"Ҳазшаз иуҳәо уциҳәароуп": Анцәа изку аԥсуаа разгәаҭарақәак

85
(ирҿыцуп 19:24 15.11.2020)
Анцәа изкны аԥсуаа ирымоу згәаҭарақәак ртәы дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Аԥсуа рынцәахәқәа рахьтә зегьы дреиҳауп Анцәа. Адунеи ахаҭагьы, уи иаақәу ԥсы зхоуи изхамгьы зшаз иара иоуп. Ԥсы зхоу зегьы шишаз еиԥш, иара дагьырхылаԥшуеит. Убри аҟнытә, Анцәа изы ҳаҭырла "иаҳхылаԥшхәу", "ҳазшаз", "злыԥха ҳаура" изырҳәоит.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Анцәа иҭеиҭыԥш атәы уҳәозар, иара ажәҩан аҿоуп дахьыҟоу азы блала аӡәгьы димбац, аха аԥсуаа рыхдырраҿы уи ауаҩы деиԥшныршьалоит, цхырааҩцәас имоуп аԥааимбарцәа.

Аԥсуаа жәынгьы-ҿангьы Анцәа игәра ганы, гәык-ԥсык ала имҵаныҳәоит, иматанеиуеит. Абзиараҿгьы ацәгьараҿгьы аԥсуаа ражәаҳәа иаланы ирҳәоит, "Анцәа ухьышьаргәыҵа ҳакәыхшоуп". Машәырны иҟамлаӡеит аԥсуаа аишәаҿы раԥхьаӡа иааныркыло аныҳәаҿа "Анцәа улԥха ҳаҭ" ҳәа иахьааныркыло. Ҳазшаз иаҳзыҟауҵо зегь рзы "иҭабуп", анеиҩсгьы улаԥш хаа ҳагымхааит, ҳахьчазааит ҳәоуп ҵакыс иамоу ари аныҳәаҿа.

Аӡә дырныҳәозар, уигьы Анцәа ихьӡ ала дырныҳәо ирҳәоит: "Анцәа уиныҳәааит", "Анцәа духылаԥшааит", "Анцәа уимшьааит", "Анцәа илԥха уоуааит", "Анцәа уирӷьацааит". Аҵеи дахьиз акәзар, аҩнаҭаҿы еидныҳәалоит: "Уа, Анцәа Ду, ҳажәла иазырҳа!", "Аԥсынҵры бзиа Анцәа иҭ!", "Дыхьӡырҳәаганы Анцәа дҳаҭ!" ҳәа.

Ацәгьара ҟазҵаз, иашакәым зхы ныҟәызгаз, аԥсуаа ҳҟны ихьӡала дыршәиуан: "Анцәа дуқәшәиааит", "Анцәа уицәымыӷхааит", "Анцәа уқәихааит" ҳәа.

Иаалырҟьан бзиарак иақәшәазар, уигьы Анцәа иџьыршьон, ихьӡ иадырҳәалон. Иаҳҳәап: "Анцәа иџьшьоуп, ҳманшәалахеит", "Анцәа иџьшьоуп, агәабзиара ҳагым", "Анцәа иџьшьоуп, уеибганы уааит". Абзиара иақәшәарц рҭахызар, уигьы Анцәа ихьӡ иадҳәалахон, ирҳәон: "Анцәа иҳәар, убзиахоит" (ичмазҩу изы), "Анцәа иҳәар, аҽаҩра бзиа ҟалоит", "Анцәа иҳәар, зегьы ҳрыхьӡоит" (ауаҩ гәҭакык имазар).

Хыхь иҳәоу ажәақәа рышьақәырӷәӷәаразы иаазгоит Ԥақәашь ақыҭа инхоз абырг Ҭырбеи Ҭаниа шықәсқәак раԥхьа исзымаидаз ҳәамҭақәак.

"Хаҵеи ԥҳәыси ыҟан, қәахь хәыҷык иҩнан. Ақәахь изыҩназ рбганы, ҩны бзиак ҳаргылоит ҳәа ргәы иҭан. Аха абри ргәы иҭоижьҭеи, ажәҵарақәа ааин рхәышҭаара аханыҵәҟьа аҭра ҟарҵеит. Аҭра ҟарҵан аԥшқақәа хырхит. Абарҭ аҭаацәа анааидтәалоз ус рҳәон: "Уаҵәы иаашар ҳқәацә рбганы гәылацәақәакгьы ааганы аҩны ҟаҳҵароуп!" ҳәа. Арҭ ажәҵарақәа ираҳан, иаарцәымыӷхеит. Ақәацә дырбгар, аԥшқақәа ихырхыз абаргоз! Ажәҵарақәа Анцәа иахь иԥрырц рыӡбеит. Иахьнеиз изықәшәаз изеиҭарҳәеит.

Ари заҳаз Анцәа дааԥышәарччан, ус ҿааиҭит: "Урҭ хаҵеи ԥҳәыси рҳәатәы рҳәоит, рыҩны ҟарҵарц рҭахгәышьоуп. Ҳаҩны ҟаҳҵоит уаҵәы "Анцәа иҳаҭәаишьозар" ҳәа рымҳәакәа ҟаҵашьа рымаӡам. Уаанӡа акы шәацәымшәан, шәыԥшқақәагь рымч ҭалоит! – иҳәеит. Есыуаха еидтәаланы "Ҳқәацә ҳарбгароуп!" – рҳәоит аҭаацәа, аха макьана ус иҟоуп, анцәа ихьӡ рҳәаӡом. Аамҭа цоит. Ажәҵара ԥшқақәа рымч ҭаланы иԥырратәы иҟалахьан еиԥш, уахык аҭаацәа ааидтәалан акранырфа ашьҭахь ахаҵа ҿааиҭит:

— Иагьарааны иаҳҳәахьазаргьы уаҵәы ҳгәылацәагь ираҳәаны, абри ҳқәацә рбганы аҩн ҿыц алаҳхыроуп. Анцәа Ҳазшаз иҳәозар, уаҵәы иахаҳгарым! - иҳәеит.

Ианааша, агәылацәа ирызҿыҭны иаарган аҩныргылара нап адыркит. Зымч ҭалахьаз ажәҵара ԥшқақәагьы ҩышьҭыԥраа ицеит. Дад, ус баша ирҳәом, "Анцәа Ҳазшаз иуҳәо уциҳәароуп" ҳәа", - абас иажәабжь ахиркәшеит абырг.

Ҳазшаз ақьиареи аиашареи реиԥш илоуп уаҩы иимбара аџьбарагьы. Иҳәатәы иацымныҟәо, ацәгьа - мыцәгьа ҟазҵо, дырзыӷьашкуеит уи атәы уеилнаркаауеит Ҭырбеи Ҭаниа анеиҩстәи иажәабжь.

"Зны Ҳазшаз адунеи иқәыз, зыԥсы ҭаз зегьы рхәы ишон. Амшәи аҳәеи агхеит. Егьырҭ зегь рхәы рыҭаны иоуишьҭын, ицахьан. Анҭ агханы ианааи: "Шәынзырхазеи?" - иҳәеит. Иааиз изҵаара аҭак аҟаҵаха рмоуа акы еимырххо иркын. Еимаркуеит-еиҿаркуеит шашьа рзамҭеит. Иаарымихын, длахәаԥшын, ихәхәаӡа иҟаз дацын. Адац ыршәны абна илаижьит, адунеи иқәнаҵ еимактәызааит, иҳәан днақәшәит. Убри еимаркуаз адац ӡахәазаарын. Иахьагьы убас иаанхеит. Аӡахәа иҿало ажь, нас уи иалҵуа арыжәтә ауаа ианрылыжжлак аимак-аиҿак ахылҿиаауеит!", - азгәеиҭеит абырг иажәабжь аҟны.

85

"Сыеҵәахә кыдуп, сызҭаху, исҭаху рыеҵәахә кыдуп": аеҵәақәа рҵакы аԥсуаа рҿы

53
(ирҿыцуп 15:30 18.07.2021)
Аеҵәақәа аԥсуаа разгәаҭарақәа рҟны ҭыԥс иааныркыло атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Ирҳәоит ауаҩы даниуа ициуеит иара иеҵәахәгьы, убри аҟнытә аԥсуаа рдунеихәаԥшраҿы аеҵәа акыдшәара ауаҩы иԥсра иадыркылоит. Иаҳҳәозар, ауаҩы данырныҳәо, ражәа иалаҵаны ирҳәоит: "уеҵәахә камшәааит!" ҳәа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ишазгәарҭо ала, аӡәы аеҵәа шкыдшәо ибар, иҳәар ауп абарҭ ажәақәа: "Сыеҵәахә кыдуп, сызҭаху, исҭаху рыеҵәахә кыдуп!" ҳәа. Арҭ ажәақәа хынтә еиқәырццакны иҳәатәуп. Ас еиԥш ала иҟоу адунеихәаԥшра рымоуп адыгақәагьы. Урҭ аеҵәа ауаҩы иԥсы иаҟәырҷахоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Аеҵәа ажәҩан аҟынтәи икыдшәо рбар, абас рҳәоит: "Анцәа суҳәоит, аԥсҭазаара наӡа сыҭ, сыеҵәахә ажәҩан аҿы исзынкыл!" ҳәа.

Иҟоуп азгәаҭара аеҵәақәа рыԥхьаӡара ҟалом, иҵасым ҳәа – ауаҩы заҟа еҵәа иԥхьаӡаз аҟара ицәа акынҵыҵыра алнахуеит ҳәа ирыԥхьаӡоит. Раԥхьатәи ауаҩы изы аеҵәа ус баша ԥсабаратә цәырҵрамызт, уи нцәахәык аҳасабала дахәаԥшуан.

Иазгәаҭатәуп, дара аеҵәақәа рхатәы хьыӡқәа шрымоугьы, урҭ рыҟаларагьы ахатә ҳәамҭақәа рыцуп. Иҟоуп: Еҵәаџьаа, Жәгараа, Ашәуа иеҵәа, Шарԥыеҵәа, Хәылԥыеҵәа, Ахьча иеҵәа, Џьамҳасараа (хә-еҵәак ыҟоуп), Аиба лыеҵәа, Есҳаҟ иеҵәа уҳәа убас иҵегьы.

Ҿырԥштәыс иаҳгозар, амифологиатә жәабжьқәа рҟны Жәгараа асахьа ҭырхуеит абас еиԥш: ҩыџьа ажә раԥцаны ицоит, хҩык ашьҭазаацәа рышьҭоуп, лак рыцуп, Сылҭашьаҟараа (Сарҭышьаҟа) ҳәа хьӡыс измоу аеҵәа – астәы иаҿатәаны асра иаҿу илеиԥшуп.

Уи иазку ажәабжь абас аҳәоит: "Ажәытә аԥсуаа ирыман амш-ӷьарс ҳәа. Уажәгьы уи атрадициа змақәоу, иқәныҟәо ыҟоуп. Абри амш-ӷьарс зықәшәоз амҽышакәын. Абри амш аҽны аԥсуа нхаҩы акгьы ҟаиҵомызт, аҩны идәылганы аӡәы ак ииҭар ҵасмызт. Аҳәса ракәзар, имӡахыр акәын, имхахар акәын, имсыр акәын. Ажәакала, изакәызаалак акгьы ҟарымҵар акәын. Абри амш еилалгеит ԥсыуа ҭыԥҳак, мҽышак азы астәы даҿатәаны дысуан. Ари аԥҳәызба ас шыҟалҵоз анылба, лан знык илалҳәеит, ҩынтә илалҳәеит, нан, баҟәыҵ наҟ, иахьа мыш-ӷьарсуп, астәы баҿатәар ҵасым, Анцәа баҭаимҵааит лҳәеит, аха аԥҳа илымуит.
Аԥҳа асра данаҟәымҵ, ан лгәы ааԥжәан, адоуҳа ҟалҵеит: "Аиҳабра, аиҵыбра зшаз дсыман суҳәоит, бшанан ажәҩан бкыдхалааит. Бызбо шәаны бџьаршьауа, бымҩашьауа, бызбо, быздыруа, ибыцәшәаны амш ршьо, амшшьара еиларымго. Абас Анцәа исырба!" – ҳәа. Ан абас адоуҳа иҟалҵаз лара ишылҳәаз иагьыҟалеит. Абри иахҟьаноуп аеҵәа Сарҭышьаҟа ҳәа изашьҭоу", - аҳәоит ари ажәабжь.

Абасала, аԥсуаа аеҵәақәа аҵак ду рыҭаны ирыхәаԥшуан, рынхашәа-нҵышәа иадырҳәалон. Ага иҟа, ашьха иҟа, аеҵәа ажәҩан ишкыду ала амҩақәа рхырҭақәа еилыркаауан, амш зеиԥшрахоз алагәарҭон.

Иахьагьы иҟоуп аиҳабацәа аеҵәақәа ирызку адыррақәа здыруа, урҭ ирыдҳәалоу азгәаҭарақәа азхазҵо.

53

Шьапымшыла: амшра зцу ауаҩы иныҳәара

163
(ирҿыцуп 18:23 17.07.2021)
Аԥсуаа агәра ргоит зымшьҭа бзиоу, зшьапы мшу ауаҩы дшыҟоу, уимоу, амшра зцу иныҳәарагьы мҩаԥыргалоит. Есма Ҭодуаԥҳа иҳадылгалоит уи ауаҩы дарбан шеилыркаауеи, ишизныҟәои, насгьы иара дшырныҳәои атәы.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ауаҩы иҿыцу шьаҿак ҟазҵо изы аԥсуаа рныҳәара иалаҵаны ирҳәоит "шьапымшыла", "мышьҭа бзиала" ҳәа. Ахәыҷы данилакгьы "дҵеи мышхааит" ҳәа ирыдныҳәалоит. Аҭаца лзы акәзар, раԥхьаӡа акәны лшьапы ахьалалгало аҭаацәараҿы "шьапымшыла ҳашҭа бҭалааит" ҳәа ларҳәоит. Ажәлар рҿы ишазгәарҭо ала, иҟоуп амшра зцу, аманшәалара зцу ауаа. Аҭаацәараҿы ахшара еиҳабы (дыҷкәыноума, дыӡӷабума) амшра ицуп ҳәа дыԥхьаӡоуп.

Аҩны џьара уск рҽаназыркуа, абри ҳақәманшәалахандаз ҳәа ргәы ианҭаркуа зымшьҭа бзиоу ауаҩы дрықәшәар рҭахуп. Ус еиԥш "абри дымшуп" ҳәа игәарҭахьоу аӡәы даныҟоу, аҩныҟа даарыԥхьоит, пату иқәырҵоит, "зымшьҭа цәгьоу аӡәы илаԥш ақәшәаанӡа, аԥхьа уара ушьапымшыла ҳалагар ҳҭахуп" ҳәа.

Дарбанызаалак узазҵаалакгьы, "амышьҭа ыҟоуп, ишԥаҟам" ҳәа уарҳәоит. Ауаҩы имышьҭа шыцәгьоу иара ихаҭагьы изымдыруазаргьы ауеит. Уимоу ангьы лыхшара изы лылаԥш ҽеимхар ауеит. Уазхәыцыр, ан лаҟара зыхшара дызҭахыда, аха ус еиԥш аныҟало ыҟоуп лара илзымдырыкәа ҳәа ҳалҳәеит Оҭҳара ақыҭан инхо Ира Қапба.

"Ҷфу", "ҷфу", "ҷфу": аҭәҳәақәа рыгәра шызгаз>>

"Амышьҭа ыҟоуп, ишԥаҟам! Алаԥшгьы ыҟоуп, амышьҭагьы ыҟоуп. Уи са сыцәгьоуп ҳәа игәы иаанаго џьыбшьома, изымдыруазар ауеит. Ангьы ахәыҷы изы лылаԥш цәгьахар ауеит. Иаҳҳәап, ахәыҷы агәыԥҳәыхш изымфо, хьаак изҵысуа, арахь ихьыз узеилымкаауа иҟалоит. Нас ус ианыҟоу аҭәҳәақәа ҟазҵо аԥҳәыс дааганы ахәыҷгьы, ангьы дрыҭәҳәоит "лылаԥш лзеиӷьхааит" ҳәа. Саргьы сыҭәҳәоит. Егьи, имшу ауаҩы дыҟоуп. Уажә сара игәасҭахьеит абра ҳара иаҳзааигәоу аӡәы имшьҭа бзианы. Убри сҟәарҭ аныхтәалоу аума, ма ныҳәак аан аума, убри аԥхьа дааир сҭахуп. Убри данааилак, сусқәа зегь маншәалахоит", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит.

"Уцара ззымдыруа уаара еигәырӷьааит": ашәарыцара иадҳәалоу ақьабзқәа>> 

Даҽа ҳинформантк ишаҳзеиҭалҳәаз ала, лара дақәшәахьеит аргама зыҩнра идәылҵны аҭаацәара иалалоз аӡӷаб данцоз лымшра лымгарц азы аныҳәара шымҩаԥыргаз. Амшра змоу аҩны дандәылҵуа имшрагьы иццоит, аҩны алԥхара цар ҟалоит ҳәа рҳәоит.

"Сара убас сақәшәахьеит аӡӷаб аргама хаҵа дцон, лара ахәыҷқәа зегьы дреиҳабын, дымшуп ҳәа дыԥхьаӡан. Убри данцоз амш аҽны акы лзышьны дырныҳәеит, абри агәара ааныжьны дцоит, лымшра лҭаацәа рҿгьы инхарц. Дахьнанагогьы дырныҳәоит, уа ишахәҭоу еиԥш. Амшра зманы иҟоу уахь илгар ҟалоит, нас аҩны рыманшәалара цоит ҳәа иԥхьаӡаны абас иҟарҵо збахьеит", – ҳәа ҳалҳәеит Аҷандара ақыҭа иеиуоу Сусанна Ҳашыг.

"Дахьдәылырго еибарҵәуоит, дахьнанаго еибаргәырӷьоит" ҳәа аҭаца лзы ирҳәо ачарашәа амшра зцу ауаҩгьы идукылар ауеит ганкахьала, избанзар амшра зцу дахьдәылҵуа аҩнаҭа уаанӡеиԥш аманшәалара рыцны иҟамлар ауеит, дахьнеиуа акәзар – имарымажахоит. Аҷкәын иакәзар амшра зцу, иаҳҳәап, аҷкәын еиҳабы аҩны даҿыҵны хазы нхара дцозаргьы, убас хазы аныҳәара мҩаԥыргон дахьдәылҵуа аҩнаҭаҿгьы имшра аанхарц, имшра зегьы имгарц азы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

163

Аԥсны акоронавирус 145-ҩык ишрылаз аадырԥшит иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла

8
(ирҿыцуп 23:42 23.07.2021)
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 20925-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 16750-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 285-ҩык.

АҞӘА, ԥхынгәы 23 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 550-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 145-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 192-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 63-ҩык, ибжьаратәуп - 54-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 41-ы пациент, урҭ рахьтә 17-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 23-ҩык, рҭагылазаашьа уадаҩуп- ааҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 45-ҩык, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - 15-ҩык апациентцәа.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

8
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау