Асас изы еснагь ашә аартуп: егьырҭ ҳрылазмырҩашьо аԥсуа ҵасқәа

56
(ирҿыцуп 14:18 19.12.2020)
Аԥсуаа жәытәнатә аахыс еимдо иаарго асасдкылара, ахәыҷы иира, аҭаацәа алалара уҳәа ирызку ҵасқәак дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ишдыру еиԥш аԥсуа жәлар беиоуп еиуеиԥшым аҵасқәеи ақьабзқәеи рыла. Урҭ иргәылԥшуеит ацқьареи аԥсабара азааигәареи, џьара-џьара ахәыҷы хәмаррақәа иреиԥшнушьало иҟоуп, аха зынӡаск ихәыҷым урҭ рҵакы. Ҳматериалқәа рҟны зыӡбахә ҳҳәахьоу аҵасқәеи ақьабзқәеи рҟынтәи иалаҳкаап уаҩы иџьаишьаша, иззымдыруа илаԥш адзырхалаша аҵасқәа.

Асасдкылара

Аԥсуа изы асас "даҳауп", "сас дызҭам ҩнаҭа Анцәа иҳаумҭан" рҳәоит. Асас изы еснагь ашә аартуп. Уимоу, уи иаӷа иакәзаргьы, ишақәнагоу дидикылоит, адәахьы аиӷара рыбжьазар, ишәхымс данахыҵ нахыс уи дсасуп.

Аҩны аҭаацәа анеидтәалоу, рыда дыҟамзаргьы асас ихәы ҳәа еснагь ҩба-хԥа ҿахра ацҵаны иҟарҵоит, аӡә дааҩналар, иаразнак аишәа днахадыртәоит. Асас илаԥш назхьысыз, игәаԥхаз иара итәуп, ҳамҭас ирҭоит, уи зегьы иреиӷьаршьо акы акәзаргьы, асас игәаԥхаз дахырбаауам.

Ахәыҷы иира

Аԥсуаа рҟны ахәыҷы даниилак, уи иуацәеи, иҭынхацәеи, игәылацәеи иареи реибадырра мҩаԥысуеит ныҳәа дуны. Ажәытәан уи раԥхьатәи ахәыҷы игараҵарала иаарԥшын, уи азы даарыԥхьон аԥҳәыс еиҳабы.

Ахәыҷы раԥхьатәи ибысҭаҿахра шықәсык анихыҵлак нахыс ауп иананырҵо, уаанӡа иан лхәаҟынтәи акриҿалҵоит. Шықәсык анихыҵлак нахыс ауп "дуаҩуп", аҭаацәа дахәҭакуп ҳәа даныԥхьаӡоу.

Шықәсыкынӡа ахәыҷы ихыҵуа рҳәаӡом, ма еиҭаԥаны "аҩсҭаа илымҳа џьгәоуп" ҳәа рҳәоит: мызкы азы – шықәсык, ҩымз азы - ҩышықәса уб. иҵ. Ахәыҷы раԥхьатәи имшира иара даниз амш азы акәымкәа, адырҩаҽноуп ианымҩаԥырго.

Аҭаацәара алалара

Аҭаацәара алалара ҩ-хкыкны иҟоуп: аргамеи маӡалеи. Аҭацеи амаҳәи ачара символк иаҩызоуп акәымзар, дара хаданы иҟаӡам ари аныҳәаҿы, ажәытәан урҭ ачараҿы иагьцәырҵуамызт – аҷкәын иара иҩызцәа дрылатәоуп агәылара, ма ҽаџьара, аҭыԥҳа лҭацамҳараҿы лҩызцәа дрылоуп. Аҭацеи амаҳәи ранхәеи рабхәеи рыхьӡқәа ршьоит, ирҳәаӡом (амаҳә иабхәа ихьӡ иҳәар "ихапыцқәа каԥсоит" рҳәоит). Аҭаца лныҳәара мҩаԥыргаанӡа аҩн ду ддәылҵӡом, уи лхәы-лыԥхь луадахь илызнаргоит. Аҭаца дызлалаз аҭаацәараҿы ахьыӡ ҿыц лырҭоит, аха ари ақьабз иқәныҟәо шьҭа даараӡа имаҷуп.

Аҵгара

Чмазарак зцәа иалалаз ауаа (ахәыҷы, аду), мамзаргьы арахә еиуеиԥшым амаҭәарқәа, ажрақәа, аҵла адацқәа уҳәа ирыҵыргон. Ирҳәоит, Елыр ақыҭа иҟоу ауахәамаҿы иҵәахуп метрак аура змоу ахыци ахәымпали ҳәа. Уи аҭыԥантәи ажьи иичаԥаз акәын. Ацәгьа зԥырхагахаз ауаа убра, Елыр-ныха инаганы ахыци ахәымпали иҵыргон ҳәа.

Иара убас акраамҭа ахшара зцәа даламшәоз аԥҳәыс ахаҳә кылҵәа дкылгазар, ахшара лцәа далашәоит ҳәа иԥхьаӡан. Убри анеҩсгьы, араҵла агәыцә еиҟәышьшьангьы иҟарҵон, ачымазара иачычоз ахәыҷы дыбжьыргаратәы. Ахәыҷы даныбжьыргалак ашьҭахь, еиҟәыршьшьаз агәыцә еидкыланы иҿарҳәон. Аршьшьарсҭа ӷьаны аҵла азҳара иацнаҵазар, ахәыҷгьы изеиӷьуп, дыбзиахоит ҳәа иԥхьаӡан.

Ачеиџьыка

Аԥсуаа рҿы ачеиџьыка даара иҳаракуп, знык иадамхаргьы зчеиџьыка агьама убахьоу ауаҩы ацәгьа изуур - иламысым, ипатудароуп, "ичеиџьыка даӷрагылеит", "ичеиџьыка дахысит" рҳәоит, мамзаргьы "ачеиџьыка еицаҳфахьан" ҳәа уи аԥхашьара дыннакылоит. Акыр ихадароуп аишәаҿы атәашьа, акрыфашьа аетикет. Ауаҩы акранифо дмыццакӡакәа акрифоит, исаан иану зегьы анихуам, "ишьҭра анихуеит" ҳәа иԥхьаӡоуп. Ашәи зыбжьоу рҟны ишәииз учеиџьыка агьама иурбар, ишәи аангылоит, амч аиуӡом ҳәа ишьоуп.

Аԥсуара

Аԥсуара ихадароу моралтә кодексуп. Иахьагьы аԥсуа бызшәа еиқәырханы иамоуп ауаҩы ԥхашьарак дақәшәар изырҳәо ажәа: "ҳаи, рацәа аҽада дақәтәеит" ҳәа. Ажәытәан иҟан убас еиԥш ақьабз, иаҳҳәап ақәыларақәа раан изиааиз реиҳабы аҽада аҵыхәахь ала ихы рханы дақәыртәаны ауаа зегьы дырбаратәы ирныҟәара. "Уара уаԥсыуаӡами?!" ҳәа аԥсуа ианизуҳәа, "уара ууаҩӡами?!" иауҳәа иаҩызоуп.

Аԥсуара абарҭ ақьабзқәеи атрадициақәеи зну иҩым шәҟәуп, иара азқьышақәсақәа иргәылганы ҿырҳәала абиԥарала еимдо иааргоит.

56

"Аӡы цқьа ухыԥшылозар - ажәабжь бзиа иатәуп": аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәа

123
Аԥхыӡқәа рдунеи амаӡақәа ҳзаазыртуа аԥсуа жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Ацәа – ауаҩы зда ԥсыхәа имам, игәабзиареи иԥсҭазаареи иахәҭаку акы акәны иҟоуп. Аԥсуа жәлар рмифологиаҿы ацәа ианцәахәны ирыԥхьаӡон Напкылҵәеи Цәаблаҟи. Ашьыжь агылара зцәыуадаҩу, инамыцхәны ацәара бзиа избо изы иахьа уажәраанӡагьы ирҳәоит "Дцәарҭанхалеит" ма "Цәаблаҟы дылкит" ҳәа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ацәа ауаҩы изы иԥсыршьагоуп, убасгьы ацәа иузаанартуеит ҵҩа змаӡам аҵыхәтәанынӡа иҭҵаам аԥхыӡқәа рдунеи.

Схәыҷра ашықәсқәа раан сыцәа арҭынчразы Ҭхьына ақыҭа иалиааз санду Нусиа Шьынқәба-Ашхаруа лҟнытә лассы-лассы исаҳалон абарҭ ажәақәа: "Нанду бара дбыкәыхшааит, барӷьажәҩа Ҳазшаз итәарҭоуп, бармажәҩа - аҩсҭаа. Банышьҭало аԥхыӡ бзиақәа ббаларц, Ҳазшаз дыбхылаԥшларц, барӷьажәҩа ааныжьны бармажәҩа бақәиа, нас аԥхыӡ бзиақәа ббалоит. Аҩсҭаа бымԥан дзааиӡом!" ҳәа.

Аԥхыӡ бзиа убар, жәаҳәарада угәы азнарҳауеит. Аԥхыӡқәа ирызку аилкаарақәа рҿы хшыҩзышьҭра арҭон аӡы, избан акәзар иара аԥсҭазаара, абзиара иасимволуп, аха уи инамадангьы еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирҟазшьарбагоуп:

  • Ԥхыӡла аӡы ҵқьа ухыԥшылошәа убар – ажәабжь бзиа иатәуп.
  • Аӡы цқьа ухиааланы уӡсошәа убар, абзиабара цқьа узааиуеит.
  • Аӡы хәашь уаԥхьа илеиуазар – ажәабжь бааԥсы, абз, ацәгьаҳәара иатәуп.
  • Аӡы хәашь уҭаҳазшәа убар – аӡәы ацәгьа уалеигалоит, абз уаҟьашьуеит.
  • Аӡы, ма аԥсыӡ уҩныҟа инаугошәа ԥхыӡрыла иубар, аҭаацәараҿы алаӷырӡ, аԥсра иазҳәоуп.

Аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу агәаанагарақәа, жәлар разгәаҭарақәа еиуеиԥшым амаӡақәа узаадыртуеит, иаагозар:

  • Еигәышәума, еихоума, ҳәызбоума иарбанзаалак аихаҷамаҷа уреиԥхыӡуазар, дук хара имгакәа ҭыӡшәак уақәшәоит.
  • Аԥхыӡ анубалак, уааҳәны ушьҭалар, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит ҳәа азгәарҭоит аԥсуаа.
  • Иԥсхьоу аӡәы ԥхыӡла дуҿасыр бзиоуп, имчра зегьы уара иуиҭоит рҳәоит.
  • Акәац еиҿыхны уҩны ишыкнаҳау ԥхыӡла иубар – ашықәсан аԥхасҭа бааԥс уоуеит.
  • Аԥхыӡ анубалак, аԥенџьыр ахь уԥшыр, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит рҳәоит.

"Аԥхыӡ бааԥс убар аҵкыс, ушааԥшуа иухугар еиҳа еиӷьуп" аҳәоит жәлар ражәаԥҟақәа руак. Ҳәарада, ауаҩы иибо аԥхыӡқәа еснагь еиԥшым, аԥхыӡ бааԥс убазар, иубаз ацәгьара лабҿаба иҟамларазы урықәныҟәар ауп иҷыдоу азгәаҭарақәа:

  • Аԥсуаа рҟны аԥхыӡ бааԥс анырбалак, иҩагыланы рҿы-рнапы рыӡәӡәон "аӡы шцара уцааит, аӡы шцара уцааит" ҳәа хынтә иҳәо.
  • Шьыжьы аԥхыӡ бааԥс убазар, шьыбжьаанӡа еиҭауҳәар ҵасым рҳәоит.
  • Аԥхыӡ бааԥс збаз еиҭеиҳәарц иҭахызар, заа иҿи инапи иӡәӡәароуп, нас еиҭаиҳәаз аԥхыӡ бааԥс лабҿабахом.
  • Аԥхыӡ бааԥс убар, ухчы аарҳәны иухчнуҵароуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

123

"Амалқәа зегьы ирмалу" аҳамҭа аҵаки ҳамҭас иҟарҵои

43
Аҳамҭа аҵаки ҳамҭас иҟарҵои ртәы ҳзеиҭалҳәоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҳамҭа – ари ауаа рыҩнуҵҟатәи реизыҟазаашьа аазырԥшуа актуп. "Аҳамҭа" ақьабзтә ҵакыла уахәаԥшуазар, уи ауаҩы аԥсабара иаиҭо аҳамҭа аҵанакуеит, ахаҭабура аҳасабала – иаҳҳәап: "зқьы ааӡаны шәкы абна алаҵара". Ҳамҭас, ҭабурас иаанрыжьуеит иара убас, иԥшьоу ҭыԥк аҿы амаҭәарқәа (иаҳҳәап: ашәарыцацәа ашьха ианхыҵуа уи ашьапаҿы иаанрыжьуа ахҿа, аҳәа, ма даҽа бџьармаҭәак). Мамзаргьы аныҳәаҩ дандырныҳәо ихымԥадатәны аҳамҭа ирҭоит.

Аҳамҭа (маҭәарк) аӡәы даҽаӡәы иҭара аритуалтә ҵакы ныҟәнагоит, убри азын ихадароуп ҳамҭас иҟауҵо закәу, иуҭо амаҭәар ахаҭа аҵакы.

"Ичеиџьыка инапы иқәыргылан"

Аҳамҭақәа зегь раԥхьа игылоуп ачеиџьыка. "Ичеиџьыка инапы иқәыргылан диԥылеит" рҳәоит аԥсуаа, уи еиҳау аҳамҭа ыҟаӡам ауаҩы изы.

Ауаҩы идкылашьа зегьы иреиҳау малуп, убри аан ихадароу аишәа заҟа беиала ирхиоу акәым, аԥшәма ихаҭа ари акт иазыҟазаашьа ауп, уи иаанарԥшуеит иззынархоу ушизыҟоугьы.

Иалкаатәуп, ачеиџьыка шхадароу шааԥшуа аԥсуаа рныҳәаратә қьабзқәа рҿы. Иарбанзаалак аныҳәара акрыфара аритуал ацымкәа имҩаԥысуам, еснагь иныҳәо ауаҩы дзыхныҳәаз зегьы агьама дирбоит. Ари мацарагьы иунарбоит ачеиџьыка аҵакы аҳаракра, пату ақәҵара, амчра злоу адоуҳаратә функциа аҵаҵара.

Аԥстәы ма аԥсаатә

Аҷкәын игәаԥхо аҭыԥҳа лзы, ма харантә иааз асас изы, иара убас "ухы аасҭа бзиа иубо ауаҩы изы" ҳәа шырҳәо еиԥш, аԥсуаа иалкааз ҳамҭаны иҟарҵон ашьабсҭа аԥсы шҭаз икны, аҽы, мамзаргьы иԥшӡаӡа иҟоу, хәыц еиқәаҵәа злам аџьма, зтәыҩақәа ыршаны иҟоу. Ашықәс ҿыц адырҩаҽны акәзар, "гәныҳәа" ҳәа изышьҭаз ақьабз амҩаԥгараан аиҵбацәа аиҳабацәа ҳамҭас ирырҭон ардәына, убри алагьы аҷқәынцәа реиҳабацәа рҿаԥхьа ирылоу рышәарыцаратә ҟазара аадырԥшуан, насгьы аиҳабы пату иқәҵара иасимволын.

Иҳәатәуп, ардәына ҳамҭас арԥыс игәаԥхаз аҭыԥҳа ишылзынаиҭиуаз. Амала аҭыԥҳа лзы уи дырԥшӡон: абаз аҿыҵакны, арасамахә иқәыртәашәа, аҵиаақәа ирылартәаны.

Иазгәаҭатәуп, иара убас асас аҩны дахьааиз игәаԥхаз, илаԥш зықәшәаз иарбан маҭәарзаалак иара ишитәхо, ҳамҭас иширҭо.

Иахьатәи ҳаамҭазгьы иуԥылоит зыԥсы ҭоу ашьтәа ҳамҭас аҟаҵара. Аиҳарак уи зыдҳәалоу ахәыҷы иира ауп. Ахәыҷы данилак, аӡӷаб лҭаацәа аҳамҭақәа иаарго раԥхьа игылоуп зыԥсы ҭоу аџьма шкәакәа, атәыҩақәа ырԥшӡаны иҟаҵаны.

"Аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит"

Аҭыԥҳа аҳамҭа аҭакс иҟалҵон лнапала иқәҵаны иҟалҵаз ачабра, ампахьшьы. Напылаҟаҵара ақәҵараҿы уи иаалырԥшуан еиуеиԥшымыз асахьақәа, уи алагьы аӡӷаб лара лҟазарагьы цәырылгон. Ус еиԥш иҟаз аҭыԥҳацәа "аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит" ҳәа лзырҳәон.

Иахьатәи ҳаамҭазы аҳамҭа аҟаҵара ақьабзқәа инарҟәыҭханы зыда ҟалашьа амам акакәны иубарҭоуп. Аха убри аан аҳамҭа ззыҟауҵо игьама ақәшәара ауп иаҳа изышьклаԥшуа. Егьа ус шакәугьы, иахьагьы ҳамҭас иҟарҵо амаҭәар аҵакгьы азгәарҭоит.

Иаҳҳәап, аӡәы имшира ыҟазар, ачабра, ма ачхьарԥ ҳамҭас изыҟарҵом – ачабра алаӷырӡ иатәуп, ачхьарԥ - нарцәытәи адунеи ахь уиазго маҭәаруп ҳәа. Мамзаргьы аҷкәын ахьы ҳамҭас аӡӷаб илиҭозар, уи аҵакы шдуу, аҷкәын ихықәкы лнардыруеит аӡӷаб.

Аха ишыҟазаалакгьы, аҳамҭақәа иреиҳау ауаҩы иччаԥшь ауп, аамҭақәа зегьы раан уи ԥсахрада иаанхоит.

43

Река ақыҭа афельдшер: ажәлар рзы даара иуадаҩу аҭагылазаашьа шьақәгылеит

135
Река ақыҭа афельдшер Ламара Ҳашԥҳа-Қәычбериа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭалҳәеит аҿкычымазара змоу ауаа рҭагылазаашьа атәы, насгьы илҳәеит ақыҭақәа рҿы амбулатортә ҭыԥқәа раартра азҵаара ишазхәыцтәу.
Река ақыҭа афельдшер: ажәлар рзы даара иуадаҩу аҭагылазаашьа шьақәгылеит

"Ақыҭаҿы уажәазы 14-ҩык инарзынаԥшуа ачымазцәа ыҟоуп. Зегьы аҿкы рыхьны иҟоуп ҳәа ишьақәыргыланы иҟам, аха асимптоматикала иароуп уҳәар алшоит. Ахәшәқәагьы аиура цәгьахеит. Рыхәқәагьы еиҳахеит. Абри ачымазара ҟалеижьҭеи ахәшә 10 мааҭк иаԥсазҭгьы, 30 рҟынӡа инеит. Ажәлар рзы даара иуадаҩу аҭагылазаашьа шьақәгылеит. Ачымазаҩцәа рҟны мнеишьа сымаӡам, аҩны аҟара бжьазаргьы снеироуп, иага ихаразаргьы ус. Мышкы иалагӡаны 9-ҩык ауаа акапельница рзықәсыргылоит. Урҭ шьҭа мчыбжьык ҵуеит ирзыҟасҵоижьҭеи, дара алгар, нас еиҭа иззыҟаҵатәу ҟалоит. Река ақыҭа адагьы, Бедиа, Патрахәыҵа, уҳәа еиҭа ақыҭа ссақәа рҿгьы ачымазаҩцәа сымоуп. Ачымазара шысхызгахьоугьы, сҽацәысахьчоит, ҳәарада. Иаҭаху зегьы ҟасҵоит, сықәра злаҟоу ала еиҭа исыхьыргьы ауеит, еиҭа ачымазара ӷәӷәақәа схызгахьеит, абарҭ зегьы снарҿыԥшны зынӡа сзашьҭоузеи ҳәа схы сзыҟаҵом. Иара иааиуа зегьы ишахәҭоу иааиуеит. Ҳара ҳашшәо еиԥш даргьы шәоит", - ҳәа еиҭалҳәеит афельдшер.

Ламара Ҳашԥҳа-Қәычбериа илҳәеит ажьырныҳәамза мацара иалагӡаны 226-ҩык ауааԥсыра шлыдылкылахьо, урҭ рыбжаҩык атәым қыҭақәа рҟнытә иаауеит.

"Иҟоуп аҭагылазаашьақәа схала иаҭаху анрасҳәо, избанзар зегьы ақалақь аҟынӡа изцаӡом", - ҳәа азгәалҭеит афельдшер.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

135