"Ԥсыуаҵас ирхәышәтәуа", мамзаргьы алаԥш ауаҩы ихгашьа х-хкыкны

502
(ирҿыцуп 16:28 07.11.2020)
Ауаҩы алаԥш иқәшәеит ҳәа аныԥхьаӡоу уи ихгашьа ахкқәас иҟоу, насгьы абзалаԥш, аԥсылаԥш, ахкәырша дара-дара злеиԥшым дазааҭгылоит Дәрыԥшьтәи аинформант илыҿцәажәаз афольклорист Есма Ҭоудаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Дәрыԥшь ақыҭа инхо Рита Дбар-Ҭаниа лҿаԥыцтә гәалашәара акырӡа ибеиоуп. Уи лдыррақәагьы аҿар ирымалдарц даҿуп. "Аҿар ирҵар бзиоуп, акы ианҵаны ирымазар бзиоуп, ԥхьаҟа аихаҳаразы адуцәа изҳәо ҳәа иҟоу есымша ҳаԥсы ҭаӡам" ҳәа лҳәоит.

Лара ԥсыуа традициала инхо аҭаацәара деиуоуп. Аҿатә ԥсҭазаара шлыцәтәымымгьы ԥсыуаҵас ихәыцуа дреиуоуп. Убас, уи иаҳзеиҭалҳәеит ишыҟоу аҳақьым дызмыхәо, ԥсыуаҵас ирхәышәтәуа ауаҩы игәамбзиарақәа. Урҭ иреиуоуп ауаҩы алаԥш данакуа. Алаԥш иакыз ауаҩы ула ишабо дҵыкәкәа ацара далагоит  ҳәа рҳәоит аҭәҳәаҩцәа, ихьыз ҳәа узымдыруа, акрыимфо, акрыимжәуа, есааира имч маҷхо далагоит. Ҳинформант ишазгәалҭо ала, зықәра маҷу иоуп аиҳаракгьы алаԥш зчычо. Алаԥш иагахьоугьы ыҟоуп ҳәа лҳәоит лара.

"Алаԥш ҭәҳәа ҳәа иҟоуп, аԥсы лаԥш ҭәҳәа ҳәа иҟоуп, абза лаԥш ҭәҳәа ыҟоуп, аҭырқәшәа аҿынтәигьы аҭәҳәоу ҳәа издыруа дыҟоуп. Убри ауаҩԥсы ихәандаз ҳәа гәыразыла, хьаа имоуа-егьыиуа, иԥырхагамхо дҟамландаз ҳәа иҭәҳәо ауаҩԥсы акыр рыҭара ҳасаб акәӡам иара дзышьҭоу, иара дзышьҭоу дзыҭәҳәо ауаҩы игәабзиара иацландаз ҳәоуп. Уи аҽы алаԥш цәгьа ыҟоуп, аҳаиуанқәа рҿгьы иҟалоит алаԥш, ауаҩԥсы иԥырхагахоит. Аамҭала убыс ирҳәон, ҳабдуцәа рхаан ирҳәо саҳахьеит ахәыҷы иан лылаԥш иԥырхагахеит ҳәа. Ауаҩы иеиԥш аҽгьы алаԥш ӷәӷәаны иакуеит", - лҳәоит Рита Дбар-Ҭаниа.

Аҽырыҩрақәа раан аҽы алаԥш амкырц азы аҽы аҭәҳәа азыҟаҵаны инаргоит. Агара игароу ахәыҷы дахьыҟоу аӡәы данааиуа акәзар, зых пату ақәызҵо ауаҩы агарахь дхьаԥшӡом, ма "гарақәыршәк наҭи, дад" иҳәоит.

"Убри ахаша ауыха, ауаҩԥсы дахьио икаруаҭ аҿы абанка азна аҩыи аӡыи леилаҭәаны, ашыла, ачашыла (ачашыла ыҟамзаргьы иуадаҩӡам), аџьыкхыш – леилаԥсаны, дахьио икаруаҭ аҵаҟа инхәыҵаургылоит, дыӡӷабума, дыԥҳәысума, дыҷкәынума. Ахаша ауыха иургылот, ауыха уа дыцәоуп, шьжьымҭан, ацәылашара анааилакь, аӡә ила иабаанӡа, ианаацәылашәшәо, ашарԥазы, абанка аашьҭыхны, иара илшо дыҟазар, ихала иганы, ихы иаакәырхшаны, хынтә, ауаҩԥсы дахыиԥырхагамхо, лассы-лассы дахьымнеиуа гәаҩак аҿы иршәны икаижьыр ҟалоит. Иԥҽыр ҟалоит, иԥымҽыргьы уадеҩӡам", – ҳәа абза лаԥш шырхырго атәы еиҭалҳәоит ажәабжьҳәаҩ.

Алаԥш ауаҩы иаахар ҟалоит аҳаиуан – арахә аҟынтәгьы, аҽы алаԥшгьы ауаҩы иаахар ҟалоит. Арахә рылаԥш азы иҭәҳәо ыҟоуп, хазы ашҳам аҭәҳәақәа ҟазҵо. Урҭ зегьы аӡәы дыршьа имаӡам. Рита Дбар-Ҭаниа иаҳзеиҭалҳәаз алаԥш ҭәҳәақәа иреиуоуп иара убас аԥсы лаԥш ахгашьа.

"Ауаҩы зықәра маҷу, гәыблыла еибаҭаху, агәлымҵәах данԥслакь, абри иара еиҳа ииҭаху, диеҳәшьоума, диеҳәшьаԥҳаума, аԥсы лышҟа ихьаԥшуеит ҳәа иԥхьаӡоуп. Схаҭагьы сақәшәахьеит, издыруеит. Убри ацәымза адыркуеит, ишықәс ииасаанӡа, ишықәс ииасыргьы, ма аурычрак азы иҟауҵоит, ауаҩԥсы игәамбзиара анааиуа изеиԥшроу еиԥш. Ачыс хаа ҟаҵаны, ацәымза задыркуа еиԥш, ацәымза ааҟаҵаны, ауыха днеины ацәымза налыркуеит иара иҭаҳцәа рҿы, абри уаҳа ԥырхага лышҟа имнеиааит, лахьыԥшы-ҿыԥшы лааигәа имааит, уԥсы ҭынчзааит, нан, уахьыҟоу уара узы ибымбылхаат, ишәҭхаат ҳәа наҳәаны, бзиарас иҟоу зегьы нрыдкыланы, ацәашьы наубылуоит, убригьы ихәшәуп ҳәа иԥхьаӡоуп", – ҳәа азгәалҭоит.

Арҭ "ԥсыуаҵас ахәышәтәрақәа" ҳәа иҟоу аӡәы иҵандаз ҳәа ус иуҳәеит, иурҵеит ҳәагьы иауӡом лҳәоит лара. Уи ҭаацәарала, шьҭрала иаауа дырроуп. Насгьы удыррақәа зуҭо ауаҩгьы иара иҭахны, азҿлымҳара иманы дыҟазароуп, зегьы ирыцааиуам, аҭахра адагьы Анцәа ила иуцааиуазароуп. Ахԥатәи ахкы, Рита Дбар-Ҭаниа иаҳзеиҭалҳәаз алаԥш аҟәгашьа иазку "ахкәырша" ҳәа иашьҭоуп.

"Ахкәырша ҳәа иҟарҵо, икәтызар ҟалоит, ирбаӷьзар ҟалоит, убригьы мышкы аалхны, ианумшшьарам амш, амра анаацәырҵуа, амра анаақәыҷҷо, дааудыргылан, агәарԥ аҿы днаргыланы, зықәра ыҟоу аԥҳәыс дыҟазар, иҟалҵоит, зықәра ыҟоу дыҟамзаргьы, ахаҵа иҟаиҵаргьы агьамаӡам, ан дыҟазар, аб дыҟазар, анду дыҟазар, абду дыҟазар, иҟаиҵар ҟалоит, абас хынтә ихы иаакәырхшаны, абри иахьа уара иузкны инаусышьҭуеит, агәамбзиара иудхаланы иҟоу, алаԥш уԥырхагоума, агьыс, даҽа ԥсы лаԥшума, абри арбаӷь ноусышьҭуеит ухы иакәырхшаны, икәтызаргьы иаманы ицааит, уаҳа уааигәара имааит, алаԥш-ҿаԥшы ушҟала имааит, агәыцқьара ҳазшаз иуиҭааит Хәа Анцәа уааиҳәаны арбаӷь агәарԥ инҭыганы инауужьуеит, згәы бзиоу ҳәа иҟоу хәарҭас иоуааит. Убригьы ихәшәуп ҳәа иԥхьаӡоуп", – ҳәа инаҵылшьуеит лара.

Иалкаатәуп, ас еиԥш ала "ахәышәтәрақәа", аҭәҳәақәа, мамзаргьы жәлар рмедицина адунеи ажәларқәа ирылаҵәаны ишыҟоу, досу дара рҵас, рқьабзқәа ирышьашәаланы. Иҟоуп ауаҩы дызхәышәтәуа еиԥш, иԥырхагоу ҟазҵогьы ("вредоносная магия"). Аҭәҳәаҟаҵаҩцәа рнаҩсангьы, иҟоуп адырыҩцәа. Дара ахархәара рымоуп ҳаамҭазынгьы. Иҟоуп шәҟәыла иҵаны уи "азанааҭ" знапаҿы иаазгогьы, мамзаргьы зхазы изҵо, иҟазҵо.

 

502

Covid-19 итрадициатәу аԥсуа ныҳәарақәа ишырныԥшыз

35
Апандемиа итрадициатәу аԥсуа ныҳәарақәа ишырныԥшыз ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҿкы чымазара аԥсуаа рыԥсҭазаара иалаҵәеижьҭеи иаланагалаз аԥсахрақәа маҷым. Уи аныԥшит аԥсуа жәлар имҩаԥырго итрадициатәу рныҳәарақәагьы.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ачымазара зцәа иалалаз ауаа рхыԥхьаӡара арацәара иахҟьаны иҟаҵаз аԥкрақәа аныҳәарақәагьы рымҩаԥысшьа ианыԥшит. Иаҳҳәап, ааԥын-аԥхынтәи аамҭа иақәшәоз амзартәи ажәлантә ныҳәарақәеи абжьааԥнеиԥш имҩаԥгазҭгьы, ҭагалан аамҭазтәи аныҳәарақәа зҽалазырхәыз рхыԥхьаӡара иаҳа еиҵахеит, уимоу иҟоуп зынӡаск иахьымҩаԥырымгаз аныҳәарақәагьы.

Убас есышықәса ноиабр мза актәи асабшеи амҽышеи рзы имҩаԥыргоз Амԥараа рныҳәара сынтәа ари аҿкы чымазара иахырҟьаны инаскьаргеит.

"Амԥараа рныҳәара есышықәса имҩаԥаагоит ҭагалан, ноиабр мза актәи амчыбжь азы, асабшеи амҽышеи. Асабшаҽны аныҳәара аиҿкааҩ иҩнаҭаҟны еизоит, аҳәса аныҳәатә чыс дырхиоит, досу иқьҭамхә алаҵаны, амҽышаҽны ахацәа аныҳәарҭатә ҭыԥ аҿы аныҳәара мҩаԥыргоит. Сынтәа, ари ачымазара иҟоу иахырҟьаны макьаназы цқьа еилкаам иҟаҳҵо, иҟаҳамҵо. Иҟаҳҵозаргьы, наҟ инаскьаганы иҟаҳҵоит ҳәа ацәажәарақәа цоит", – ҳәа ҳаиҳәеит ҳара ҳзызҵааз ари аныҳәара иалахәу Беслан Амԥар.

Иазгәаҭатәуп, аԥхын амҭазы аԥхаррақәа аныҟаз ачымазарагьы иаҳа ишәарҭаӡам ҳәа ажәлантәқәагьы абжьааԥнеиԥш еизаны аныҳәарақәа мҩаԥыргозҭгьы, ҭагалан аамҭа иақәшәаз аныҳәарақәа рҿы ма ауаа рхыԥхьаӡара маҷны имҩаԥган, мамзаргьы абас еиԥш иахызгаз ҟалеит.

Иҟалоума абас еиԥш аныҳәара ахгара, мамзаргьы аныҳәара ахыугозар, уи шыҟарҵо еилаҳкаарц ҳара ҳиҿцәажәеит "Аԥшьаҭыԥ" аиҳабы Борис Қәҭелиа.

"Маи мза аахыс сара тәамҩахә сымаӡамкәа ақыҭақәа срылоуп. Сара схаҭагьы ари (асабрада. – Е.Ҭ.) ара исыцуп, исхасҵоит. Даҽакгьы исыцу есымша, амашьына сҭалама, автобус аҟны аума, абри сафыҩҩуеит, снапы аласрыцқьоит (аспирт. – Е.Ҭ.). Ачымазара ыҟоуп ҳәа ҳтәаӡам, ҳус ҳаҿуп, Анцәарныҳәароума, ахныҳәароума, абыржә иацгьы ахныҳәара мҩаԥызгон, Кәтол сыҟан. Сара сахьнеиуа ааҩык, жәаҩык, жәохәҩык ауаа ахьаҵагыло ыҟоуп, аха ҵәах-сах ҳәа ауаа гәыдеибакыло иҟалаӡом, ауаагьы абас аҭыԥ рыбжьаҵаны исыргылоит. Акгьы ыҟаӡам ҳәа аӡәы иҳәар саргьы исуӡом, иҟоуп, аха ҳныҳәарақәа иабжьамыжькәа ишыҟаҳҵац ҳаҿуп, иабжьаҳажьӡом" – ҳәа азгәаиҭоит иара.

Иҳәатәуп, еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәа рзы ас еиԥш ала аныҳәарақәа рзымҩаԥымго аныҟалалоз шыҟаз. Урҭ иреиуан, иаҳҳәап 1930-тәи ашықәсқәа рзы арҭ аныҳәарақәа амцхаҵарақәа иреиуоуп ҳәа амҩаԥгара азин анрымамыз, имҩаԥызгозгьы аҭакра ианақәдыршәоз. Аха убасҟангьы маӡала зныхахқәа рныҳәара иабжьамыжькәа имҩаԥызгон рацәан.

Иара убас, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ашықәсқәа рзгьы аныҳәарақәа зцәабжьахаз маҷмызт. Аха аҭышәынтәалара аныҟала ашьҭахь, уи абжьааԥны аасҭагьы еиҵыхны имҩаԥыргон.

Аныҳәара иадыргалоз ашьтәагьы иабжьахаз ашықәсқәа рзы, абжьааԥнеиԥш шықәсык зхыҵуа ашьтәа акәымкәа, ахәахьшәтәа ҳәа изышьҭоу, хы-шықәса зхыҵуа адыргалон. Иахьа ҳазҭагылоу аамҭа иаланагало аԥсахрақәа иудырбоит ари ҭоурыхтә аамҭаны ажәлар ргәалашәараҿы иаанхо акакәны ишыҟало.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

35
Абхазская свадьба

Аҭаацәаратә-бзазаратә қьабзқәа: амаҳә инашьҭра иазкны

46
(ирҿыцуп 12:29 29.11.2020)
Ачара аҵас иадҳәалоу ақьабзқәа рҟынтә- амаҳә идҳәалоу аҵасқәа ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҭаацәаратә институт аиҭакрақәа анубаалозаргьы уи гәыцәс иамоу, ишьақәзыргыло ақьабзқәа ыӡхьеит ҳәа узҳәом. Аҭаацәараҿы ихадароу аҭыԥ ааникылоит ахаҵа – аҩны аиҳабы иаҳасабала.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ачара аҵас иадҳәалоу ақьабзқәа рҟны аҭаца аҩны лыҩнагара, уи иашьҭанеиуа аритуалқәа, ахымҩаԥгашьатә кодексқәа уҳәа аҭыԥ ду ааныркыло ишыҟоу еиԥш, амаҳә идҳәалоу аҵасқәагьы маҷым. Амаҳәгьы убасҵәҟьа иара ианхәеи иабхәеи рҿы лассаамҭа дцәырҵӡом, рыхьӡ иҳәаӡом. Даараӡа имаҷуп, аха иуԥылоит амаҳә иабхәараа рҿы данынхо – ахатәара ҳәа ззырҳәо.

Иазгәаҭатәуп аԥсуаа рҟны "ахатәара" ԥхашьараны ишыҟоу, шамахамзар уи ахаҵа иаҳаҭыр, истатус ланарҟәуеит ҳәа ирҭахӡам. Иара ажәа "ахатәара" ахаҭагьы иаанарԥшуеит ахаҵа иҭыԥ алаҟәра аҭаацәараҿы. Аха ус еиԥш аныҟало ыҟоуп, иаҳҳәап, аӡӷаб лҭаацәараҿы аҷкәын даныҟам, аҩны ашә амкырц ҳәа ианыҟарҵо. Аиҳаракгьы араҟа аԥыжәара амоуп аматериалтә ган – аҭаца лҭаацәа рмал лара лахь ианиасуа. Егьа ус акәзаргьы, "ахатәара" иахьагьы ибзианы иазыҟам, ақәыӡбара ацуп.

Маҳәрацара аофициалтә ҟазшьа аҭаны имҩаԥысуеит. Амаҳә иабхәара рыҩныҟа днеиуа-дааиуа даналаго данынарышьҭлак ашьҭахь ауп. Абжьааԥны уи мҩаԥыргоит аҷкәын иҩны ачара анырулак ашьҭахь шықәсык, ма ҩба-хԥа шықәса анҵлак, иҟоу иаҳа заа имҩаԥызгогьы. Араҟагьы анырра анаҭоит аматериалтә ган, уи аҽазыҟаҵара шаҭаху ала, аха иаҳҳәозар, ачара (аҷкәын иҩнаҭаҿы) лассы аура иазҿлымҳазар, амаҳә инашьҭра уеизгьы-уеизгьы иахыццакуам. Уи иаанагаӡом аҭаца ари аамҭа иалагӡаны лҭаацәа лбаӡом ҳәа. Уи лабраахь аангылара дцалар ҟалоит, лҭаацәа лбоит. Амала иҳәатәуп, аетнографиатә нҵамҭақәа рҟны ишарбоу ала, лымкаалагьы Шьалуа Инал-иԥа иусумҭаҿы иҩуеит, жәытәла маҳәрацара ачара руаанӡа имҩаԥыргон ҳәа.

XIX – XX ашәышықәсақәа рзы абхәараахь ианнеиуаз ҳамҭас инаргақәоз иреиуан: абхәа изы аҽы, ма ацә, аншьа изы абџьар, ани андуи рзы ашәҵатәқәа. Ҳаамҭазы урҭ рыԥсахит даҽа маҭәарқәаки аԥаратә ҳамҭақәеи рыла. Иара убас, уаанӡа еиԥш, амаҳә ицны инеиуа ачеиџьыка рнапы иқәыргылан инаргоит. Иахьазы уи дырԥшӡоит зеиуахк уҭаху арԥшӡагақәа рыла, аиҳарак ачыс хаақәа ҟарҵоит, зны-зынлагьы имыцхәуп ҳәа азуҳәаратәы иҟоуп. Амаҳә инаԥхьарагьы чарак еиԥш еиҵых изуа дубап.

Абхәараахь даннеиуа амаҳә иҩызцәа дрылагыланы зегь рышьҭахь ауп даныҩнало. Иара аиҳабацәеи асацәеи ахьтәоу акәымкәа, хазы аишәа изырхианы ддыртәоит аҿарацәа идыртәаланы. Араҟагьы ачараҟны еиԥш асасцәеи аԥшәмацәеи апатуеиқәҵара аарԥшы иахәҭоу аныҳәаҿақәа еимырдоит. Аишәачара аныхдыркәшо амаҳәи уи ицыз аиҳабацәеи рзынгьы аҳамҭақәа ҟарҵоит. Зны-зынла ас еиԥш анаԥхьарақәа реиҵымхразы ачара аныруа анхәеи абхәеи аннаргогьы ыҟоуп. Аха шамахамзар анхәеи абхәеи рыԥҳа лчараҿы инеиуам.

Амаҳә иабхәараа рҿы ицәырымҵра, рыхьӡ амҳәара аҭаца ланхәеи лабхәеи рыхьӡ шылшьо еиԥш аиҳабацәа аҳаҭыр рықәҵара аанарԥшуеит. Амаҳә аԥаратә ҳамҭақәа иманы абхәараахь ицара акәзар, ажәытәан аҭыԥ змаз аӡӷаб лгаразы лыхә ашәара – ачма ҳәа иҟаз ахыҵхырҭахь ухьанарԥшуеит. Иахьагьы аҷкәын ԥҳәыс дааигарц азы лыхә ылихыроуп уҳәар ауеит. Ари аматериалтә ган азҵаара иахырҟьаны ажәытәан еиԥш иахьагьы аҭаацәара алалара зцәыуадаҩу маҷым. Уи иахҟьаԥҟьангьы атәым милаҭ аҳәса аарго иалагеит аԥсуа дугар аныхтә рацәаны иуоуеит ҳәа.

Хымԥада арҭ ақьабзқәа рматериалтә ган ырмариатәуп, инахырҟьаны аҟаҵарала иахьатәи ҳаамҭазы аӡәгьы дузџьашьом. Еиҳа еиӷьуп "аицлабра" аанкыланы доусы "ихыза заҟароу гәаҭаны ишьапы еиҵыихлар".

46
Ноги младенца в руках матери

COVID-19 аан ан лҟынтәи ахәыҷ иахь ацәеижьҿагыларақәа шиасуа атәы аарԥшуп

0
Уаанӡа Роспотребнадзор аҟны еилыркаахьан адуцәа шракәу ахәыҷқәа авирус рылазгало.

АҞӘА, ԥхынҷ 1 - Sputnik. Акоронавирус аан ан лҟынтәи ахәыҷ иахь ацәеижьҿагылақәа ииасыр ауеит гәыԥҳәыхшла акраниҿалҵо, ҳәа лҳәеит Роспотребнадзор ЦНИИ аепидемиологиа аклиника-аналитикатә усуразы адиректор ихаҭыԥуаҩ Наталиа Пшеничнаиа. Абри атәы аанацҳауеит РИА Новости.

"SARS-CoV2 IgG,  SARS-CoV2 IgA рахь ацәеижьҿагылақәа аарԥшуп COVID-19 змаз ан лгәыԥҳәыхш аҟны. Акоронавирус аан ан лҟынтәи ахәыҷ иахь ацәеижьҿагылақәа ииасыр ауеит гәыԥҳәыхшла акраниҿалҵо, аха урҭ ирласны иӡуеит, убри азоуп ахәыҷы агәыԥҳәыхш ифонаҵы дзыхьчо", - лҳәоит Пшеничнаиа.

Лара иазгәалҭеит COVID-19 змоу анацәа згәы бзиоу рхәыҷқәа рҟны ацәеижьҿагыла шаадырԥшуа.

Урҭ ацәеижьҿагылақәа ирласны рыӡра ишьақәнарӷәӷәоит дара ан лҟынтәи ахшара иахь ииасыз шракәу, лҳәоит аепидемиолог.

0
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау