Абхазская свадьба

Аҭаацәаратә-бзазаратә қьабзқәа: амаҳә инашьҭра иазкны

64
(ирҿыцуп 12:29 29.11.2020)
Ачара аҵас иадҳәалоу ақьабзқәа рҟынтә- амаҳә идҳәалоу аҵасқәа ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҭаацәаратә институт аиҭакрақәа анубаалозаргьы уи гәыцәс иамоу, ишьақәзыргыло ақьабзқәа ыӡхьеит ҳәа узҳәом. Аҭаацәараҿы ихадароу аҭыԥ ааникылоит ахаҵа – аҩны аиҳабы иаҳасабала.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ачара аҵас иадҳәалоу ақьабзқәа рҟны аҭаца аҩны лыҩнагара, уи иашьҭанеиуа аритуалқәа, ахымҩаԥгашьатә кодексқәа уҳәа аҭыԥ ду ааныркыло ишыҟоу еиԥш, амаҳә идҳәалоу аҵасқәагьы маҷым. Амаҳәгьы убасҵәҟьа иара ианхәеи иабхәеи рҿы лассаамҭа дцәырҵӡом, рыхьӡ иҳәаӡом. Даараӡа имаҷуп, аха иуԥылоит амаҳә иабхәараа рҿы данынхо – ахатәара ҳәа ззырҳәо.

Иазгәаҭатәуп аԥсуаа рҟны "ахатәара" ԥхашьараны ишыҟоу, шамахамзар уи ахаҵа иаҳаҭыр, истатус ланарҟәуеит ҳәа ирҭахӡам. Иара ажәа "ахатәара" ахаҭагьы иаанарԥшуеит ахаҵа иҭыԥ алаҟәра аҭаацәараҿы. Аха ус еиԥш аныҟало ыҟоуп, иаҳҳәап, аӡӷаб лҭаацәараҿы аҷкәын даныҟам, аҩны ашә амкырц ҳәа ианыҟарҵо. Аиҳаракгьы араҟа аԥыжәара амоуп аматериалтә ган – аҭаца лҭаацәа рмал лара лахь ианиасуа. Егьа ус акәзаргьы, "ахатәара" иахьагьы ибзианы иазыҟам, ақәыӡбара ацуп.

Маҳәрацара аофициалтә ҟазшьа аҭаны имҩаԥысуеит. Амаҳә иабхәара рыҩныҟа днеиуа-дааиуа даналаго данынарышьҭлак ашьҭахь ауп. Абжьааԥны уи мҩаԥыргоит аҷкәын иҩны ачара анырулак ашьҭахь шықәсык, ма ҩба-хԥа шықәса анҵлак, иҟоу иаҳа заа имҩаԥызгогьы. Араҟагьы анырра анаҭоит аматериалтә ган, уи аҽазыҟаҵара шаҭаху ала, аха иаҳҳәозар, ачара (аҷкәын иҩнаҭаҿы) лассы аура иазҿлымҳазар, амаҳә инашьҭра уеизгьы-уеизгьы иахыццакуам. Уи иаанагаӡом аҭаца ари аамҭа иалагӡаны лҭаацәа лбаӡом ҳәа. Уи лабраахь аангылара дцалар ҟалоит, лҭаацәа лбоит. Амала иҳәатәуп, аетнографиатә нҵамҭақәа рҟны ишарбоу ала, лымкаалагьы Шьалуа Инал-иԥа иусумҭаҿы иҩуеит, жәытәла маҳәрацара ачара руаанӡа имҩаԥыргон ҳәа.

XIX – XX ашәышықәсақәа рзы абхәараахь ианнеиуаз ҳамҭас инаргақәоз иреиуан: абхәа изы аҽы, ма ацә, аншьа изы абџьар, ани андуи рзы ашәҵатәқәа. Ҳаамҭазы урҭ рыԥсахит даҽа маҭәарқәаки аԥаратә ҳамҭақәеи рыла. Иара убас, уаанӡа еиԥш, амаҳә ицны инеиуа ачеиџьыка рнапы иқәыргылан инаргоит. Иахьазы уи дырԥшӡоит зеиуахк уҭаху арԥшӡагақәа рыла, аиҳарак ачыс хаақәа ҟарҵоит, зны-зынлагьы имыцхәуп ҳәа азуҳәаратәы иҟоуп. Амаҳә инаԥхьарагьы чарак еиԥш еиҵых изуа дубап.

Абхәараахь даннеиуа амаҳә иҩызцәа дрылагыланы зегь рышьҭахь ауп даныҩнало. Иара аиҳабацәеи асацәеи ахьтәоу акәымкәа, хазы аишәа изырхианы ддыртәоит аҿарацәа идыртәаланы. Араҟагьы ачараҟны еиԥш асасцәеи аԥшәмацәеи апатуеиқәҵара аарԥшы иахәҭоу аныҳәаҿақәа еимырдоит. Аишәачара аныхдыркәшо амаҳәи уи ицыз аиҳабацәеи рзынгьы аҳамҭақәа ҟарҵоит. Зны-зынла ас еиԥш анаԥхьарақәа реиҵымхразы ачара аныруа анхәеи абхәеи аннаргогьы ыҟоуп. Аха шамахамзар анхәеи абхәеи рыԥҳа лчараҿы инеиуам.

Амаҳә иабхәараа рҿы ицәырымҵра, рыхьӡ амҳәара аҭаца ланхәеи лабхәеи рыхьӡ шылшьо еиԥш аиҳабацәа аҳаҭыр рықәҵара аанарԥшуеит. Амаҳә аԥаратә ҳамҭақәа иманы абхәараахь ицара акәзар, ажәытәан аҭыԥ змаз аӡӷаб лгаразы лыхә ашәара – ачма ҳәа иҟаз ахыҵхырҭахь ухьанарԥшуеит. Иахьагьы аҷкәын ԥҳәыс дааигарц азы лыхә ылихыроуп уҳәар ауеит. Ари аматериалтә ган азҵаара иахырҟьаны ажәытәан еиԥш иахьагьы аҭаацәара алалара зцәыуадаҩу маҷым. Уи иахҟьаԥҟьангьы атәым милаҭ аҳәса аарго иалагеит аԥсуа дугар аныхтә рацәаны иуоуеит ҳәа.

Хымԥада арҭ ақьабзқәа рматериалтә ган ырмариатәуп, инахырҟьаны аҟаҵарала иахьатәи ҳаамҭазы аӡәгьы дузџьашьом. Еиҳа еиӷьуп "аицлабра" аанкыланы доусы "ихыза заҟароу гәаҭаны ишьапы еиҵыихлар".

64

"Ихәыҷымкәа идухахьада": ақәратә аамҭақәеи урҭ рыхьӡқәеи

14
Ақәратә аамҭақәа реихшареи урҭ рыхьӡқәеи дҳазрылацәажәоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Абыргра арԥысрала иалагоит. Уанбыргхалак ҳаҭыр-пату уқәырҵар уҭахызар, уанарԥысу инаркны ууаҩра ҳаракны, утәашьа-угылашьа, уфашьа-ужәшьа, уцәажәашьа-ухәыцшьа аԥсуара ианаало зегь рыла ухы мҩаԥугалароуп. Убасҟан ауп уаҳаҭыр аныҟало. Убасҟан ауп уажәра ҳаҭыр анақәу.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ауаҩы иԥсҭазаара аҩнуҵҟа еиуеиԥшым ақәратә аамҭақәа дырхысуеит, "ихәыҷымкәа идухахьада", уи зегьы еицаҳзеиԥшуп, зны дсабиуп ҳәа узхәаԥшуаз ԥхьаҟа ддухоит, деизҳауеит, нас мышкы зны иаԥхьаҟа абырграгьы ишәхымс иаалагылоит. Аамҭа аҽыҩ иаҩызоуп, улаԥш нахьымӡо иласуп аныҟәашәа. Ахәыҷра, аизҳара, аҿара, абыргра аӡәгьы дзацәцом, аӡәгьы изынкылом урҭ ақәратә аамҭақәа рҽеиҭныԥсахлара.

Ауаҩы қәрала иеизҳара ирыбжьанакыз аамҭақәа ирымоуп рхатәы хьӡқәа. Аԥсуа быргцәа рыҿцаа аҟнытә ақәратә аамҭақәа шоит жәаҩаџьара. Ҳәарада, уи аихшара авариантқәа амамкәа иҟам, аха хшыҩзышьҭра аҳҭап иаҳа ихадақәоу.  

Ахацәеи аҳәсеи ирзеиԥшуп хы-қәрак: аӡҟы, асаби, аҵәрышкәа.

  • Аӡҟы – зхаԥыцқәа маац, шықәсык зхымҵыц ахәыҷы,
  • Асаби – шықәсык днарҭысны 5 шықәсанӡа,
  • Аҵәрышкәа – 5 шықәса инадыркны 10 шықәсанӡа.

Анаҩс ахацәеи аҳәсеи рықәратә аамҭақәа рҽеихыршоит. Ахацәа рзы уи алагоит абас:

  • Арԥыс – 10 шықәса ирҭысны, 16 шықәса рахь инеихьоу,
  • Афрарԥыс – ҳәа изырҳәоит ԥҳәыс даазгаша 18 шықәса инадыркны 25 шықәса ирҭалахьоу аҷкәын изы,
  • Ахаҵа – ԥҳәыс даазгахьоу, иҭаацәарахахьоу – 25 шықәса инаркны 50 шықәсанӡа,
  • Аҭаҳмада – 60 инаркны 70 шықәсанӡа,
  • Абырг – 70 инаркны 100 шықәсанӡа,
  • Аҵлаҳәысҭа – иҭаацәароу, аха ихшарадоу изку ажәоуп. Ажәа аауеит зхала аҳәысҭа ду иқәхаз аҵла "аҳәысҭаҵла" аҟынтәи,
  • Алыгажә – ԥҳәыс даамгаӡакәа баша зҽызражәыз изҳәоуп,
  • Ажәырга – 100 шықәса дырҭысны, ҳаҭырла 150 шықәсанӡа инеиз изҳәан.

Аҳәса ирзынархоу ақәратә аамҭақәеи урҭ рыхьӡқәеи шьақәгылоуп анеиҩс иаагоу ажәақәа рыла:

  • Аҭыԥҳа – 10 шықәса дырҭысны 15-16 шықәса рҟынӡа зықәра неихьоу илзырҳәоит,
  • Аԥҳәызба – хаҵа дрымазар зықәнагоу, 18 шықәса дырҭысны 25 шықәса ирҭалахьоу,
  • Аԥҳәыс – ҳәа лзырҳәоит иҭаацәарахахьоу, ахшара зцәа иалҵхьоу,
  • Аҭакәажә – 60 инаркны 70 шықәсанӡа,
  • Аҭыџьҳа – дызгоз ирыцымцаз, дзымгоз ирышьҭаз убас ала зхы зражәыз илзырҳәоит аҭыџьҳа,
  • Аҟыргә – иҭаацәараз, ахшара змаз, аха чмазарылеи машәырлеи зыхшара зыԥхаз, аӡәгьы дызмамкәа адәы иаақәхаз илызҳәоуп.

Иҟоуп аҳәсеи ахацәеи еицырзеиԥшу, урҭ рықәра азырбо даҽа ажәақәакгьы:

  • Амажәроу – аамсҭашәала 150 шықәса иҭысыз ирызкны, ауаҩы иқәра заҟароу узырбо ажәоуп. Ахацәа реиԥш аҳәсагьы еицырзеиԥшны амажәроу ҳәа анырзырҳәо ыҟан. Амала, ари ажәа иамоуп даҽа варианткгьы.
  • Амажәроу – ари ажәа аҩбатәи авариант аҟны ԥҳәыс даамгаӡакәа зҽызражәыз ахаҵа ихьӡуп "амажәроу", хаҵа имцаз аԥҳәызба "аҭыџьҳа" шылзырҳәо аиԥш. Ажәа ахаҭа иаҳәоит – "зажәра зроуз" (урыс бызшәала "холостяк"),
  • Абырг – ари ажәа аԥҳәысгьы ахаҵагьы рзы еиҟараны рхы ианадырхәо ыҟоуп, иаагозар аԥҳәыс-бырг рҳәоит, иара ажәа 70 шықәса инаркны 100 рҟынӡа зхыҵуа ирзынархоуп.  

Ахыркәшамҭазы исҳәарц сҭахуп, иарбан қәратә аамҭазаалак иузыннажьуеит угәаҵаҿы иҵәахызаауа аԥшӡара, ахаара, хнырҳәышьа змам агәалашәарақәа. Урҭ ацәаныррақәа уԥсы ахьынӡаҭоу иуцзаауеит. Убри аҟнытә, илашазааит шәыԥсҭазаара, ибеиазааит иссиру, игәыҟаҵагоу, хашҭра змам ахҭысқәа рыла.

Астатиа аиқәыршәараҿы ахархәара аман ашәҟәыҩҩы-ажурналист Шьаликәа Камкиа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи".

14

"Ауаҩ ҟәыш дагьууандаз, дагьуаӷандаз": ауаҩы иааӡара, иҟазшьа азырбо ажәақәак

53
(ирҿыцуп 18:19 25.01.2021)
Ауаҩы иааӡара, иҵоуроу иҟазшьақәа азырбо ажәақәа ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы еснагь рҽазыршәон ахшара ирыхәҭоу ааӡара арыҭара, иҵоуроу аҟазшьақәа рылааӡара, избанзар ахшара аҭаацәа ирхаҿсахьоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны ирҳәоит: "Ахшара данбзиаха, ажәлар дыртәуп, даныцәгьаха, иани иаби", мамзаргьы "аҵеи дыбзиахар, жәлар шьҭихуеит, дыцәгьахар, ихгьы изышьҭыхуам".

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Рыхшара дыӡӷаб-дыҷкәын гәцаракрыла рҿареиԥш ражәрагьы иҭаргаларатәы ирыларааӡон ауаҩра, аҳалалра, аиашара, апатуеиқәҵара, аихаҵгылара, аԥсадгьыл, ауаажәлар рахь абзиабара уҳәа реиԥш иҟоу аҟазшьа лыԥшаахқәа.

Убас, ԥсыуа ҵасла иааӡо, абзиеи ацәгьеи еилзырго, аиҳабы-аиҵбы иҿы ахымҩаԥгашьа здыруа, ԥхьаҟа ҩнаҭак зырԥшӡараны иҟоу аҭыԥҳа лзы "лыӡәӡәага ӡы аахәан иужәып" лзырҳәауан.

Ҳажәлар рҟәыӷара иабаҟоу аԥсуа жәаԥҟақәа рҿы ирнубаалоит иҵоуроу аҟазшьақәа злааӡоу ауаҩы ишҟа ирымаз апатуи аҳаҭыри. Еиқәыҳаԥхьаӡап урҭ рыхәҭак: "Ауаҩ ҟәыш дагьууандаз, дагьуаӷандаз", "Ауаҩ бзиа дуҩызазар, уирбзиоит", "Ауаҩ бзиа ацәгьа уанақәшәо иудгыло иоуп", "Ауаҩ иаҵкьыс еиӷьуп ауаҩра", "Ауаҩы иааӡара уадаҩуп, ибжьыхра мариоуп", "Ауаҩ иаша анасыԥ ицуп", "Ауаҩ иаша ҩысҭаа диԥырхагам", "Ауаҩ қьиа аӡәгьы диҵашьыцуам", "Ауаҩ қьиа иламыс анарцәгьы ицуп", "Ауаҩ ҟәыш ажәа бааԥс дацәыԥхашьоит", "Ауаҩ ҟәыш жәаԥҟада дцәажәом", "Ауаҩ ԥсыцқьа гәыла дыԥшӡоуп", "Ауаҩра амалқәа зегьы ирмалуп", "Аҵеи ибзарӡы иан дарҿоит".

Ажәаԥҟақәа инархыкны ауаҩы иааӡара, иҵоуроу иҟазшьақәа аазырԥшуа ажәақәа рыла ибеиан аԥсуаа ражәаҳәа, уимоу урҭ уаҳа наҭахымкәа иҳәаақәырҵон изызкыз ауаҩы ихаҭара. Амала, уажәы ахархәара зысҭараны сыҟоу ажәақәа уарла-шәарла ада иуԥылом умҳәозар.

  • Абзҩыца – иҟәышу, ҿаԥыцла иӷәӷәоу, инагоу ауаҩы изырҳәоит. "Абзҩыца" ишабалак ауаҩы ихьӡырҵомызт, ус еиԥш иҟаз ауаҩы днарыԥхьон ашьа, ахҟа зыбжьаз реиныршәараҿы.
  • Абыргьагьа – дыԥҳәыс, дхаҵа иарбан усзаалак аҟны иҿырԥшыгоу, аԥхьагылара змоу, знапкымҭа цқьоу, ԥыҭҩык ируа зхалазаҵәык иҟазҵо "абыргьагьа" ҳәа и(л)зырҳәон.
  • Аӷьас – акы иацәымшәо, еилҟьа-еилӷәыцәу. Ахаҵараҿы аԥхьа игылоу, ажәаҿы акы иузаҿамкуа. Ус иҟоу иаҳаҭыр ҳаракуп, игәра ргоит, илаҽхәоит. Уск азы данырышьҭуа ишьҭарҳәоит: "Арԥыс ӷьаск иоуп, дахьнеиуа иус ҟамҵакәа дааӡом".
  • Акәамӷьас – ари ажәа иамоуп ҩ-ҵакык, рыҩбагьы еицәтәымым иҵоуроу аҟазшьақәа ирызкуп. Актәи аҵакаҿы "акәамӷьас" иаанагоу еилҟьа-еилӷәыцәу, акы иацәымаашьо, аибашьраҿы ахы иузаҿамкуа, узықәгәыӷша. Ари ажәа ззынархо еиҳарак зарԥысра иҭагылоу ауаҩы иоуп ("акәамӷьас" урыс бызшәала: "боевой").

Ари ажәа аҩбатәи аҵакаҿы "акәамӷьас" ҳәа ишьҭоуп зқәыԥшра аамҭазы акыр ауаҩрақәа ҟазҵахьаз, аиҩызараҿы, напынҵак аҟаҵаразы ахьаҳә-хачара злам зуаҩыбжара иахысхьоу ауаҩы.

  • Амҩашьах – зҟазшьа бзиоу, иаамысҭашәоу, зыхшара ракәзар ҽаӡәы иламҩашьо изааӡоу ирызкуп, даҽакала иуҳәозар "имҩашьахым аҭаацәа ирылҵыз" ирызку ажәоуп. Ани аби мҽеирак ҟазҵаз рыхшара ианрылабжьо "Амҩашьахцәа ирааӡаз шәреиԥшхарауазеи" ҳәа рзырҳәоит.
  • Амсахәыр – зеиҿартәышьа ссиру, ԥшрала анцәахша ззуҳәаша, зҭеиҭыԥш иақәнагахаша ацәажәашьеи ахымҩаԥгашьеи змоу аԥҳәызба илызку ажәоуп.
  • Амсырхәа – мацқьа-шьацқьа зхы ҳаҭырла имҩаԥызго, мыцхәы ацәажәара ԥхазшьо, аиҳабы пату иқәызҵо, зыҿцәажәара хаау аԥҳәыс "амсырхәа" ҳәа илышьҭоуп.
  • Аҭаҟәшәышә – аҟазшьа бзиақәа ирылаҟоу, аиҩызара ззыҳаҭыру, зура-зҳәара уамшьуа, ауаҩра зызқәашьу изырҳәоит – "ауаҩы ҭаҟәшәышә" ҳәа. Ажәа аауеит "аҟәымшәышә" аҟынтәи. Анкьа, ари ажәа иахаршалан Ҭаҟәшәышә ҳәа аҳәса хьӡы ыҟан.
  • Удлаԥса – ауаҩра пату ақәызҵо, ауаа рҿы инагоу, изуа-изҳәо здыруа, "Удлаԥса ҳагымхааит!" ҳәа рхы здырныҳәало ауаҩы "удлаԥса" ҳәа ишьҭоуп. Ажәа "удлаԥса" - "уаҵкьыс иаԥсоу дыҟам" ҳәоуп иаанаго.

Астатиа аиқәыршәараҿы ахархәара аман ашәҟәыҩҩы-ажурналист Шьаликәа Камкиа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи".

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

53

Урыстәылатәи атуроператорцәа Аԥсны аԥхын аԥсшьаразы рҭаххара ахәшьара арҭеит

1
(ирҿыцуп 17:06 28.01.2021)
Аекспертцәа рдыррақәа рыла Аԥсны 2021 шықәсазтәи асезон азы еиҳа ирҭаху аԥсшьарҭа ҭыԥқәа хәба рхыԥхьаӡара иалашәеит, Краснодартәи атәылаҿацә, Ҟрым, Кавказтәи Аминералтә ӡқәа рышьҭахь аԥшьбатәи аҭыԥ нкыло.

АҞӘА, ажьырныҳәа 28 - Sputnik. 2021 шықәсазы Аԥсны аԥсшьара аҭаххара еиҳахоит 10 - 20%, рыла, аҳәаанырцә плиажқәа жәпакы раркраамҭаан, Атәыла аҩныҵҟа антиковидтә уснагӡатәқәа алагаламхар асезон уаанӡатәи аамҭақәа ирықәыршәаны ихацыркхоит ҳәа агәаанагара рымоуп урыстәылатәи атуроператорцәа.

"Атуристцәа Аԥсны залыркаауа амзызқәа иреиуоуп COVID-19 азы ПЦР-тест аҭара ахьаҭахым, англыз бызшәала аршаҳаҭгақәа роура ахьаҭахым, арегион ахь урыстәылатәи атәылауаҩшәҟә ала аҭалара ахьауа, амҩа аамҭа рацәаны иахьақәыдмырӡуа", - азгәарҭеит "Интурист" аҿы.

Аилахәыраҟны еиҳа аԥыжәара змоу ҭыԥқәаны рыӡбахә рҳәоит акурортқәа Гагра, Пицунда, Афон Ҿыц, Аҟәа. Бжьаратәла Аԥсны рыԥсшьараамҭа 10-14 у/ҽ ыҟоуп.

АЛЕАН астатистика ала аҵыхәтәантәи аҩышықәса Аԥсны аҭаххара амоуп аныҟәаратә хырхарҭагьы. Убри азы 2021 шықәсаз атуроператор иазыԥхьагәеиҭеит автортә екскурсиатә турқәа Аԥсныҟа, Аҟәатәи аотельқәа рбазала. Ари аҩыза аԥсшьара аплиажтә ԥсшьарагьы иацымҩаԥугар ҟалоит.

Атуроператорцәа ргәаҭарақәа рыла традициала ԥхынгәы, нанҳәа амзақәа еиҳа аҭаххара рымоуп, аха ус шакәугьы лаҵарамзагьы азхьаԥшра арҭоит. Макьаназы цәыббрамза азыҳәақәа маҷны иазыҟаҵоуп.

Аекспертцәа иазгәарҭоит Аԥсны аотельқәа реиҳарак рыхәԥса шышьҭырхыз 5-10% рҟынӡа. Иҟоуп асезон-2020 аантәи ахәԥсақәа нзыжьызгьы.

Аобиект акатегориеи аҟазаара аамҭеи ирҿырԥшны ахәқәа реиҵатәра 7 -50% итәоит.

Ажьырныҳәа 27 азтәи адыррақәа рыла Москвантәи Шәачанӡеи шьҭахьҟаи аԥырра алаҵаны апакеттә турқәа ҩыџьа хынтәтәи рыкрыфара алаҵаны жәамш рыԥсшьара ахәԥса иартәоит:

  • 40,1 нызқь мааҭ (Аҟәа)
  • 48,2 нызқь мааҭ (Гагра).

Иара абри аамҭазтәи жәамштәи атурпакетқәа (ҩыџьа рзы, хынтәтәи рыкрыфара алаҵаны) иахьазы ирыхәԥсоуп:

  • 69,3 нызқь мааҭ (Гагра)
  • 66,1 нызқь мааҭ (Пицунда).
1