Ажәҵыс ахьнеиуа амшра иатәуп: аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа

180
(ирҿыцуп 19:22 22.11.2020)
Ҳмилаҭ рҟәышра иадырганы иахьанӡа иааӡаз аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа ртәы дазааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсаатә, аԥсатәааӡара уаназхәыцуа аԥсуа қыҭақәа уи аганахьала еснагь атрадициа бзиақәа рыман, ҭӡыцыԥхьаӡа акәты, ашәишәи, акәата, аҟыз иреиуоу аԥсаатә рзанын, ирзануп иахьагьы.

Иахьагьы аԥҳәыс лбеиара, лбарақьаҭра, лымаашьара иадыргоуп лашҭа иҭоу аԥсаатә. Насгьы акыр узцәыԥхашьо сасык дануҭаалак, аԥшәмаԥҳәыс кәтык ахәда ахҵәара анылзымгәаӷь хьымӡӷуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аҭаацәарақәа рҿы аԥсаатә шьны иахьырфо адагьы ирҵо акәҭагь, еиҳараӡак ахьара анрыцәмаҷу ижәны, мамзаргьы иџьны ирфоит цыфак аҳасабала.

Иара убас, ичаразааит, иԥсхәразааит иҟаҵоу аишәа зхарҭәаахом аԥсаатә ажьы анықәым, еиҳараӡак -акәтыжь. Нас ҳәара аҭахымкәа ас еиԥш хәарҭара зланы иҟоу аԥсаатә ранҵара, рааӡара, рырмарымажара апроцесс иахылымҿиаар залшомызт еиуеиԥшым ажәлар разгәаҭарақәа. Ҳрызхьаԥшып урҭ:

Аԥсаатә ирызку жәлар разгәаҭарақәа.

  • Арбаӷь ахы уқәкны ҿнаҭыр, ажәабжь уаҳауеит. Иануқәҿнаҭлак арыӷьарахь игьежьыр, ажәабжь бзиахоит. Арымарахь – ибааԥсхоит.
  • Арбаӷь ахы уқәкны ҿнаҭыр хәарҭам, "абзиа уҳәозар еиҭа иҳәа, ацәгьа уҳәозар, ашьа уҿашәааит" рҳәоит.
  • Акәтаӷь ацәа акәты иафар хәарҭам, аҵара иаҟәыҵуеит.
  • Акәтырцына арбаӷь еиԥш ҿнаҭыр ҵасым, ҵәгьарак иазҳәоуп.
  • Акәытқәа апырпыл жәла рфар, аҵара иалагоит рҳәоит.
  • Акәытҵараҿ ахырҵлаӷь аанумыжьыр акәытқәа аҵара иаҟәыҵуеит.
  • Акәты анхырҵо, акәтаӷьқәа ахылԥа иҭаҵаны иргон.
  • Акәты ушьырц угәы ианҭоу заа аӡы уршыр, акәты узкӡом.
  • Адырганҵыхәа ашҭаҿ иааины иқәтәар, ауалҳәаҩ дузаауеит рҳәоит.
  • Адырганҵыхәа аҩны ахыб ма ашҭа иқәтәар, асас дузаауеит рҳәоит.

Ажәлар разгәаҭарақәа ирнубаалоит аҩнатә ԥсаатәқәа реиԥш егьырҭ аԥсаатәқәа рхаҿсахьагьы, иаагозар:

  • Абаӷырқәа аԥхын аӡаҿы рҽыркәабозар, ақәа иатәуп.
  • Абаӷырқәа аӡын адгьыл аҿы гәыԥ-гәыԥ иҷырҷыруа итәазар асы иатәуп.
  • Ажәҵыс ахьнеиуа бзиоуп, амшра иатәуп рҳәоит.
  • Ажәҵыс ахьымнеиуа аҩнаҭаҿы ашықәсан аԥсра ҟалоит ҳәа азгәарҭоит.
  • Ажәҵыс ахьымнеиуа аҩнаҭаҿы, ааигәа амаҭ ыҟоуп рҳәоит.
  • Ажәҵарақәа лаҟәны иԥыруазар амшцәгьа иазҳәоуп.

Арахә, аҩнытә ԥсҭтәқәа аҭыԥ ду ааныркылон аԥсуа ихныҟәгараҿы. Ԥсуаҵасла аԥсуаа арахә рҭиуан, иаархәон, урҭ раалыҵ – ахш, ахарҵәы, ашә, акәац аҭаацәа ргәы ҟазҵоз фатәын. Ҳрылацәажәап аԥстәқәа ирызку азгәаҭарақәа:

Аԥстәқәа ирызку жәлар разгәаҭарақәа.

  • Абнаҿы ихьаз ажә иахшо ԥшӡахоит, ашьамхгьы ҵархоит рҳәоит.
  • Ала аҽуқәнарххар, аӡә дузаауеит.
  • Ала ахьуцҳаз аҟәыд еиҩырԥаны иақәуҵар имжьыжькӡом, ирласны иӷьоит ҳәа азгәарҭон.
  • Ала зыцҳаз, иуцҳаз ахәы ыҵхны ибылны иахьацҳаз иақәуҵар бзиоуп, ирласны иӷьоит рҳәоит.
  • Афатә еилызхуа ажә аҿыҵа аԥсыӡ ыҵушьыр, афатә еилыхра иаҟәыҵуеит.
  • Ала аҽуқәнарххар, уаашьо уалагоит рҳәоит.
  • Арахә рыҭра ианҭырца ашьҭахь аҩны акыраамҭа иадымҵуазар, амш цәгьахоит.
  • Ажә ҩ-ҳәыск ахшар, "абзиара иатәхааит, акы иамааноуп", ашықәсан иџьоушьаша ак ҟалоит рҳәоит.
  • Ажә еиқәаҵәа иамҵуа ахш иаҳа ауаҩы ихаҳауеит.
  • Ала аҵыхәеи алымҳаи хуҵәар, иџьбарахоит рҳәоит.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Аӡын ала абжьы ргәаҩаны ишуазар, асы ауеит.
  • Аӡыс ақьышә уагәӡыр ҵасым "угәы сықәкәашааит" аҳәоит.
  • Акамбашьқәа аҳәра иаҟәыҵны шьыбжьон итәазар, амш цәгьахоит.
  • Аӡын акамбашь зқәыршәшәозар, асы ауеит "асы абоит" рҳәоит.
  • Арахә уанавалалак ихәаар, ахәы алухыроуп, "аҩысҭа дабоит" рҳәоит.
  • Арахә ырҟааны иушьыр, акәац агьама ҽеихом.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.

Убасгьы рыӡбахә умҳәарц залшом абнатә ԥстәқәа (агыгшәыгқәа), урҭ шеишықәса раахижьҭеи иреишәарыцон, ркәац, рцәа рхы иадырхәон. Аԥстәқәа ирызку азгәаҭарақәагьы акык-ҩбак аазгоит:

  • Ажьа умҩа еихнаҵәар уманшәалахом рҳәоит.
  • Ақәыџьма умҩа еихнаҵәазар, уманшәалахоит, аманшәалара иатәуп.
  • Ақәыџьма иақәтәоу ауаҩы ҳәа ззырҳәо дшақәтәо шамахамзар дубаӡом, дубаргьы ҽеи уақәшәом ҳәа иԥхьаӡан.
180

"Сыеҵәахә кыдуп, сызҭаху, исҭаху рыеҵәахә кыдуп": аеҵәақәа рҵакы аԥсуаа рҿы

53
(ирҿыцуп 15:30 18.07.2021)
Аеҵәақәа аԥсуаа разгәаҭарақәа рҟны ҭыԥс иааныркыло атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Ирҳәоит ауаҩы даниуа ициуеит иара иеҵәахәгьы, убри аҟнытә аԥсуаа рдунеихәаԥшраҿы аеҵәа акыдшәара ауаҩы иԥсра иадыркылоит. Иаҳҳәозар, ауаҩы данырныҳәо, ражәа иалаҵаны ирҳәоит: "уеҵәахә камшәааит!" ҳәа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ишазгәарҭо ала, аӡәы аеҵәа шкыдшәо ибар, иҳәар ауп абарҭ ажәақәа: "Сыеҵәахә кыдуп, сызҭаху, исҭаху рыеҵәахә кыдуп!" ҳәа. Арҭ ажәақәа хынтә еиқәырццакны иҳәатәуп. Ас еиԥш ала иҟоу адунеихәаԥшра рымоуп адыгақәагьы. Урҭ аеҵәа ауаҩы иԥсы иаҟәырҷахоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Аеҵәа ажәҩан аҟынтәи икыдшәо рбар, абас рҳәоит: "Анцәа суҳәоит, аԥсҭазаара наӡа сыҭ, сыеҵәахә ажәҩан аҿы исзынкыл!" ҳәа.

Иҟоуп азгәаҭара аеҵәақәа рыԥхьаӡара ҟалом, иҵасым ҳәа – ауаҩы заҟа еҵәа иԥхьаӡаз аҟара ицәа акынҵыҵыра алнахуеит ҳәа ирыԥхьаӡоит. Раԥхьатәи ауаҩы изы аеҵәа ус баша ԥсабаратә цәырҵрамызт, уи нцәахәык аҳасабала дахәаԥшуан.

Иазгәаҭатәуп, дара аеҵәақәа рхатәы хьыӡқәа шрымоугьы, урҭ рыҟаларагьы ахатә ҳәамҭақәа рыцуп. Иҟоуп: Еҵәаџьаа, Жәгараа, Ашәуа иеҵәа, Шарԥыеҵәа, Хәылԥыеҵәа, Ахьча иеҵәа, Џьамҳасараа (хә-еҵәак ыҟоуп), Аиба лыеҵәа, Есҳаҟ иеҵәа уҳәа убас иҵегьы.

Ҿырԥштәыс иаҳгозар, амифологиатә жәабжьқәа рҟны Жәгараа асахьа ҭырхуеит абас еиԥш: ҩыџьа ажә раԥцаны ицоит, хҩык ашьҭазаацәа рышьҭоуп, лак рыцуп, Сылҭашьаҟараа (Сарҭышьаҟа) ҳәа хьӡыс измоу аеҵәа – астәы иаҿатәаны асра иаҿу илеиԥшуп.

Уи иазку ажәабжь абас аҳәоит: "Ажәытә аԥсуаа ирыман амш-ӷьарс ҳәа. Уажәгьы уи атрадициа змақәоу, иқәныҟәо ыҟоуп. Абри амш-ӷьарс зықәшәоз амҽышакәын. Абри амш аҽны аԥсуа нхаҩы акгьы ҟаиҵомызт, аҩны идәылганы аӡәы ак ииҭар ҵасмызт. Аҳәса ракәзар, имӡахыр акәын, имхахар акәын, имсыр акәын. Ажәакала, изакәызаалак акгьы ҟарымҵар акәын. Абри амш еилалгеит ԥсыуа ҭыԥҳак, мҽышак азы астәы даҿатәаны дысуан. Ари аԥҳәызба ас шыҟалҵоз анылба, лан знык илалҳәеит, ҩынтә илалҳәеит, нан, баҟәыҵ наҟ, иахьа мыш-ӷьарсуп, астәы баҿатәар ҵасым, Анцәа баҭаимҵааит лҳәеит, аха аԥҳа илымуит.
Аԥҳа асра данаҟәымҵ, ан лгәы ааԥжәан, адоуҳа ҟалҵеит: "Аиҳабра, аиҵыбра зшаз дсыман суҳәоит, бшанан ажәҩан бкыдхалааит. Бызбо шәаны бџьаршьауа, бымҩашьауа, бызбо, быздыруа, ибыцәшәаны амш ршьо, амшшьара еиларымго. Абас Анцәа исырба!" – ҳәа. Ан абас адоуҳа иҟалҵаз лара ишылҳәаз иагьыҟалеит. Абри иахҟьаноуп аеҵәа Сарҭышьаҟа ҳәа изашьҭоу", - аҳәоит ари ажәабжь.

Абасала, аԥсуаа аеҵәақәа аҵак ду рыҭаны ирыхәаԥшуан, рынхашәа-нҵышәа иадырҳәалон. Ага иҟа, ашьха иҟа, аеҵәа ажәҩан ишкыду ала амҩақәа рхырҭақәа еилыркаауан, амш зеиԥшрахоз алагәарҭон.

Иахьагьы иҟоуп аиҳабацәа аеҵәақәа ирызку адыррақәа здыруа, урҭ ирыдҳәалоу азгәаҭарақәа азхазҵо.

53

Шьапымшыла: амшра зцу ауаҩы иныҳәара

163
(ирҿыцуп 18:23 17.07.2021)
Аԥсуаа агәра ргоит зымшьҭа бзиоу, зшьапы мшу ауаҩы дшыҟоу, уимоу, амшра зцу иныҳәарагьы мҩаԥыргалоит. Есма Ҭодуаԥҳа иҳадылгалоит уи ауаҩы дарбан шеилыркаауеи, ишизныҟәои, насгьы иара дшырныҳәои атәы.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ауаҩы иҿыцу шьаҿак ҟазҵо изы аԥсуаа рныҳәара иалаҵаны ирҳәоит "шьапымшыла", "мышьҭа бзиала" ҳәа. Ахәыҷы данилакгьы "дҵеи мышхааит" ҳәа ирыдныҳәалоит. Аҭаца лзы акәзар, раԥхьаӡа акәны лшьапы ахьалалгало аҭаацәараҿы "шьапымшыла ҳашҭа бҭалааит" ҳәа ларҳәоит. Ажәлар рҿы ишазгәарҭо ала, иҟоуп амшра зцу, аманшәалара зцу ауаа. Аҭаацәараҿы ахшара еиҳабы (дыҷкәыноума, дыӡӷабума) амшра ицуп ҳәа дыԥхьаӡоуп.

Аҩны џьара уск рҽаназыркуа, абри ҳақәманшәалахандаз ҳәа ргәы ианҭаркуа зымшьҭа бзиоу ауаҩы дрықәшәар рҭахуп. Ус еиԥш "абри дымшуп" ҳәа игәарҭахьоу аӡәы даныҟоу, аҩныҟа даарыԥхьоит, пату иқәырҵоит, "зымшьҭа цәгьоу аӡәы илаԥш ақәшәаанӡа, аԥхьа уара ушьапымшыла ҳалагар ҳҭахуп" ҳәа.

Дарбанызаалак узазҵаалакгьы, "амышьҭа ыҟоуп, ишԥаҟам" ҳәа уарҳәоит. Ауаҩы имышьҭа шыцәгьоу иара ихаҭагьы изымдыруазаргьы ауеит. Уимоу ангьы лыхшара изы лылаԥш ҽеимхар ауеит. Уазхәыцыр, ан лаҟара зыхшара дызҭахыда, аха ус еиԥш аныҟало ыҟоуп лара илзымдырыкәа ҳәа ҳалҳәеит Оҭҳара ақыҭан инхо Ира Қапба.

"Ҷфу", "ҷфу", "ҷфу": аҭәҳәақәа рыгәра шызгаз>>

"Амышьҭа ыҟоуп, ишԥаҟам! Алаԥшгьы ыҟоуп, амышьҭагьы ыҟоуп. Уи са сыцәгьоуп ҳәа игәы иаанаго џьыбшьома, изымдыруазар ауеит. Ангьы ахәыҷы изы лылаԥш цәгьахар ауеит. Иаҳҳәап, ахәыҷы агәыԥҳәыхш изымфо, хьаак изҵысуа, арахь ихьыз узеилымкаауа иҟалоит. Нас ус ианыҟоу аҭәҳәақәа ҟазҵо аԥҳәыс дааганы ахәыҷгьы, ангьы дрыҭәҳәоит "лылаԥш лзеиӷьхааит" ҳәа. Саргьы сыҭәҳәоит. Егьи, имшу ауаҩы дыҟоуп. Уажә сара игәасҭахьеит абра ҳара иаҳзааигәоу аӡәы имшьҭа бзианы. Убри сҟәарҭ аныхтәалоу аума, ма ныҳәак аан аума, убри аԥхьа дааир сҭахуп. Убри данааилак, сусқәа зегь маншәалахоит", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит.

"Уцара ззымдыруа уаара еигәырӷьааит": ашәарыцара иадҳәалоу ақьабзқәа>> 

Даҽа ҳинформантк ишаҳзеиҭалҳәаз ала, лара дақәшәахьеит аргама зыҩнра идәылҵны аҭаацәара иалалоз аӡӷаб данцоз лымшра лымгарц азы аныҳәара шымҩаԥыргаз. Амшра змоу аҩны дандәылҵуа имшрагьы иццоит, аҩны алԥхара цар ҟалоит ҳәа рҳәоит.

"Сара убас сақәшәахьеит аӡӷаб аргама хаҵа дцон, лара ахәыҷқәа зегьы дреиҳабын, дымшуп ҳәа дыԥхьаӡан. Убри данцоз амш аҽны акы лзышьны дырныҳәеит, абри агәара ааныжьны дцоит, лымшра лҭаацәа рҿгьы инхарц. Дахьнанагогьы дырныҳәоит, уа ишахәҭоу еиԥш. Амшра зманы иҟоу уахь илгар ҟалоит, нас аҩны рыманшәалара цоит ҳәа иԥхьаӡаны абас иҟарҵо збахьеит", – ҳәа ҳалҳәеит Аҷандара ақыҭа иеиуоу Сусанна Ҳашыг.

"Дахьдәылырго еибарҵәуоит, дахьнанаго еибаргәырӷьоит" ҳәа аҭаца лзы ирҳәо ачарашәа амшра зцу ауаҩгьы идукылар ауеит ганкахьала, избанзар амшра зцу дахьдәылҵуа аҩнаҭа уаанӡеиԥш аманшәалара рыцны иҟамлар ауеит, дахьнеиуа акәзар – имарымажахоит. Аҷкәын иакәзар амшра зцу, иаҳҳәап, аҷкәын еиҳабы аҩны даҿыҵны хазы нхара дцозаргьы, убас хазы аныҳәара мҩаԥыргон дахьдәылҵуа аҩнаҭаҿгьы имшра аанхарц, имшра зегьы имгарц азы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

163

Аԥсны акоронавирус 145-ҩык ишрылаз аадырԥшит иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла

9
(ирҿыцуп 23:42 23.07.2021)
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 20925-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 16750-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 285-ҩык.

АҞӘА, ԥхынгәы 23 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 550-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 145-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 192-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 63-ҩык, ибжьаратәуп - 54-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 41-ы пациент, урҭ рахьтә 17-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 23-ҩык, рҭагылазаашьа уадаҩуп- ааҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 45-ҩык, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - 15-ҩык апациентцәа.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

9
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау