аҿа-маҿа

"Џаџа ҳуҭра рџаџа, ҳамхы рџаџа!": аҽаҩра барақьаҭхарц аныҳәара

370
(ирҿыцуп 17:23 18.10.2020)
Ҽаҩраҭагалара анцәахәы Џаџа илызкны аԥсуаа уажәааны имҩаԥыргоз аныҳәара дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ҭагалан уажәааны анхацәа рымхқәа анҭаргалалак, ршәыр-рқәыр, руҭраҭых ҿыхны ианалгалак, имҩаԥыргоит азеиԥш ныҳәа ду ҽаҩраҭагалара иазкны. Уи инаҷыдангьы, ҭаацәацыԥхьаӡа имҩапыргон ҽаҩраҭагалара иазку аныҳәа иара Анцәахәы – Џаџа илызкны. Афатә дырхион лымкаала аԥшәмацәа иаадрыхыз руҭраҭыхи ашәырхкқәеи рыла.

Аетнографцәа Соломон Ажәанба, Григори Чурсин, Николаи Џьанашьиа уҳәа рҟынтәи иаҳзеиқәхаз адыррақәа рыла Џаџа [дыԥҳәысуп] илыҳәон аҽаҩра барақьаҭылтәырц. Идырхиаз афатә зегьы аишәа ианаақәырҵалак, аҭаацәа реиҳабы Џаџа лыхьӡала аныҳәара дналагон. Ашықәсан рҽаҩра беиахазар, уи илыџьшьаны, иҭабуп ҳәа лаиҳәон аҽаҩра беиазы. Имаҷхазар, иааиуа ашықәс азы рҽаҩра беиалтәырц, иаҳа еиҳахарц длыҳәон.

Григори Чурсин ишиҩуа ала, иара ихаангьы (XX ашәышықәсазы) Џаџа лкульт ауаа ирхашҭхьан, уи лымч ду аихырхәара иаҟәыҵәхьан. Аиҳарак уи илызку аинформациа еиқәханы иахьаанхаз аԥсуа жәлар рқьабзтә ашәақәа рҟноуп. Урҭ ашәақәа ртекстқәа ирныԥшуеит Џаџа дырзыцәгьамхарц азы лхәы-лыԥхь ҟаҵаны дышдыргәыбзыӷуаз. Џаџы лхәы иҟарҵо злырхуа ҳәа рыӡбахә ҳәоуп: аҟәыд, аҟаб. Ҿырԥштәыс иааҳгап ацыԥҵәаха, 1984 шықәсазы афольклорист Валентин Кәаӷәаниа ианиҵаз ашәа аҟынтәи:

"Џаџы, сбыкәхшоуп, Џаџы!

Абри аҟабақ бхәы сҵәахын,

Абра иҟасҵит, Џаџы.

Џаџы, аҟәыдеиларшәшәы бзиа иббоит ҳа,

Шьыжьымҭан сгылан ибзыҟасҵит, Џаџы…

Џаџы, ҳамхы рџаџа, Џаџы!

Ҳуҭра рџаџа, Џаџы!.."

Аҵарауаа ишырыҩуа ала, Џаџа илызкны ҩынтә имҩаԥыргон аныҳәара – ааԥынразы (алаҵара ианалагози), ҭагалан (иҭагалан ианалгалаки). Иҟарҵоз афатәқәа амхырҭахьы, ма ауҭраҿы инаганы акәын ишныҳәоз, абарҭ ажәақәа ҳәо: "Џаџа ду! Ҳара иҳахәҭаз зегь наҳагӡеит, ҳара иааҳгеит ибыхәҭоу зегьы, убри аҟынтә ҳбыҳәоит баҳхылаԥшырц, иҳаҭ аҽаҩра бзиа амхаҿгьы, ауҭраҿгьы!"

Аныҳәараҿ иадыргалоз аҟны ихымԥадатәны иҟаз иреиуан аҟаб.

Баграт Шьынқәба иавтобиографиатә роман "Ахаҳә еиҩса" аҟны аперсонаж хада Лаган игәалашәарақәа рыла иаарԥшуп Џаџа илызкны иҭаацәа иҟарҵоз аныҳәара атәы:

"Ахаџьгәыгәын асахьа змаз акәакәар кәымпыл агәыблаа ианҵаны, аҭаҳмада [Лаган иабду Бежьан.– Е.Ҭ.] арахә днарылҵны, ауҭра агәашәахь днаскьоит. <…> Аҭаҳмада ауҭрахь инапы нарханы, деиҭаналагоит: Уа, Џаџа, шьарда зымчу! Былԥха, бгәыԥха ҳагыбмыжьын! Жәлацк ахькаҳаршәыз – адгьыл иқәӷьацо, алапҟьа иҿало – раки-ӡаки, хә-мацәки!.."

Даҽа ҭыҧк аҿы игәалаиршәоит абас: "Ԥшьашак аҽны, сан илжәыз акәакәарқәа алҩаҵә рыхҟьо, гәаблаак инанҵаны, ауҭра дааҭагылон. Лыӡӷабцәа наҟ-ааҟ иаалыдыргыланы, лкасы шкәакәа аалхыхны, Џаџа лыҵаныҳәара далагон" ҳәа.

Ишаҳбо ала, Џаџа илызкны ахацәагьы аҳәсагьы хаз-хазы иныҳәон, ахацәа – амхаҿы, аҳәса – ауҭраҿы. Ари аҩыза азгәаҭара ҟарҵоит зыӡбахә ҳамаз аҵарауаагьы.

Иахьатәи ҳаамҭазгьы, аҭагаларақәа ианаарылгалак, инеидтәалоит аҭаацәа аџьықәреи ҿа иалху абысҭа уны, рнапала иаадрыхыз ршәыр-рқәыр ала реишәа рхианы, арбаӷь, ма акәыт ҿа ршьуеит. "Иааҳрыхыз ихааны иаҳфо" ҳәа иақәныҳәоит уи анцәахәы ихьӡ рзымдыруазаргьы, уаанӡа еиԥш уажәы дыдмыргәыбзыӷуазаргьы.

"Џаџа дгәааргьы дыцәгьоуп. Лгәы ҟарҵалар, дыдмыргәаар акәын. Џаџа дузылԥхааит! — рҳәоит. Аԥша бааԥс асуеит, акырцх цәгьа ауеит… Аныҳәагатәқәа ҟаҳҵаӡом, ҳарҟәаҵт азы Џаџа ҳалцәымӷхазар акәхап" ҳәа рҳәоит афольклористцәа ранҵамҭақәа рҟны иаагоу аинформантцәа џьоукгьы (Сергеи Зыхәба ишәҟәы "Аԥсуа мифологиа" аҟынтә).

Издыруада, урҭ ахьиашоу ыҟазаргьы?! Ныҳәара мыцхәы ҟамлаӡац… Аԥсуаа иаԥырҵаз арҭ аныҳәарақәа урҭ рдунеихәаԥшра, рыбзазара аарԥшра адагьы, рыԥсҭазаара аиӷьтәра, арманшәалара иазкын. Иахьа аӡәы игәы иаанагар ауеит, уныҳәеит ҳәа иабаухәо, аусуроуп иаҭаху ҳәа. Ҳәарада, аџьабаа мбакәа алҵшәагьы зыҟалом, аха убри уџьабаагьы алҵшәа шыбзиахо ала агәрагарагьы ацзароуп!..

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

370

Аҿамԥыџь уааҳәра дыргом: иҵоурам ауаҩы ихымҩаԥгашьа аазырԥшуа ажәақәак

74
Наџьнатә аԥсуаа ражәаҳәа иалаз, иҵоурам ауаҩы ихымҩаԥгашьа аарԥшразы рхы иадырхәоз ажәақәак Sputnik азы иаҳзеидылкылеит Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Идыру акоуп, аԥсуа бызшәа ижәытәӡоу, Кавказ иашьагәыҭу абызшәа шакәу. Аԥсуа жәлар егьа гәаҟра, егьа хҭыс бааԥсы рхыргахьазаргьы, рбызшәа иахӡыӡаауа иахьанӡа иаҳзааргеит. Абиԥарақәа еимаздоз, ақәра дуӡӡа змоу ҳбызшәа ҵакылагьы ҳәашьалагьы ианыԥшуан аԥсуа жәлар рдоуҳатә дунеи – рҟәышра, рхәыцра, рхаҵара, рнапы злакыз. Ажәа ианахәҭази ишахәҭази аҳәашьа иақәшәон, "ажәа хысган". Абзиа анҳәатәыз – абзиа рҿықәын. Ауаҩы имоу агха, мамзаргьы ихымҩаԥгашьа шҽеим ирдыртәызҭгьы, уигьы аҟаҵашьа, аҳәашьа иақәшәон.

Ухаҿы иузаамго иҭбаауп ажәақәа рдунеи. Ирацәоуп ауаҩы иаҭәам ихымҩаԥгашьа аҿаԥызҽуа, хкы рацәала иҟоу аграқәа аазырԥшуа, иҳәаақәызҵо ажәақәа. Урҭ иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы рхархәара иаҳа-иаҳа имаҷхоит акәымзар. Ҳарзааҭгылап ус еиԥш иҟоу ажәақәак:

Аԥскы

Зхы аҳәатәы ада даҽаӡәы иажәа змаҳауа, иаацәажәо ирыццәажәо, аиҳабы-аиҵбы ззеиԥшу, ацәажәаха уаҩытәыҩса изымҭо, иулапаны узкуа изы "аԥскы", "аԥскы сикит" рҳәоит. Абас еиԥш иҟоу ауаҩы даҽакалагьы "агәыга" ҳәа ишьҭоуп.

Аҿамҟәыџь

Ԥшра-сахьала иаҩцам, уск иадамхаргьы аҵыхәанынӡа анагӡара иацәаашьо, акрыфараҿы ҩыџьа рхәы ззымхо, дцәажәозар, иажәа бадақьқәа узырхымԥо иҟоу ауаҩы изы иажәаны инхеит "аҿамҟәыџь уааҳәра дыргом ҳәа.

Анаҩагьа

Зыламыс кьаҿу, ԥхашьара злам, аҵашьыцра, аԥсымҭәра злоу, бааԥсрамзар бзиарак зымхәыцуа "анаҩагьа" ҳәа изырҳәоит.

Амӡышәа

Ирқьынцыцны иааӡоу, аргәыбзыӷра мыцхәы иашьцылоу, аҳәатәхамҵа. Уи иагьа бааԥс ҟаиҵаргьы, ҽԥныҳәада изаҩсуа, аиҳаби аиҵби зегьы ззеиԥшу данырбалак, "амӡышәак иоуп" ҳәа ишьҭарҳәоит. Уи азоуп ҳажәлар рҟны жәаԥҟаны изаанхаз: "Ааӡара хырҟьа – ахшара мӡышәа".

Аҟраандыс

Имыццакуа, аашьара зызқәашьу, арахь уихәаԥшыр, урҭқәа дрылаҟам ззуҳәаша ауаҩы замана. Акы далагар, сааҭк ала иҟаиҵаша (иарбан ус хкызаалакгьы), шьыбжьаанӡа иадхало, иҟаиҵогьы бжамҽамны, еиҭаҟаҵатәыс иаанзыжьуа ихьӡыртәит "аҟраандыс". "Аҟраандыс иҿырҳәасшьалагьы дудыруеит" рҳәоит аԥсуаа ажәаԥҟаны.

Аҟалҭыр

Анапынҵа зырҭаз, аха инамыгӡакәа, мҩабжара иаанзыжьуа. Ауаҩы дзеигәырӷьаша уск анагӡара иамарам, еиԥхьыттоу изырҳәоит, уаҩы ҟалҭырк иоуп ҳәа.

Аикәик

Ауаҩы хԥара иҟазшьақәа ируакуп. Усутәык, цҳаражәҳәарак, мамзаргьы напынҵак рынагӡаразы, аҽыҵгақәа ԥшааны, мап ацәызкуа, аиҳабы иҳәатәы назмыгӡо. Абас зҽыҟазҵаз ауаҩы уаанӡа дшыҟаз здыруаз, "Ԥыхьа заҟа дыбзиааз, уажә даазқәылаз дышԥеикәики!" ҳәа ишьҭарҳәоит. Ажәа "аикәик" иасинонимуп ажәа "амыҷҟәик".

Асаҳәҭагар

Зхы иацкламԥшуа, дыцәан дааԥшыр, ихахәы еилажәжәа, иҿы мыӡәӡәа, инапы мыӡәӡәа, деиларҟәыҷы акрыфара итәо абас "асаҳәҭагар" изырҳәоит.

Армарыда

Иаургьы иамургьы ҳәа зегьы ззеиԥшны, иаармарианы аҟазаара зҭаху "армарыда" ҳәа ишьҭоуп.

Аӡымга

Цәгьа баны – бзиа ҟазымҵо, згаӡара даҽа грак аԥызшьуа, аҳәатәхамҵа, иабжьо цәымӷс дҟазҵо – дызҭахуи дызҭахыми ззеилмырго иоуп. Ажәа "аӡымга" - аӡы иазымыӡәӡәо, аӡы иазымрыцқьо аанагоит.

Агәырӷәындыш

Ауаҩы ҳарам, заарыхра, змал иахыбааны зызхара зымфо, даҽаӡәгьы иҿазымҵо ауаҩы гәаҵәажәпа. Асас диҭааргьы, ихәы еигӡаны ицәырзымго, "ауаҩрада зегьы злоу" абри ажәа идыркылоит.

Аџахә

Ацәгьеи абзиеи ззеиԥшу, иблақәа ырцәгьаны, иқьышә ччаԥшьк ықәымкәа иҟоу изы ирҳәауеит "Лахь мырџахә – лахьышәашә".

Аӷынҵкы

"Ацәыбзамыҟә – еснагьгьы дӷынҵкуеит" - рҳәоит, ауаҩра зыцәтәыму, акы ацәгара, аԥсықымқымра ҟазшьас измоу, зегьы иара идыруашәа зхы зыԥхьаӡо агәыԥҵәага "аӷынҵкы" ҳәа ишьҭоуп.

Аӷәамана

Цәгьарамзар бзиарак згәы иҭакым, иара иаҵкыс зҩыза деиӷьхар зҭахым. Ажәаҿы ишырҳәо еиԥш, "аҵа улихуазшәа, аӡ улазҵо". Зыԥсы акы иамырҭәуа, иагьа мазара имазаргьы деигӡаны, ицәыҵагәаны изку "аӷәамана" ма "ачычиа-ӷәамана" изырҳәоит.

Аканҵла

Ауаҩы канҵла ҳәа изырҳәоит зхашәа хы зымбо, иажәа узахымԥо, зегьы иара идыруашәа, иарбан усзаалакгьы иҽрылажьны ицәажәо, арахь хшыҩҵакыкгьы иажәақәа рҟнытә иузалымхуа иҟоу ауаҩы изырҳәоит, "иажәақәа нымҵәо, дканҵло дықәхеит".

74

Абга дақәтәоуп ӷәра аҿаӡамкәа: иџьашьахәу ажәабжьқәа

117
(ирҿыцуп 14:43 11.10.2020)
Аԥсуаа рдунеихәаԥшышьаҿы абга еиуеиԥшымкәа иазыҟоуп: ганкахьала – илашоу, ицқьоу, иԥшьоу ахаҿы аҳасабала, даҽа ганкахьала – амч лашьцақәа ныҟәызго. Иаҳа инарҭбааны ари азҵаатәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла, абга амшьҭа бзиоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, уи инамаданы зеиӷьашьарак аҳасабала "бга уԥылт" ҳәа ажәа иалоуп. Аетнограф Николаи Џьанашьиа ишиҩуа ала, абга ахәыц алхны рыхәда иахарҵоз "ашәҟәы" иҭаӡахны иҟарҵон. Иазгәаҭоуп ашәарыцаҩ дманшәалхарц азыҳәан ала ахәыц алхны иџьыба ишҭаиҵоз шәарыцара амҩа данықәлоз. Аԥсуаа ражәаҳәаҿы иара убас иуԥылоит "абга ахәыц аналнахыз" ҳәа ажәа. Ас еиԥш рҳәоит амчыбжь злалаго амш ашәахьа азынгьы.

Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа рҿы иуԥылоит ажәабжьқәа абга аԥсы зхоу ауаа ирызку, мамзаргьы, даҽакала иаҳҳәозар, абга иақәтәоу. Абга иақәтәоу дхаҵазаргьы, ма дыԥҳәысзаргьы ҟалоит. Уи абжьааԥны ауааи арахәи ԥырхага рызҭо иакәны даарԥшуп. Шамахамзар қыҭацыԥхьаӡа иҟоуп "абга дақәтәан" ҳәа ззырҳәо ауаа, аха аиҳарак урҭ рыхьӡ "иалышәхи" ҳәа аҳәара рҭахым, еиҳа имаҷны акәзаргьы, ус еиԥш иҟаз ауаа рыхьӡи рыжәлеи еидкылангьы ианырҳәо ыҟоуп.

Абга иақәтәоу дшылырхуаз ҳәа еиҭарҳәақәо иреиуоуп абга узшьыр иара иақәтәоугьы дыԥсуеит, убри алагьы дызусҭаз рдыруан ҳәа. Даҽа вариантқәак рыла абга иақәтәоу џьара маҭәарк ала исны (лабала) абга ала ҭырхуеит, мышқәак рышьҭахь агәыла ила ҭыхны, ила аӡы аауа дырбоит, убри алагьы уи дылырхуеит.

"Ажәытә агызмалцәа ыҟан, абга иақәтәаз дыҟан рҳәеит, ацгәы иақәтәаз дыҟан рҳәеит. Абарҭ злалырхуаз убри акәын: аҟәџьал ҿыц абамба цырақәа ааԥшааны, аҟәџьал ҿыц анышә нҭаԥсаны, амаҭаԥшь ахы аахҵәаны, абанҭ абамбацырақәа хԥа амаҭ аҿы илҭаԥсаны аҟәџьал иҭарҵон. Убра абамба аауан. Убри абамба хаханы, ацәашьы алхны, ажәлар еизаны иахьыҟаз ианнеилакь, ртәыҩа хәыҷқәа рхаргыланы [иубон]– убри ала иудырхуан", - абга иақәтәаз шылырхуаз атәы абас еиԥш еиҭеиҳәон ҳинформант Минџьор Гамгьиа.

Абасала абга иазкны ҩ-дунеихәаԥшрак ааԥшуеит: акы – илашоу, ицқьоу, иԥшьоу ахаҿы аазырԥшуа, егьи – амч лашьцақәа ныҟәызго.

Иазгәаҭатәуп, абга, ақәыџьма ауаҩы игәымшәара аазырԥшуа ажәангьы ишидыркыло, "Аат, уара сыбга!" мамзаргьы "ақәыџьма" ҳәа аӡәы ианизырҳәо, уи игәымшәароуп изхырҳәаауа. Ас еиԥш азнеишьа рыманы иубоит аӡәырҩы кавказтәи ажәларқәа рҟны, аиҳаракгьы ауаԥсаа, аҟарачқәа, аедыгьаа рҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

117

Аԥсны 134-ҩык акоронавирус рыдырбалеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит

6
(ирҿыцуп 19:13 22.10.2020)
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 3306-ҩык ыҟоуп. Урҭ рахьтә ргәы бзиахеит 1289-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 33-ҩык.

АҞӘА, жьҭаара 22- Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рцәа иалоу иаламу аилкааразы атестқәа 445-ҩык ирзыҟаҵан, урҭ рахьтә 134-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Жьҭаара 21 рзы Гәдоуҭатәи агоспиталь аҿы лыԥсҭазаара далҵит 61 шықәса зхыҵуаз акоронавирус адиагноз ззышьақәырӷәӷәаз апациент, лара аҿкчымазаратә ҟәша дҭашәеит жьҭаара 18 рзы. Иақәнагаз атерапиа шизымҩаԥыргозгьы лдунеи лыԥсахит.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 148-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә 123-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 27-ҩык, ибжьаратәуп - 62-ҩык, илҩаауп 11-ҩык апациентцәа. Гәдоуҭатәи агоспиталь уахыки-ҽнаки рыла иҭашәеит 11-ҩык ачымазцәа.

Аҟәа асасааирҭа "Аиҭар" ашҭаҿы иаадыртыз амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбало 21-ҩык апациентцәа. 20-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, аӡәы-иҭагылазаашьа бааԥсуп.

Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

6
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау