Модели в национальных костюмах

"Раӡын даҷшәа деихаԥсоуп": аԥсуа ԥҳәызба лҭеиҭыԥш иахҳәаау ажәақәа

119
(ирҿыцуп 22:32 05.12.2020)
Аҭыԥҳа лыԥшӡара, леиҿартәышьа, лхымҩаԥгашьа зыҿдырԥшуаз амаҭәарқәеи илзыркуаз ажәа лыԥшаахқәеи рзы лхатәы згәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Иарбан милаҭзаалак, жәаҳәарада ирыман жәытәаахыс иаауаз аԥҳәызба лҭеиҭыԥш, леиҿартәышьа иадҳәалоу аидеалқәа. Кавказ иқәынхо ажәларқәа ирызҿлымҳаз, рыҭҵаара зҽазызшәоз аурыс аруаҩ-ԥшыхәҩы Ф.Ф. Торнау ҭаацәарак аҿы ибла хызкыз ԥсыуа ԥҳәызбак лыԥшӡара иазкны абас иҩуан: "Никогда я не встречал подобной изумительной красоты, никогда не видел подобных глаз, лица, стана, я смешался, забыл, что мне надо делать, и только глядел на нее. Она покраснела, улыбнулась и скрылась в дверях тихо, плавно, подобно видению".

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ҳҿы наџьнатә аҭыԥҳа пату лықәын, дҳаракны дыркын, лыԥшӡара иазҳәаны шеишықәсала ишьақәгылоз аԥсуа жәлар ридеал излаҳәо ала, дрылаҟазар акәын абас еиԥш иҟоу аҟазшьа ҟаимаҭқәа: лшьапқәа еинааланы, лӡара паны амацәаз икылуршәо, лыхәда аҵәцеиԥш еихачаԥа, лгәышԥы ҭыгацәамкәа, лыбӷа иашахәҵәаӡа, лнацәкьарақәа еизыхәхәаны, лыхцәы шьқьыруа лызқәа ирықәны. Абас еиԥш аҭыԥҳа аԥсабара илынаҭаз аҭеиҭыԥш ианаваргыланы илымазар акәын ахшыҩ цҳафыр, аҟәыӷара.

Хыхь еиқәыԥхьаӡаз аҟазшьақәа ирылаҟаз аҭыԥҳацәа ирхырымҳәаар залшомызт ашәеи ажәеи. Имаҷым аԥҳәызба лыԥшӡара атәы ҳазҳәо жәлар рашәақәа, даҽакала иаҳҳәозар, абзиабаратә ашәақәа. Урҭ ашәақәа рҟны шамахамзар иаахтны абзиабара иалацәажәомызт, уи ихадоу цәаҩатә ҷыдароуп ҳмилаҭ рзы. Бзиа еибабаз арԥызбеи аԥҳәызбеи хыхь-хыхьлоуп акәымзар, рыбзиабара атәы иаахтны ашәақәа рҿгьы иаадырԥшуамызт.

Аԥсуа жәлар рыбзазаратә поезиа иаҵанакуа абзиабаратә ашәақәа реиҳараӡак аԥҳәызба илҳәамҭаны ауп ишышьақәгылоу, мамзаргьы арԥызбеи аԥҳәызбеи еимданы ирҳәон. Аха иҟоуп арԥыс ихала ианынаигӡозгьы.

Абзиабаратә ашәақәа иахьаҭыԥыз, ианаҭыԥыз аԥхьарца ма ачамгәыр иацырҳәон.

Уажәазы хшыҩзышьҭра аҳҭап арԥызба иигәаԥхаз аԥҳәызба илхиҳәаауаз жәлар рыбзиабаратә ашәақәа рҿынтә ажәа лыԥшаахқәа:

Быхцәы ҟаԥшьы – гәы ҟаҵага,

Алмас еиԥшуп быблақәа,

Хрыжь-хрыжь ибҳәо бажәақәа

Ирыҵашьыцуеит бықәлацәа,

Арԥар шьахәқәа, ҽырбацәа,

Ббара иашьҭоуп иацәнымхауа,

Уахь инеиуеит еицырхәхәа.

Иаагоу жәлар рашәа ацыԥҵәахаҟны асимволтә ҵакы рымоуп лыхцәы, лыблақәа рыԥшшәы, аҭыԥҳа зегьы дрылукаартә дҟазҵо лҟәыӷара, лцәажәара.

Раӡын даҷшәа деихаршәуп.

Ӡахәа ҟамчшәа деихатаруеит.

Сҭамԥыл қаруаш абла лхоуп,

Деихатаруеит, деихышәашәоит.

Иаагаз аҿырԥштәы иҳәаақәнаҵоит еиҳарак лцәа-лжьы, леиҿартәышьа, зегьы рыла леинаалара.

Амсыр қьаадыш цәеи-жьи бықәуп,

Ашьауардын ахшыҩ бымоуп,

Аҵыс мҩас асахьа ҭыбхуеит,

Ашәуа ҟамчеиԥш беихатыруеит,

Раӡын даҷшәа беихаԥсоуп,

Ашьха каԥкаԥ абжьы бхоуп.

Ара аҭыԥҳа даҿырԥшуп: амсыр қьаадыш, ашьауардын, ашәуа ҟамчы, иара убас зегьы рыла деинааланы, ашьха каԥкаԥ абжьы хаа лхоуп.

Иазгәаҭатәуп, ишуԥыло аҭыԥҳа адәахьтәии лыҩнуҵҟатәии лыԥшӡара, лцәаҩатә ҟазшьақәа аазырԥшуа ажәа лыԥшаахқәа (ҳаамҭа иақәыршәаны иаҳҳәозар "акомплиментқәа"). Иаагозар, адәахьтәи лыԥшӡара, лҭеиҭыԥш адырбоит абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лыхәда – ҵәыцоуп, лыхцәы сырмоуп", "Амаахыр еиԥшуп быблақәа", "Еихышәашәоит бӡара", "Злагәы ҭбаау, мыцхәы игәку", "Цәашьыда иԥхо, цәымзашәа илашо" уҳәа. Убас лыҩнуҵҟатәи лыԥшӡара, лгәаҭа, лҟыбаҩ азырбо иреиуоуп: "Ашьауардын ахшыҩ лымоуп", "Аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит", "Ашьха каԥкаԥ абжьы лхоуп".

Ишаҳбаз ала, аҭыԥҳа лыԥшӡара, леилаҳәашьа, лхымҩаԥгашьа еиуеиԥшым амаҭәар ԥшӡақәа ирҿырԥшуп: лцәа-лжьы - амсыр қьаадыш, лӡара – араӡын даҷ, аӡахәа ҟамчы, лыблақәа - Сҭамԥыл қаруаш, лыбжьы – ашьха каԥкаԥ уҳәа убас иҵегьы.

Иааидкыланы иуҳәозар, ас еиԥш иҟоу аҟазшьақәа ирылаҟоу аԥҳәызба ԥхьаҟа аӡәы иҩнаҭа зырлашаша, иҿырԥшыгахашаз ҭацаны лсахьа ҭыхуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

119

"Аӡы цқьа ухыԥшылозар - ажәабжь бзиа иатәуп": аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәа

130
Аԥхыӡқәа рдунеи амаӡақәа ҳзаазыртуа аԥсуа жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Ацәа – ауаҩы зда ԥсыхәа имам, игәабзиареи иԥсҭазаареи иахәҭаку акы акәны иҟоуп. Аԥсуа жәлар рмифологиаҿы ацәа ианцәахәны ирыԥхьаӡон Напкылҵәеи Цәаблаҟи. Ашьыжь агылара зцәыуадаҩу, инамыцхәны ацәара бзиа избо изы иахьа уажәраанӡагьы ирҳәоит "Дцәарҭанхалеит" ма "Цәаблаҟы дылкит" ҳәа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ацәа ауаҩы изы иԥсыршьагоуп, убасгьы ацәа иузаанартуеит ҵҩа змаӡам аҵыхәтәанынӡа иҭҵаам аԥхыӡқәа рдунеи.

Схәыҷра ашықәсқәа раан сыцәа арҭынчразы Ҭхьына ақыҭа иалиааз санду Нусиа Шьынқәба-Ашхаруа лҟнытә лассы-лассы исаҳалон абарҭ ажәақәа: "Нанду бара дбыкәыхшааит, барӷьажәҩа Ҳазшаз итәарҭоуп, бармажәҩа - аҩсҭаа. Банышьҭало аԥхыӡ бзиақәа ббаларц, Ҳазшаз дыбхылаԥшларц, барӷьажәҩа ааныжьны бармажәҩа бақәиа, нас аԥхыӡ бзиақәа ббалоит. Аҩсҭаа бымԥан дзааиӡом!" ҳәа.

Аԥхыӡ бзиа убар, жәаҳәарада угәы азнарҳауеит. Аԥхыӡқәа ирызку аилкаарақәа рҿы хшыҩзышьҭра арҭон аӡы, избан акәзар иара аԥсҭазаара, абзиара иасимволуп, аха уи инамадангьы еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирҟазшьарбагоуп:

  • Ԥхыӡла аӡы ҵқьа ухыԥшылошәа убар – ажәабжь бзиа иатәуп.
  • Аӡы цқьа ухиааланы уӡсошәа убар, абзиабара цқьа узааиуеит.
  • Аӡы хәашь уаԥхьа илеиуазар – ажәабжь бааԥсы, абз, ацәгьаҳәара иатәуп.
  • Аӡы хәашь уҭаҳазшәа убар – аӡәы ацәгьа уалеигалоит, абз уаҟьашьуеит.
  • Аӡы, ма аԥсыӡ уҩныҟа инаугошәа ԥхыӡрыла иубар, аҭаацәараҿы алаӷырӡ, аԥсра иазҳәоуп.

Аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу агәаанагарақәа, жәлар разгәаҭарақәа еиуеиԥшым амаӡақәа узаадыртуеит, иаагозар:

  • Еигәышәума, еихоума, ҳәызбоума иарбанзаалак аихаҷамаҷа уреиԥхыӡуазар, дук хара имгакәа ҭыӡшәак уақәшәоит.
  • Аԥхыӡ анубалак, уааҳәны ушьҭалар, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит ҳәа азгәарҭоит аԥсуаа.
  • Иԥсхьоу аӡәы ԥхыӡла дуҿасыр бзиоуп, имчра зегьы уара иуиҭоит рҳәоит.
  • Акәац еиҿыхны уҩны ишыкнаҳау ԥхыӡла иубар – ашықәсан аԥхасҭа бааԥс уоуеит.
  • Аԥхыӡ анубалак, аԥенџьыр ахь уԥшыр, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит рҳәоит.

"Аԥхыӡ бааԥс убар аҵкыс, ушааԥшуа иухугар еиҳа еиӷьуп" аҳәоит жәлар ражәаԥҟақәа руак. Ҳәарада, ауаҩы иибо аԥхыӡқәа еснагь еиԥшым, аԥхыӡ бааԥс убазар, иубаз ацәгьара лабҿаба иҟамларазы урықәныҟәар ауп иҷыдоу азгәаҭарақәа:

  • Аԥсуаа рҟны аԥхыӡ бааԥс анырбалак, иҩагыланы рҿы-рнапы рыӡәӡәон "аӡы шцара уцааит, аӡы шцара уцааит" ҳәа хынтә иҳәо.
  • Шьыжьы аԥхыӡ бааԥс убазар, шьыбжьаанӡа еиҭауҳәар ҵасым рҳәоит.
  • Аԥхыӡ бааԥс збаз еиҭеиҳәарц иҭахызар, заа иҿи инапи иӡәӡәароуп, нас еиҭаиҳәаз аԥхыӡ бааԥс лабҿабахом.
  • Аԥхыӡ бааԥс убар, ухчы аарҳәны иухчнуҵароуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

130

"Амалқәа зегьы ирмалу" аҳамҭа аҵаки ҳамҭас иҟарҵои

46
Аҳамҭа аҵаки ҳамҭас иҟарҵои ртәы ҳзеиҭалҳәоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҳамҭа – ари ауаа рыҩнуҵҟатәи реизыҟазаашьа аазырԥшуа актуп. "Аҳамҭа" ақьабзтә ҵакыла уахәаԥшуазар, уи ауаҩы аԥсабара иаиҭо аҳамҭа аҵанакуеит, ахаҭабура аҳасабала – иаҳҳәап: "зқьы ааӡаны шәкы абна алаҵара". Ҳамҭас, ҭабурас иаанрыжьуеит иара убас, иԥшьоу ҭыԥк аҿы амаҭәарқәа (иаҳҳәап: ашәарыцацәа ашьха ианхыҵуа уи ашьапаҿы иаанрыжьуа ахҿа, аҳәа, ма даҽа бџьармаҭәак). Мамзаргьы аныҳәаҩ дандырныҳәо ихымԥадатәны аҳамҭа ирҭоит.

Аҳамҭа (маҭәарк) аӡәы даҽаӡәы иҭара аритуалтә ҵакы ныҟәнагоит, убри азын ихадароуп ҳамҭас иҟауҵо закәу, иуҭо амаҭәар ахаҭа аҵакы.

"Ичеиџьыка инапы иқәыргылан"

Аҳамҭақәа зегь раԥхьа игылоуп ачеиџьыка. "Ичеиџьыка инапы иқәыргылан диԥылеит" рҳәоит аԥсуаа, уи еиҳау аҳамҭа ыҟаӡам ауаҩы изы.

Ауаҩы идкылашьа зегьы иреиҳау малуп, убри аан ихадароу аишәа заҟа беиала ирхиоу акәым, аԥшәма ихаҭа ари акт иазыҟазаашьа ауп, уи иаанарԥшуеит иззынархоу ушизыҟоугьы.

Иалкаатәуп, ачеиџьыка шхадароу шааԥшуа аԥсуаа рныҳәаратә қьабзқәа рҿы. Иарбанзаалак аныҳәара акрыфара аритуал ацымкәа имҩаԥысуам, еснагь иныҳәо ауаҩы дзыхныҳәаз зегьы агьама дирбоит. Ари мацарагьы иунарбоит ачеиџьыка аҵакы аҳаракра, пату ақәҵара, амчра злоу адоуҳаратә функциа аҵаҵара.

Аԥстәы ма аԥсаатә

Аҷкәын игәаԥхо аҭыԥҳа лзы, ма харантә иааз асас изы, иара убас "ухы аасҭа бзиа иубо ауаҩы изы" ҳәа шырҳәо еиԥш, аԥсуаа иалкааз ҳамҭаны иҟарҵон ашьабсҭа аԥсы шҭаз икны, аҽы, мамзаргьы иԥшӡаӡа иҟоу, хәыц еиқәаҵәа злам аџьма, зтәыҩақәа ыршаны иҟоу. Ашықәс ҿыц адырҩаҽны акәзар, "гәныҳәа" ҳәа изышьҭаз ақьабз амҩаԥгараан аиҵбацәа аиҳабацәа ҳамҭас ирырҭон ардәына, убри алагьы аҷқәынцәа реиҳабацәа рҿаԥхьа ирылоу рышәарыцаратә ҟазара аадырԥшуан, насгьы аиҳабы пату иқәҵара иасимволын.

Иҳәатәуп, ардәына ҳамҭас арԥыс игәаԥхаз аҭыԥҳа ишылзынаиҭиуаз. Амала аҭыԥҳа лзы уи дырԥшӡон: абаз аҿыҵакны, арасамахә иқәыртәашәа, аҵиаақәа ирылартәаны.

Иазгәаҭатәуп, иара убас асас аҩны дахьааиз игәаԥхаз, илаԥш зықәшәаз иарбан маҭәарзаалак иара ишитәхо, ҳамҭас иширҭо.

Иахьатәи ҳаамҭазгьы иуԥылоит зыԥсы ҭоу ашьтәа ҳамҭас аҟаҵара. Аиҳарак уи зыдҳәалоу ахәыҷы иира ауп. Ахәыҷы данилак, аӡӷаб лҭаацәа аҳамҭақәа иаарго раԥхьа игылоуп зыԥсы ҭоу аџьма шкәакәа, атәыҩақәа ырԥшӡаны иҟаҵаны.

"Аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит"

Аҭыԥҳа аҳамҭа аҭакс иҟалҵон лнапала иқәҵаны иҟалҵаз ачабра, ампахьшьы. Напылаҟаҵара ақәҵараҿы уи иаалырԥшуан еиуеиԥшымыз асахьақәа, уи алагьы аӡӷаб лара лҟазарагьы цәырылгон. Ус еиԥш иҟаз аҭыԥҳацәа "аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит" ҳәа лзырҳәон.

Иахьатәи ҳаамҭазы аҳамҭа аҟаҵара ақьабзқәа инарҟәыҭханы зыда ҟалашьа амам акакәны иубарҭоуп. Аха убри аан аҳамҭа ззыҟауҵо игьама ақәшәара ауп иаҳа изышьклаԥшуа. Егьа ус шакәугьы, иахьагьы ҳамҭас иҟарҵо амаҭәар аҵакгьы азгәарҭоит.

Иаҳҳәап, аӡәы имшира ыҟазар, ачабра, ма ачхьарԥ ҳамҭас изыҟарҵом – ачабра алаӷырӡ иатәуп, ачхьарԥ - нарцәытәи адунеи ахь уиазго маҭәаруп ҳәа. Мамзаргьы аҷкәын ахьы ҳамҭас аӡӷаб илиҭозар, уи аҵакы шдуу, аҷкәын ихықәкы лнардыруеит аӡӷаб.

Аха ишыҟазаалакгьы, аҳамҭақәа иреиҳау ауаҩы иччаԥшь ауп, аамҭақәа зегьы раан уи ԥсахрада иаанхоит.

46

Акоронавирустә хҭыс ҿыцқәа шәкы иреиҳани даҽа ҩ-ԥсҭбараки ҟалеит Аԥсны

2
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 514-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 109-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.

АҞӘА, ажьырныҳәа 22 – Sputnik. COVID-19 зцәа иалаз ҩыџьа апациентцәа рыԥсҭазаара иалҵит Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҟны ажьырныҳәа 20 рзы ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Акоронавирустә инфекциа ззышьақәырӷәӷәаз 1938 шықәса рзы ииз ахаҵеи 1953 шықәсазы ииз аԥҳәыси рыԥсҭазаара иалҵит. Адиагноз хада - "акоронавирустә инфекциа ҿыц".

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 127-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 35-ҩык, ибжьаратәуп - 45-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 37-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-а, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 20-ҩык, Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 62-а апациентцәа.

Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 10984-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 8898-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 156-ҩык.

  • Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
2
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау