҩ Валери Аҩӡба арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит араионтә џьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра азҵаатәы аҭыԥ ишықәырҵо.
Раионк аԥсҭазарааҟынтә: Аҩӡба Гәдоуҭатәи аџьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра иазкны

"Араион ахада иҟаиҵаз адҵа инақәыршәаны аџьармыкьа акәша-мыкәша еиҿкааз ахәҳаахәҭра аанкылатәын. Араион ахадара, амилициа аузуҩцәа, асанитартә маҵзура аусзуҩцәа зегьы ҳаицны знык-ҩынтә ҳнеит. Ақыҭаҟнытә иаарго рыҭитә зегьы адәахьы ирҭиуан, аџьармыкьа аҩныҵаҟа аӡәгьы днеиӡомызт, абри уадаҩраны иҟан. Зегьы еиқәҷаб иҟоуп ҳәа сызҳәом, аха аҭагылаазаашьа уажәы хар амам. Ауаа идеилыркаан, адәыхьы афатә ргыланы аҭира шиашам. Адәқьанқәа змаз уахь иҩналеит, егьырҭ аџьармыкьа аҩныҵҟахь инаган", - еиҭеиҳәеит Аҩӡба.

Аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.

0