"Ҳазшаз иуҳәо уциҳәароуп": Анцәа изку аԥсуаа разгәаҭарақәак

80
(ирҿыцуп 19:24 15.11.2020)
Анцәа изкны аԥсуаа ирымоу згәаҭарақәак ртәы дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Аԥсуа рынцәахәқәа рахьтә зегьы дреиҳауп Анцәа. Адунеи ахаҭагьы, уи иаақәу ԥсы зхоуи изхамгьы зшаз иара иоуп. Ԥсы зхоу зегьы шишаз еиԥш, иара дагьырхылаԥшуеит. Убри аҟнытә, Анцәа изы ҳаҭырла "иаҳхылаԥшхәу", "ҳазшаз", "злыԥха ҳаура" изырҳәоит.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Анцәа иҭеиҭыԥш атәы уҳәозар, иара ажәҩан аҿоуп дахьыҟоу азы блала аӡәгьы димбац, аха аԥсуаа рыхдырраҿы уи ауаҩы деиԥшныршьалоит, цхырааҩцәас имоуп аԥааимбарцәа.

Аԥсуаа жәынгьы-ҿангьы Анцәа игәра ганы, гәык-ԥсык ала имҵаныҳәоит, иматанеиуеит. Абзиараҿгьы ацәгьараҿгьы аԥсуаа ражәаҳәа иаланы ирҳәоит, "Анцәа ухьышьаргәыҵа ҳакәыхшоуп". Машәырны иҟамлаӡеит аԥсуаа аишәаҿы раԥхьаӡа иааныркыло аныҳәаҿа "Анцәа улԥха ҳаҭ" ҳәа иахьааныркыло. Ҳазшаз иаҳзыҟауҵо зегь рзы "иҭабуп", анеиҩсгьы улаԥш хаа ҳагымхааит, ҳахьчазааит ҳәоуп ҵакыс иамоу ари аныҳәаҿа.

Аӡә дырныҳәозар, уигьы Анцәа ихьӡ ала дырныҳәо ирҳәоит: "Анцәа уиныҳәааит", "Анцәа духылаԥшааит", "Анцәа уимшьааит", "Анцәа илԥха уоуааит", "Анцәа уирӷьацааит". Аҵеи дахьиз акәзар, аҩнаҭаҿы еидныҳәалоит: "Уа, Анцәа Ду, ҳажәла иазырҳа!", "Аԥсынҵры бзиа Анцәа иҭ!", "Дыхьӡырҳәаганы Анцәа дҳаҭ!" ҳәа.

Ацәгьара ҟазҵаз, иашакәым зхы ныҟәызгаз, аԥсуаа ҳҟны ихьӡала дыршәиуан: "Анцәа дуқәшәиааит", "Анцәа уицәымыӷхааит", "Анцәа уқәихааит" ҳәа.

Иаалырҟьан бзиарак иақәшәазар, уигьы Анцәа иџьыршьон, ихьӡ иадырҳәалон. Иаҳҳәап: "Анцәа иџьшьоуп, ҳманшәалахеит", "Анцәа иџьшьоуп, агәабзиара ҳагым", "Анцәа иџьшьоуп, уеибганы уааит". Абзиара иақәшәарц рҭахызар, уигьы Анцәа ихьӡ иадҳәалахон, ирҳәон: "Анцәа иҳәар, убзиахоит" (ичмазҩу изы), "Анцәа иҳәар, аҽаҩра бзиа ҟалоит", "Анцәа иҳәар, зегьы ҳрыхьӡоит" (ауаҩ гәҭакык имазар).

Хыхь иҳәоу ажәақәа рышьақәырӷәӷәаразы иаазгоит Ԥақәашь ақыҭа инхоз абырг Ҭырбеи Ҭаниа шықәсқәак раԥхьа исзымаидаз ҳәамҭақәак.

"Хаҵеи ԥҳәыси ыҟан, қәахь хәыҷык иҩнан. Ақәахь изыҩназ рбганы, ҩны бзиак ҳаргылоит ҳәа ргәы иҭан. Аха абри ргәы иҭоижьҭеи, ажәҵарақәа ааин рхәышҭаара аханыҵәҟьа аҭра ҟарҵеит. Аҭра ҟарҵан аԥшқақәа хырхит. Абарҭ аҭаацәа анааидтәалоз ус рҳәон: "Уаҵәы иаашар ҳқәацә рбганы гәылацәақәакгьы ааганы аҩны ҟаҳҵароуп!" ҳәа. Арҭ ажәҵарақәа ираҳан, иаарцәымыӷхеит. Ақәацә дырбгар, аԥшқақәа ихырхыз абаргоз! Ажәҵарақәа Анцәа иахь иԥрырц рыӡбеит. Иахьнеиз изықәшәаз изеиҭарҳәеит.

Ари заҳаз Анцәа дааԥышәарччан, ус ҿааиҭит: "Урҭ хаҵеи ԥҳәыси рҳәатәы рҳәоит, рыҩны ҟарҵарц рҭахгәышьоуп. Ҳаҩны ҟаҳҵоит уаҵәы "Анцәа иҳаҭәаишьозар" ҳәа рымҳәакәа ҟаҵашьа рымаӡам. Уаанӡа акы шәацәымшәан, шәыԥшқақәагь рымч ҭалоит! – иҳәеит. Есыуаха еидтәаланы "Ҳқәацә ҳарбгароуп!" – рҳәоит аҭаацәа, аха макьана ус иҟоуп, анцәа ихьӡ рҳәаӡом. Аамҭа цоит. Ажәҵара ԥшқақәа рымч ҭаланы иԥырратәы иҟалахьан еиԥш, уахык аҭаацәа ааидтәалан акранырфа ашьҭахь ахаҵа ҿааиҭит:

— Иагьарааны иаҳҳәахьазаргьы уаҵәы ҳгәылацәагь ираҳәаны, абри ҳқәацә рбганы аҩн ҿыц алаҳхыроуп. Анцәа Ҳазшаз иҳәозар, уаҵәы иахаҳгарым! - иҳәеит.

Ианааша, агәылацәа ирызҿыҭны иаарган аҩныргылара нап адыркит. Зымч ҭалахьаз ажәҵара ԥшқақәагьы ҩышьҭыԥраа ицеит. Дад, ус баша ирҳәом, "Анцәа Ҳазшаз иуҳәо уциҳәароуп" ҳәа", - абас иажәабжь ахиркәшеит абырг.

Ҳазшаз ақьиареи аиашареи реиԥш илоуп уаҩы иимбара аџьбарагьы. Иҳәатәы иацымныҟәо, ацәгьа - мыцәгьа ҟазҵо, дырзыӷьашкуеит уи атәы уеилнаркаауеит Ҭырбеи Ҭаниа анеиҩстәи иажәабжь.

"Зны Ҳазшаз адунеи иқәыз, зыԥсы ҭаз зегьы рхәы ишон. Амшәи аҳәеи агхеит. Егьырҭ зегь рхәы рыҭаны иоуишьҭын, ицахьан. Анҭ агханы ианааи: "Шәынзырхазеи?" - иҳәеит. Иааиз изҵаара аҭак аҟаҵаха рмоуа акы еимырххо иркын. Еимаркуеит-еиҿаркуеит шашьа рзамҭеит. Иаарымихын, длахәаԥшын, ихәхәаӡа иҟаз дацын. Адац ыршәны абна илаижьит, адунеи иқәнаҵ еимактәызааит, иҳәан днақәшәит. Убри еимаркуаз адац ӡахәазаарын. Иахьагьы убас иаанхеит. Аӡахәа иҿало ажь, нас уи иалҵуа арыжәтә ауаа ианрылыжжлак аимак-аиҿак ахылҿиаауеит!", - азгәеиҭеит абырг иажәабжь аҟны.

80

Covid-19 итрадициатәу аԥсуа ныҳәарақәа ишырныԥшыз

35
Апандемиа итрадициатәу аԥсуа ныҳәарақәа ишырныԥшыз ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҿкы чымазара аԥсуаа рыԥсҭазаара иалаҵәеижьҭеи иаланагалаз аԥсахрақәа маҷым. Уи аныԥшит аԥсуа жәлар имҩаԥырго итрадициатәу рныҳәарақәагьы.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ачымазара зцәа иалалаз ауаа рхыԥхьаӡара арацәара иахҟьаны иҟаҵаз аԥкрақәа аныҳәарақәагьы рымҩаԥысшьа ианыԥшит. Иаҳҳәап, ааԥын-аԥхынтәи аамҭа иақәшәоз амзартәи ажәлантә ныҳәарақәеи абжьааԥнеиԥш имҩаԥгазҭгьы, ҭагалан аамҭазтәи аныҳәарақәа зҽалазырхәыз рхыԥхьаӡара иаҳа еиҵахеит, уимоу иҟоуп зынӡаск иахьымҩаԥырымгаз аныҳәарақәагьы.

Убас есышықәса ноиабр мза актәи асабшеи амҽышеи рзы имҩаԥыргоз Амԥараа рныҳәара сынтәа ари аҿкы чымазара иахырҟьаны инаскьаргеит.

"Амԥараа рныҳәара есышықәса имҩаԥаагоит ҭагалан, ноиабр мза актәи амчыбжь азы, асабшеи амҽышеи. Асабшаҽны аныҳәара аиҿкааҩ иҩнаҭаҟны еизоит, аҳәса аныҳәатә чыс дырхиоит, досу иқьҭамхә алаҵаны, амҽышаҽны ахацәа аныҳәарҭатә ҭыԥ аҿы аныҳәара мҩаԥыргоит. Сынтәа, ари ачымазара иҟоу иахырҟьаны макьаназы цқьа еилкаам иҟаҳҵо, иҟаҳамҵо. Иҟаҳҵозаргьы, наҟ инаскьаганы иҟаҳҵоит ҳәа ацәажәарақәа цоит", – ҳәа ҳаиҳәеит ҳара ҳзызҵааз ари аныҳәара иалахәу Беслан Амԥар.

Иазгәаҭатәуп, аԥхын амҭазы аԥхаррақәа аныҟаз ачымазарагьы иаҳа ишәарҭаӡам ҳәа ажәлантәқәагьы абжьааԥнеиԥш еизаны аныҳәарақәа мҩаԥыргозҭгьы, ҭагалан аамҭа иақәшәаз аныҳәарақәа рҿы ма ауаа рхыԥхьаӡара маҷны имҩаԥган, мамзаргьы абас еиԥш иахызгаз ҟалеит.

Иҟалоума абас еиԥш аныҳәара ахгара, мамзаргьы аныҳәара ахыугозар, уи шыҟарҵо еилаҳкаарц ҳара ҳиҿцәажәеит "Аԥшьаҭыԥ" аиҳабы Борис Қәҭелиа.

"Маи мза аахыс сара тәамҩахә сымаӡамкәа ақыҭақәа срылоуп. Сара схаҭагьы ари (асабрада. – Е.Ҭ.) ара исыцуп, исхасҵоит. Даҽакгьы исыцу есымша, амашьына сҭалама, автобус аҟны аума, абри сафыҩҩуеит, снапы аласрыцқьоит (аспирт. – Е.Ҭ.). Ачымазара ыҟоуп ҳәа ҳтәаӡам, ҳус ҳаҿуп, Анцәарныҳәароума, ахныҳәароума, абыржә иацгьы ахныҳәара мҩаԥызгон, Кәтол сыҟан. Сара сахьнеиуа ааҩык, жәаҩык, жәохәҩык ауаа ахьаҵагыло ыҟоуп, аха ҵәах-сах ҳәа ауаа гәыдеибакыло иҟалаӡом, ауаагьы абас аҭыԥ рыбжьаҵаны исыргылоит. Акгьы ыҟаӡам ҳәа аӡәы иҳәар саргьы исуӡом, иҟоуп, аха ҳныҳәарақәа иабжьамыжькәа ишыҟаҳҵац ҳаҿуп, иабжьаҳажьӡом" – ҳәа азгәаиҭоит иара.

Иҳәатәуп, еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәа рзы ас еиԥш ала аныҳәарақәа рзымҩаԥымго аныҟалалоз шыҟаз. Урҭ иреиуан, иаҳҳәап 1930-тәи ашықәсқәа рзы арҭ аныҳәарақәа амцхаҵарақәа иреиуоуп ҳәа амҩаԥгара азин анрымамыз, имҩаԥызгозгьы аҭакра ианақәдыршәоз. Аха убасҟангьы маӡала зныхахқәа рныҳәара иабжьамыжькәа имҩаԥызгон рацәан.

Иара убас, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ашықәсқәа рзгьы аныҳәарақәа зцәабжьахаз маҷмызт. Аха аҭышәынтәалара аныҟала ашьҭахь, уи абжьааԥны аасҭагьы еиҵыхны имҩаԥыргон.

Аныҳәара иадыргалоз ашьтәагьы иабжьахаз ашықәсқәа рзы, абжьааԥнеиԥш шықәсык зхыҵуа ашьтәа акәымкәа, ахәахьшәтәа ҳәа изышьҭоу, хы-шықәса зхыҵуа адыргалон. Иахьа ҳазҭагылоу аамҭа иаланагало аԥсахрақәа иудырбоит ари ҭоурыхтә аамҭаны ажәлар ргәалашәараҿы иаанхо акакәны ишыҟало.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

35
Абхазская свадьба

Аҭаацәаратә-бзазаратә қьабзқәа: амаҳә инашьҭра иазкны

46
(ирҿыцуп 12:29 29.11.2020)
Ачара аҵас иадҳәалоу ақьабзқәа рҟынтә- амаҳә идҳәалоу аҵасқәа ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҭаацәаратә институт аиҭакрақәа анубаалозаргьы уи гәыцәс иамоу, ишьақәзыргыло ақьабзқәа ыӡхьеит ҳәа узҳәом. Аҭаацәараҿы ихадароу аҭыԥ ааникылоит ахаҵа – аҩны аиҳабы иаҳасабала.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ачара аҵас иадҳәалоу ақьабзқәа рҟны аҭаца аҩны лыҩнагара, уи иашьҭанеиуа аритуалқәа, ахымҩаԥгашьатә кодексқәа уҳәа аҭыԥ ду ааныркыло ишыҟоу еиԥш, амаҳә идҳәалоу аҵасқәагьы маҷым. Амаҳәгьы убасҵәҟьа иара ианхәеи иабхәеи рҿы лассаамҭа дцәырҵӡом, рыхьӡ иҳәаӡом. Даараӡа имаҷуп, аха иуԥылоит амаҳә иабхәараа рҿы данынхо – ахатәара ҳәа ззырҳәо.

Иазгәаҭатәуп аԥсуаа рҟны "ахатәара" ԥхашьараны ишыҟоу, шамахамзар уи ахаҵа иаҳаҭыр, истатус ланарҟәуеит ҳәа ирҭахӡам. Иара ажәа "ахатәара" ахаҭагьы иаанарԥшуеит ахаҵа иҭыԥ алаҟәра аҭаацәараҿы. Аха ус еиԥш аныҟало ыҟоуп, иаҳҳәап, аӡӷаб лҭаацәараҿы аҷкәын даныҟам, аҩны ашә амкырц ҳәа ианыҟарҵо. Аиҳаракгьы араҟа аԥыжәара амоуп аматериалтә ган – аҭаца лҭаацәа рмал лара лахь ианиасуа. Егьа ус акәзаргьы, "ахатәара" иахьагьы ибзианы иазыҟам, ақәыӡбара ацуп.

Маҳәрацара аофициалтә ҟазшьа аҭаны имҩаԥысуеит. Амаҳә иабхәара рыҩныҟа днеиуа-дааиуа даналаго данынарышьҭлак ашьҭахь ауп. Абжьааԥны уи мҩаԥыргоит аҷкәын иҩны ачара анырулак ашьҭахь шықәсык, ма ҩба-хԥа шықәса анҵлак, иҟоу иаҳа заа имҩаԥызгогьы. Араҟагьы анырра анаҭоит аматериалтә ган, уи аҽазыҟаҵара шаҭаху ала, аха иаҳҳәозар, ачара (аҷкәын иҩнаҭаҿы) лассы аура иазҿлымҳазар, амаҳә инашьҭра уеизгьы-уеизгьы иахыццакуам. Уи иаанагаӡом аҭаца ари аамҭа иалагӡаны лҭаацәа лбаӡом ҳәа. Уи лабраахь аангылара дцалар ҟалоит, лҭаацәа лбоит. Амала иҳәатәуп, аетнографиатә нҵамҭақәа рҟны ишарбоу ала, лымкаалагьы Шьалуа Инал-иԥа иусумҭаҿы иҩуеит, жәытәла маҳәрацара ачара руаанӡа имҩаԥыргон ҳәа.

XIX – XX ашәышықәсақәа рзы абхәараахь ианнеиуаз ҳамҭас инаргақәоз иреиуан: абхәа изы аҽы, ма ацә, аншьа изы абџьар, ани андуи рзы ашәҵатәқәа. Ҳаамҭазы урҭ рыԥсахит даҽа маҭәарқәаки аԥаратә ҳамҭақәеи рыла. Иара убас, уаанӡа еиԥш, амаҳә ицны инеиуа ачеиџьыка рнапы иқәыргылан инаргоит. Иахьазы уи дырԥшӡоит зеиуахк уҭаху арԥшӡагақәа рыла, аиҳарак ачыс хаақәа ҟарҵоит, зны-зынлагьы имыцхәуп ҳәа азуҳәаратәы иҟоуп. Амаҳә инаԥхьарагьы чарак еиԥш еиҵых изуа дубап.

Абхәараахь даннеиуа амаҳә иҩызцәа дрылагыланы зегь рышьҭахь ауп даныҩнало. Иара аиҳабацәеи асацәеи ахьтәоу акәымкәа, хазы аишәа изырхианы ддыртәоит аҿарацәа идыртәаланы. Араҟагьы ачараҟны еиԥш асасцәеи аԥшәмацәеи апатуеиқәҵара аарԥшы иахәҭоу аныҳәаҿақәа еимырдоит. Аишәачара аныхдыркәшо амаҳәи уи ицыз аиҳабацәеи рзынгьы аҳамҭақәа ҟарҵоит. Зны-зынла ас еиԥш анаԥхьарақәа реиҵымхразы ачара аныруа анхәеи абхәеи аннаргогьы ыҟоуп. Аха шамахамзар анхәеи абхәеи рыԥҳа лчараҿы инеиуам.

Амаҳә иабхәараа рҿы ицәырымҵра, рыхьӡ амҳәара аҭаца ланхәеи лабхәеи рыхьӡ шылшьо еиԥш аиҳабацәа аҳаҭыр рықәҵара аанарԥшуеит. Амаҳә аԥаратә ҳамҭақәа иманы абхәараахь ицара акәзар, ажәытәан аҭыԥ змаз аӡӷаб лгаразы лыхә ашәара – ачма ҳәа иҟаз ахыҵхырҭахь ухьанарԥшуеит. Иахьагьы аҷкәын ԥҳәыс дааигарц азы лыхә ылихыроуп уҳәар ауеит. Ари аматериалтә ган азҵаара иахырҟьаны ажәытәан еиԥш иахьагьы аҭаацәара алалара зцәыуадаҩу маҷым. Уи иахҟьаԥҟьангьы атәым милаҭ аҳәса аарго иалагеит аԥсуа дугар аныхтә рацәаны иуоуеит ҳәа.

Хымԥада арҭ ақьабзқәа рматериалтә ган ырмариатәуп, инахырҟьаны аҟаҵарала иахьатәи ҳаамҭазы аӡәгьы дузџьашьом. Еиҳа еиӷьуп "аицлабра" аанкыланы доусы "ихыза заҟароу гәаҭаны ишьапы еиҵыихлар".

46

Валериа Адлеиԥҳа ҷыдала афестиваль "Аԥсны" азы ашәа ҿыц ҭалҩит

7
(ирҿыцуп 10:32 01.12.2020)
Валериа Адлеиԥҳа – жәларбжьаратә авокалтә шоу "Ты супер!" актәи асезон аҿы аиааиҩы.

АҞӘА, ԥхнҷ 1 – Sputnik. Валериа Адлеиԥҳа ҷыдала афестиваль "Аԥсны", Москватәи аԥсуа диаспора еиҿыркааз азы иҭалҩит аԥсышәала ашәа "Сыҟоуп уааигәара" (Я с тобой). Абри атәы  Sputnik иазеиҭалҳәеит лара ашәаҳәаҩ лхаҭа.

"Афестиваль "Аԥсны" ҩынтәуп салахәхоижьҭеи. Ҵыԥх Москва сықәгылан, сынтәа апандемиа иахҟьаны иҳаӡбеит онлаин амҩаԥгара. Азыӡырыҩцәа рзы ашәа-аҳамҭа ҭааҩит",- лҳәоит лара.

Валериа лажәақәа рыла ашәа аҩызареи аицхыраареи ирызкуп.

"Ашәаҿ уҩыза  ҭагылазаашьак иахҟьаны инапқәа аниваҳауа, имч анымхо ушивагылаша атәы аҳәоит. Зегь шыбзиахо агәра иуыргароуп. Ашәа ахьӡгьы "Сыҟоуп уааигәара" ҳәоуп ишыҟоу",- лҳәоит лара.

Ажәақәеи амузыкеи иҩит Анри Гәымба, ашәа акустикатә версиа иалахәын амузыкантцәа - Алхаси Алмасхани Марколиаа, Ҭимур Агрба. Абек вокал – аԥсуа блогер Сандро Аблоҭиеи Ирена Сымсымԥҳаи.

Афестиваль "Аԥсны", Москватәи аԥсуа диаспора еиҿыркааит цәыббра 30 2018 шықәса рзы.

2020 шықәсазы акоронавирустә пандемиа иахырҟьаны онлаин-формат ала имҩаԥгахоит.

Валериа Адлеиԥҳа – жәларбжьаратә авокалтә шоу "Ты супер!" актәи асезон аҿы аиааиҩы афестиваль лҽалалырхәырц анаԥхьара лыҭан.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

7