"Абхьӡуп жәлас иҟоу": ажәлақәа рцәырҵра азҵаарақәак афольклортә нҵамҭақәа рыла

65
(ирҿыцуп 10:56 13.12.2020)
Аԥсуа жәлақәа рхылҵшьҭрақәа ирызкны афольклор аҟны иуԥылоит еиуеиԥшым амифологиатә жәабжьқәеи алегендақәеи, урҭ дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Афольклор-етнографиатә материалқәа ишаҳдырбо ала, ажәлақәа рцәырҵра ауаҩшьра иахылҟьаны иааԥшуеит. Аӡәы ауаҩшьра ҟаҵаны дахьынхоз аҭыԥ иԥсахуеит, ашьоуразы ишьҭамларазы иара ихьӡ иҳәомызт, ижәла иҳәомызт, знапаҵаҟа дыҟоу ихьӡ жәланы ишьҭихуан. Ас еиԥш ажәлақәа рхылҵшьҭра шыҟоу атәы азгәеиҭоит аҵарауаҩ А.И. Мусукаев Кавказ ажәларқәа аӡәырҩы рҿы. Уи анаҩсангьы иуԥылоит абшьҭрала иаауа ажәлақәа: Ӡаԥшьиԥа, Иналиԥа, Мардиԥа, Ҵыӷьҭыриԥацәа уҳәа иреиуоу. "Абхьӡуп жәлас иҟоу" рҳәон аԥсуаа.

Убри инаҷыдангьы, иҟоуп аԥстәқәа рыхьӡ иадҳәалоу ажәлақәагьы. Иаҳҳәап, Цыгәба – "ацгәы аԥа" аҟынтәи, Бганба – "абга аԥа", Мышәба –"амшә аԥа" уҳәа уб.иҵ. Убас иҟоу иреиуоуп Иналаа рыжәлагьы. Иааҳгап ҿырԥштәык ажәла атотемтә ҟазшьа аҭаны иахьаарԥшу. Араҟа иаазгоит 2008 шықәсазы иҟаҵаз астудентцәа ранҵамҭа Арсҭаа Риза Ҟасҭеи-иԥа иҟынтәи. Анҵамҭа ҟалҵеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет астудент Амра Аирԥҳа лфольклортә практика ашықәс аан:

"Иҟан хҩык аицалацәа, урҭ ахҩы ргәыбжьанытә лцәалтәымкәа дыҟан. Арҭ ахҩык еснагь амахәыд ылхра ицон. Ҽнак аицалацәа реиҳабы амахәыд ылхра илгеит. Уа амаҭқәа рацәаны иҟан. Арҭ анааԥса, аицалацәа реиҳабы леиҵбацәа лырцәеит. Лара дырхылаԥшуа, ихьчо дыштәаз, ацәа лиааин, лылацәа неиқәылԥсеит. Данааԥш аамҭаз илбеит зцәазтәымкәа иҟаз лҿы ахымаҭ аҭалара ишаҿыз, аҵыхә кылҳәҳәон. Ари рықәҿылымҭит, аҵыхә кны дахар амаҭ лыцәлыцҳар ҳәа дшәеит. Ахымаҭ анылбаалда ашьҭахь уи иаалырԥшит леицалацәа рҩыџьагь. Зцәазтәымкәа иҟаз лыҿҳәара аамҭа ааигәаны иҟан. Арҭ аицалацәа реиҳабы аҩны ианааи, иралҳәеит агәыбжьанытәи аҭаца лара илҿалҵо ада аӡә ак лҿаимҵарц. Ахәыҷы даниуаз лара лыда аӡәгьы дыҩналымҵеит. Ахәыҷы даниуаз ихәда амаҭ акәшан диит. Нас амаҭ "уаҳа уаҳԥырхагамхан, ухы уақәиҭуп" ҳәа иоулышьҭит".

Еиҿартәышьала ари ажәабжь "амаҭ зысымшьуа" ҳәа еиуеиԥшым егьырҭ ажәлантәқәагьы еиҭарҳәо иуԥыло асиужет еиԥшуп, уи аструктуроуп иамоу. Аха акыр азҿлымҳара амоуп ажәабжьҳәаҩ Арсҭаа Риза иҟаиҵо алагала. Ажәабжь иацҵо иара иҳәоит абас еиԥш:

"Аҭырқә бызшәала амаҭ "инал" ахьӡын. Уи ииз ахәыҷгьы Инал ихьӡырҵеит. Инал даныҩызҳа, илеишәа бааԥсхеит. Ас еиԥш иҟазшьа аныҟала, иуаажәлар, аиашьара ааилацәажәан, ҳақәихуеит рҳәан, Инал хазынхара ҳәа дрышьҭит. Иара Уаҭҳараҟа дыисит. Уажәы Иналиԥа ҳәа иҟақәоу Арсҭаақәа роуп. Иналаа зхылҵыз Арсҭаа рҭаца лоуп", - иҳәеит ажәабжьҳәаҩ.

Аиашазы, еилкаауа ҳҿанынаҳха, "амаҭ" ҭырқәшәала аҳәашьа ажәабжьҳәаҩ зыӡбахә иҳәаз иазааигәоуп, иҟалап ара ашьҭыбжьеиқәшәара ҟалазар, аҭырқәшәаҟынтә уи иахьӡуп "yilan" - "илан". Убри аан иҳәатәуп, ари ажәла зхылҵыз иазку аҳәамҭа аверсиақәа руак шакәу, убри алагьы еилкаауп жәлак ахылҵшьҭра еиуеиԥшым аверсиақәа амазар шыҟало.

Ажәла – ари ауаҩы дызҵазкуа иҭаацәара, амахәҭа аанарԥшуеит. Жәлак аҩнуҵҟа быжьба-ааба (еиҳангьы) абшьҭратә махәҭақәа рыла еихыршоит.

Иахьагьы аӡәы ижәла ианазҵаалак, "узԥада" ҳәа иҵаауеит, хылҵшьҭрала иарбан махәҭоу дызҵазкуа адырразы. Зыӡбахә ҳамаз аинформант Арсҭаа рыжәлаҟны иҟоу абиԥаратә махәҭақәа быжьба рҟынӡа еиқәиԥхьаӡеит: Наҩеииԥацәа, Бадызиԥацәа, Иасыфиԥацәа, Мадыгәиԥацәа, Зафасиԥацәа, Ԥаӷәыӷәиԥацәа, Мықәиԥацәа.

Иазгәаҭатәуп аԥсуа жәлақәа зегьы еидызкыло, урҭ рхылҵшьҭрақәа рыӡбахә зҳәо хазы игоу аҭҵаамҭа иахьауажәраанӡагьы ишыҟам. Уи азы аҽԥышәарақәа изныкымкәа аҵарауаа ишыҟарҵахьоугьы, урҭ аматериалқәа хаҭәаамкәа иаанхоит. Убри аан еиуеиԥшым аҭоурыхтә мзызқәа ирхырҟьаны иԥсаххаз аԥсуа жәлақәа (ақырҭшәа анҵәамҭахь ииагаз, ма зынӡаск иԥсахыз) реиҭашьықәыргылара актуалра аманы иҟоуп.

Иҟоуп жәлақәак иртәышьҭроу рхала уи аиҭашьақәыргылара зылзыршаз. Аха ари ҳәынҭқарратә программаны иҟазар акәу акоуп.

65

"Аӡы цқьа ухыԥшылозар - ажәабжь бзиа иатәуп": аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәа

130
Аԥхыӡқәа рдунеи амаӡақәа ҳзаазыртуа аԥсуа жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Ацәа – ауаҩы зда ԥсыхәа имам, игәабзиареи иԥсҭазаареи иахәҭаку акы акәны иҟоуп. Аԥсуа жәлар рмифологиаҿы ацәа ианцәахәны ирыԥхьаӡон Напкылҵәеи Цәаблаҟи. Ашьыжь агылара зцәыуадаҩу, инамыцхәны ацәара бзиа избо изы иахьа уажәраанӡагьы ирҳәоит "Дцәарҭанхалеит" ма "Цәаблаҟы дылкит" ҳәа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ацәа ауаҩы изы иԥсыршьагоуп, убасгьы ацәа иузаанартуеит ҵҩа змаӡам аҵыхәтәанынӡа иҭҵаам аԥхыӡқәа рдунеи.

Схәыҷра ашықәсқәа раан сыцәа арҭынчразы Ҭхьына ақыҭа иалиааз санду Нусиа Шьынқәба-Ашхаруа лҟнытә лассы-лассы исаҳалон абарҭ ажәақәа: "Нанду бара дбыкәыхшааит, барӷьажәҩа Ҳазшаз итәарҭоуп, бармажәҩа - аҩсҭаа. Банышьҭало аԥхыӡ бзиақәа ббаларц, Ҳазшаз дыбхылаԥшларц, барӷьажәҩа ааныжьны бармажәҩа бақәиа, нас аԥхыӡ бзиақәа ббалоит. Аҩсҭаа бымԥан дзааиӡом!" ҳәа.

Аԥхыӡ бзиа убар, жәаҳәарада угәы азнарҳауеит. Аԥхыӡқәа ирызку аилкаарақәа рҿы хшыҩзышьҭра арҭон аӡы, избан акәзар иара аԥсҭазаара, абзиара иасимволуп, аха уи инамадангьы еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирҟазшьарбагоуп:

  • Ԥхыӡла аӡы ҵқьа ухыԥшылошәа убар – ажәабжь бзиа иатәуп.
  • Аӡы цқьа ухиааланы уӡсошәа убар, абзиабара цқьа узааиуеит.
  • Аӡы хәашь уаԥхьа илеиуазар – ажәабжь бааԥсы, абз, ацәгьаҳәара иатәуп.
  • Аӡы хәашь уҭаҳазшәа убар – аӡәы ацәгьа уалеигалоит, абз уаҟьашьуеит.
  • Аӡы, ма аԥсыӡ уҩныҟа инаугошәа ԥхыӡрыла иубар, аҭаацәараҿы алаӷырӡ, аԥсра иазҳәоуп.

Аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу агәаанагарақәа, жәлар разгәаҭарақәа еиуеиԥшым амаӡақәа узаадыртуеит, иаагозар:

  • Еигәышәума, еихоума, ҳәызбоума иарбанзаалак аихаҷамаҷа уреиԥхыӡуазар, дук хара имгакәа ҭыӡшәак уақәшәоит.
  • Аԥхыӡ анубалак, уааҳәны ушьҭалар, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит ҳәа азгәарҭоит аԥсуаа.
  • Иԥсхьоу аӡәы ԥхыӡла дуҿасыр бзиоуп, имчра зегьы уара иуиҭоит рҳәоит.
  • Акәац еиҿыхны уҩны ишыкнаҳау ԥхыӡла иубар – ашықәсан аԥхасҭа бааԥс уоуеит.
  • Аԥхыӡ анубалак, аԥенџьыр ахь уԥшыр, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит рҳәоит.

"Аԥхыӡ бааԥс убар аҵкыс, ушааԥшуа иухугар еиҳа еиӷьуп" аҳәоит жәлар ражәаԥҟақәа руак. Ҳәарада, ауаҩы иибо аԥхыӡқәа еснагь еиԥшым, аԥхыӡ бааԥс убазар, иубаз ацәгьара лабҿаба иҟамларазы урықәныҟәар ауп иҷыдоу азгәаҭарақәа:

  • Аԥсуаа рҟны аԥхыӡ бааԥс анырбалак, иҩагыланы рҿы-рнапы рыӡәӡәон "аӡы шцара уцааит, аӡы шцара уцааит" ҳәа хынтә иҳәо.
  • Шьыжьы аԥхыӡ бааԥс убазар, шьыбжьаанӡа еиҭауҳәар ҵасым рҳәоит.
  • Аԥхыӡ бааԥс збаз еиҭеиҳәарц иҭахызар, заа иҿи инапи иӡәӡәароуп, нас еиҭаиҳәаз аԥхыӡ бааԥс лабҿабахом.
  • Аԥхыӡ бааԥс убар, ухчы аарҳәны иухчнуҵароуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

130

"Амалқәа зегьы ирмалу" аҳамҭа аҵаки ҳамҭас иҟарҵои

46
Аҳамҭа аҵаки ҳамҭас иҟарҵои ртәы ҳзеиҭалҳәоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҳамҭа – ари ауаа рыҩнуҵҟатәи реизыҟазаашьа аазырԥшуа актуп. "Аҳамҭа" ақьабзтә ҵакыла уахәаԥшуазар, уи ауаҩы аԥсабара иаиҭо аҳамҭа аҵанакуеит, ахаҭабура аҳасабала – иаҳҳәап: "зқьы ааӡаны шәкы абна алаҵара". Ҳамҭас, ҭабурас иаанрыжьуеит иара убас, иԥшьоу ҭыԥк аҿы амаҭәарқәа (иаҳҳәап: ашәарыцацәа ашьха ианхыҵуа уи ашьапаҿы иаанрыжьуа ахҿа, аҳәа, ма даҽа бџьармаҭәак). Мамзаргьы аныҳәаҩ дандырныҳәо ихымԥадатәны аҳамҭа ирҭоит.

Аҳамҭа (маҭәарк) аӡәы даҽаӡәы иҭара аритуалтә ҵакы ныҟәнагоит, убри азын ихадароуп ҳамҭас иҟауҵо закәу, иуҭо амаҭәар ахаҭа аҵакы.

"Ичеиџьыка инапы иқәыргылан"

Аҳамҭақәа зегь раԥхьа игылоуп ачеиџьыка. "Ичеиџьыка инапы иқәыргылан диԥылеит" рҳәоит аԥсуаа, уи еиҳау аҳамҭа ыҟаӡам ауаҩы изы.

Ауаҩы идкылашьа зегьы иреиҳау малуп, убри аан ихадароу аишәа заҟа беиала ирхиоу акәым, аԥшәма ихаҭа ари акт иазыҟазаашьа ауп, уи иаанарԥшуеит иззынархоу ушизыҟоугьы.

Иалкаатәуп, ачеиџьыка шхадароу шааԥшуа аԥсуаа рныҳәаратә қьабзқәа рҿы. Иарбанзаалак аныҳәара акрыфара аритуал ацымкәа имҩаԥысуам, еснагь иныҳәо ауаҩы дзыхныҳәаз зегьы агьама дирбоит. Ари мацарагьы иунарбоит ачеиџьыка аҵакы аҳаракра, пату ақәҵара, амчра злоу адоуҳаратә функциа аҵаҵара.

Аԥстәы ма аԥсаатә

Аҷкәын игәаԥхо аҭыԥҳа лзы, ма харантә иааз асас изы, иара убас "ухы аасҭа бзиа иубо ауаҩы изы" ҳәа шырҳәо еиԥш, аԥсуаа иалкааз ҳамҭаны иҟарҵон ашьабсҭа аԥсы шҭаз икны, аҽы, мамзаргьы иԥшӡаӡа иҟоу, хәыц еиқәаҵәа злам аџьма, зтәыҩақәа ыршаны иҟоу. Ашықәс ҿыц адырҩаҽны акәзар, "гәныҳәа" ҳәа изышьҭаз ақьабз амҩаԥгараан аиҵбацәа аиҳабацәа ҳамҭас ирырҭон ардәына, убри алагьы аҷқәынцәа реиҳабацәа рҿаԥхьа ирылоу рышәарыцаратә ҟазара аадырԥшуан, насгьы аиҳабы пату иқәҵара иасимволын.

Иҳәатәуп, ардәына ҳамҭас арԥыс игәаԥхаз аҭыԥҳа ишылзынаиҭиуаз. Амала аҭыԥҳа лзы уи дырԥшӡон: абаз аҿыҵакны, арасамахә иқәыртәашәа, аҵиаақәа ирылартәаны.

Иазгәаҭатәуп, иара убас асас аҩны дахьааиз игәаԥхаз, илаԥш зықәшәаз иарбан маҭәарзаалак иара ишитәхо, ҳамҭас иширҭо.

Иахьатәи ҳаамҭазгьы иуԥылоит зыԥсы ҭоу ашьтәа ҳамҭас аҟаҵара. Аиҳарак уи зыдҳәалоу ахәыҷы иира ауп. Ахәыҷы данилак, аӡӷаб лҭаацәа аҳамҭақәа иаарго раԥхьа игылоуп зыԥсы ҭоу аџьма шкәакәа, атәыҩақәа ырԥшӡаны иҟаҵаны.

"Аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит"

Аҭыԥҳа аҳамҭа аҭакс иҟалҵон лнапала иқәҵаны иҟалҵаз ачабра, ампахьшьы. Напылаҟаҵара ақәҵараҿы уи иаалырԥшуан еиуеиԥшымыз асахьақәа, уи алагьы аӡӷаб лара лҟазарагьы цәырылгон. Ус еиԥш иҟаз аҭыԥҳацәа "аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит" ҳәа лзырҳәон.

Иахьатәи ҳаамҭазы аҳамҭа аҟаҵара ақьабзқәа инарҟәыҭханы зыда ҟалашьа амам акакәны иубарҭоуп. Аха убри аан аҳамҭа ззыҟауҵо игьама ақәшәара ауп иаҳа изышьклаԥшуа. Егьа ус шакәугьы, иахьагьы ҳамҭас иҟарҵо амаҭәар аҵакгьы азгәарҭоит.

Иаҳҳәап, аӡәы имшира ыҟазар, ачабра, ма ачхьарԥ ҳамҭас изыҟарҵом – ачабра алаӷырӡ иатәуп, ачхьарԥ - нарцәытәи адунеи ахь уиазго маҭәаруп ҳәа. Мамзаргьы аҷкәын ахьы ҳамҭас аӡӷаб илиҭозар, уи аҵакы шдуу, аҷкәын ихықәкы лнардыруеит аӡӷаб.

Аха ишыҟазаалакгьы, аҳамҭақәа иреиҳау ауаҩы иччаԥшь ауп, аамҭақәа зегьы раан уи ԥсахрада иаанхоит.

46

НАТО ҩаԥхьа Урыстәыла Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи разхаҵара мап ацәнакырц иаанаԥхьеит

3
Урыстәыла Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи рхьыԥшымра азханаҵеит 2008 шықәса нанҳәамзазы амч ахархәарала уаанӡатәи автономиақәа архынҳәырц азы иаԥшьнагаз ахҭысқәа рышьҭахь.

АҞӘА, ажьырныҳәа 22 – Sputnik. НАТО Урыстәыла Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи разхаҵара мап ацәнакырц ишаанаԥхьац иаанаԥхьоит иҳәеит НАТО аҳәынҭмаӡаныҟәгаҩ Иенс Столтенберг Бриуссель Қырҭтәыла ахада Саломе Зурабишвили дылԥылаанӡа имҩаԥигоз апресс-конференциаҿы. Абри атәы аанацҳауеит РИА Новости.

"Ҳара Урыстәыла Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи ррегионқәа разхаҵара мап ацәнакырц ишааҳаԥхьац иааҳаԥхьоит", - иҳәеит иара.

Столтенберг иара убас иациҵеит Урыстәыла "Қырҭтәыла аҵакыра акзаара ҳасаб азнауларц, жәларбжьаратә азин пату ақәнаҵаларц".

Уаанӡа адырра ҟарҵахьан Қырҭтәыла ахада Саломе Зурабишвили ажьырныҳәа 22 рзы Бриуссель иҟоу НАТО аштаб-квартира дшаҭаауа, иара убас НАТО-Қырҭтәыла еицырзеиԥшу акомиссиа аилатәара дшалахәхо.

Урыстәыла Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәыла рхьыԥшымра азханаҵеит нанҳәа 26 2008 шықәсазы. Урыстәыла аиҳабыра изныкымкәа ирҳәахьан арҭ аҩтәылак рхьыԥшымра азхаҵара аиҭахәаԥшра ргәы ишҭам, уи аӡбамҭа иахьатәи аамҭа ишақәшәо. Қарҭ акәзар, урҭ рхьыԥшымра азханаҵарц агәы иҭам.

Нанҳәа 8 ауха 2008 шықәса рзы ақырҭуа ар "Градқәа", атанкқәа, авиациа рыла ихысуа аахыҵ Уаԥстәыла иажәлеит, аҳҭнықалақь Цхинвал абжа еилаԥырыххааит. Урыстәыла ауаԥс жәлар аӡәреи-аԥсреи ирцәыхьчо, ақырҭуа ир ирҿагылеит. Хәымш ицоз аибашьра ашьҭахь Аахыҵ Уаԥстәыла ахы иақәиҭтәын.

Ауаҩы изинқәа рзы Европатәи аӡбарҭа иацы ҵаҵӷәык аҵам ҳәа иаԥхьаӡеит 2008 шықәса нанҳәамзазтәи ахҭысқәа рзы Қырҭтәыла Урыстәыла иаднаҵо ахара.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

3