"Иаарҳәу адунеи": аԥсахратә ҟазшьа змоу аԥсыуа қьабзқәак

87
(ирҿыцуп 13:52 20.12.2020)
Иахьатәи ланҵамҭаҟны афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуаԥҳа иҳадылгалоит ахәмарратә ма аԥсахратә ҟазшьа змоу аԥсыуа қьабзқәак рыхҳәаа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Адунеи злашьақәгылоу, уи шыҟалаз уҳәа зегьы ауаҩы имифологиатә дунеихәаԥшрала иааирԥшуеит досу иара дызлоу амилаҭ рытрадициа инақәыршәаны. Амифологиатә дунеи "иаарҳәу адунеи" ҳәа азуҳәар ауеит, араҟа иаарԥшу зегьы ареалтә ԥсҭазаара асимволтә кодқәа рыла ицәажәоит. Убас иҟоуп аԥсуаа рқьабзқәа, рныҳәарақәа злаарԥшу абызшәагьы. Иалаҳкаап ахәмарратә, ма "аԥсахратә" ҟазшьа зныԥшуа қьабзқәак.

Адгьыл ахыԥара

Ахыԥара амагиатә ҵакы ҳәаак ахыҵра, рҿиаратә ҭагылазаашьак аҟынтәи даҽа ҭагылазаашьак ахь аиасра, акы аиааира аанарԥшуеит. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, аԥсуаа ражәа иалоуп "иԥсра дахыԥеит", мамзаргьы "иаџьал дахыԥеит". Аха "абзиа – ацәгьа" шеиҿагылоу еиԥш "ахыԥара" аҵакгьы ҩбаны ишоит.

Ауаҩы (ахәыҷы, аду) уихыԥар, уихысыр ҵасым рҳәоит аԥсуаа. Дхәыҷызар, дызҳаӡом рҳәоит, ҿыц егьи аганахьала дихрыжьуеит. Аҭаца раԥхьаӡакәны дзыҩнало аҩнаҭа ашәхымс данахрыжьуа аҳәызбақәа еиҿарыкшоит ацәгьа аанкылара иадырганы. Мамзаргьы нанҳәа аухазы амца ахыԥара – аҩсҭаацәа рбылра иадыргоуп. Лассы-лассы амашәырқәа ирынио ауаҩы иакәзар, адгьыл изыразхаразы дырныҳәон. Асимволтә ҵакы аман ауаҩы амашәыр дахьақәшәаз аҭыԥ. Уантәи анышә ыҵхны иааганы иныҳәон. Насгьы, иаҳҳәап, ауаҩы аҽы дканажьзар, дахькаҳаз аҭыԥ аҟны адгьыл иахыԥон.

Иара убас ауаҩы ацәгьа хара иҟәыгазарц, амашәыр дақәымшәарц азыҳәан, иара дахькаҳаз аҭыԥ аҿы имҩаԥыргон асимволикатә ԥсыжра – исахьа аҭаны ача кәаҳаны анышә иарҭон, аҵәыуаҩгьы дааганы аԥсы дылҵәыуашәаҵәҟьошәа амыткәма лҳәон, дҵәыуон. Ари иунарбоит "акы даҽакала аԥсахра" – ауаҩы ихьраны иҟоу даҽа маҭәарк ахь аиагара аҵакы.

Амаҭәа аарҳәны ашәҵара

Амаҭәа аарҳәны ауаҩы изгәамҭаӡакәа ианишәиҵогьы ыҟоуп, иҟоуп уи хықәкыла ус ианыҟаиҵогьы. Актәи бзиаӡам ҳәа иԥхьаӡазар – ауаҩы иҽеим ҭагылазаашьак, аисра, аимак-аиҿак дақәшәоит, аҩбатәи аан ацәгьара иԥырицарц азы иҟаиҵоит. Иаҳҳәап, абна илахаз, ма ишныҟәоз зымҩа иацәыхҟьаз ауаҩы ишәу имаҭәа аарҳәны ишәиҵар, имҩахь дкылнагоит рҳәоит. Ауаҩы дзырҟьало, имҩа еилазго ҳәа иԥхьаӡоу аҩсҭаа иоуп. Аҩсҭаа абас ала ауаҩы деилеигарц даналагалак, амаҭәа аарҳәны ишәҵарала уи дахьцо даҽа ганкушәа иирбоит, убри алагьы аҩсҭаа дзиԥырхагахаӡом азы, иаргьы имҩа иԥшаауеит.

Аҵәыуара зцым аԥсра

Аԥсра ахьыҟалаз аҵәыуара мҩаԥыргоит, аха аҭагылазаашьақәа зегьы еиԥшым, аԥсышьақәагь еиԥшым. Иаҳҳәозар, аӡы иашьыз иԥсы аӡы иамырхаанӡа аҵәыуара мҩаԥугар ҟаломызт.

Азҿлымҳара амоуп иара аԥсы аӡы иҭгара ақьабз амҩаԥгашьа: ауаҩы аӡы дахьагаз ахықә аҟны инеины ашашәа шкәакәа бжьырдон аҳаҭа ахьнырҳаланы. Аҟәараҿы еизоз ауаа лахьеиқәрак аадырԥшуамызт, аԥсы уршәар ҟалоит ҳәа иԥхьаӡан аҵәыуара-ахьра уалагар. Урҭ раԥхьа дгылан "аԥсыҭгага" азырҳәоз аԥхьарцарҳәаҩы. Иара иаирҳәоз амелодиагьы ихиааланы ицоз акы акәын, илахҿыхыз ашәакгьы ацҵаны ирҳәон.

Убасҵәҟьа аҵәыуара ахьыҟамло убоит даҽа ҭагылазашьаак аҿгьы – амацәыс иашьыз ауаҩы дырҵәыуаӡом. Араҟагьы ашәаҳәара, акәашара мҩаԥганы, иара иацу ақьабз ала ауаҩы иԥсы ҿырхуеит. Арҭ ақьабзқәа ирнубаалоит "иаарҳәу адунеи" – аҵәыуара ахаҭыԥан – ахәмарра, аччара, алахьеиқәра аҭыԥан – ашәаҳәара, акәашара. Ари зызку Анцәа имыргәаара, игәшәымшә аҟаҵара, Анцәа ииҭаххаз дриҭарц азы игәы аҟаҵара.

Абасала амифопоетика аҭҵаара "иаарҳәу адунеи" уагәыланахалоит. Иарбан дунеиу иаарҳәу: ҳара ҳахьыҟоу акәу, Анцәахәқәа ахьыҟоу акәу аԥшаара амҩа уанану, уи амҩа уацәхымҟьарц азы "иушәу умаҭәа аарҳәызароуп". Ҳаԥсҭазаара зегь мифуп иҳәеит философк, амиф зырҿиогьы ҳара ҳауп, иааҳакәыршаны иҟоу зегьы аԥсы анахаҳҵо. Урҭ асимволқәа ргәылаҵәахны абиԥарақәа ирзынаҳашьҭуеит иахьанӡа ишаҳзаарышьҭуаз еиԥш ҳаргьы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

87

"Ауаҩ ҟәыш дагьууандаз, дагьуаӷандаз": ауаҩы иааӡара, иҟазшьа азырбо ажәақәак

50
(ирҿыцуп 18:19 25.01.2021)
Ауаҩы иааӡара, иҵоуроу иҟазшьақәа азырбо ажәақәа ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы еснагь рҽазыршәон ахшара ирыхәҭоу ааӡара арыҭара, иҵоуроу аҟазшьақәа рылааӡара, избанзар ахшара аҭаацәа ирхаҿсахьоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны ирҳәоит: "Ахшара данбзиаха, ажәлар дыртәуп, даныцәгьаха, иани иаби", мамзаргьы "аҵеи дыбзиахар, жәлар шьҭихуеит, дыцәгьахар, ихгьы изышьҭыхуам".

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Рыхшара дыӡӷаб-дыҷкәын гәцаракрыла рҿареиԥш ражәрагьы иҭаргаларатәы ирыларааӡон ауаҩра, аҳалалра, аиашара, апатуеиқәҵара, аихаҵгылара, аԥсадгьыл, ауаажәлар рахь абзиабара уҳәа реиԥш иҟоу аҟазшьа лыԥшаахқәа.

Убас, ԥсыуа ҵасла иааӡо, абзиеи ацәгьеи еилзырго, аиҳабы-аиҵбы иҿы ахымҩаԥгашьа здыруа, ԥхьаҟа ҩнаҭак зырԥшӡараны иҟоу аҭыԥҳа лзы "лыӡәӡәага ӡы аахәан иужәып" лзырҳәауан.

Ҳажәлар рҟәыӷара иабаҟоу аԥсуа жәаԥҟақәа рҿы ирнубаалоит иҵоуроу аҟазшьақәа злааӡоу ауаҩы ишҟа ирымаз апатуи аҳаҭыри. Еиқәыҳаԥхьаӡап урҭ рыхәҭак: "Ауаҩ ҟәыш дагьууандаз, дагьуаӷандаз", "Ауаҩ бзиа дуҩызазар, уирбзиоит", "Ауаҩ бзиа ацәгьа уанақәшәо иудгыло иоуп", "Ауаҩ иаҵкьыс еиӷьуп ауаҩра", "Ауаҩы иааӡара уадаҩуп, ибжьыхра мариоуп", "Ауаҩ иаша анасыԥ ицуп", "Ауаҩ иаша ҩысҭаа диԥырхагам", "Ауаҩ қьиа аӡәгьы диҵашьыцуам", "Ауаҩ қьиа иламыс анарцәгьы ицуп", "Ауаҩ ҟәыш ажәа бааԥс дацәыԥхашьоит", "Ауаҩ ҟәыш жәаԥҟада дцәажәом", "Ауаҩ ԥсыцқьа гәыла дыԥшӡоуп", "Ауаҩра амалқәа зегьы ирмалуп", "Аҵеи ибзарӡы иан дарҿоит".

Ажәаԥҟақәа инархыкны ауаҩы иааӡара, иҵоуроу иҟазшьақәа аазырԥшуа ажәақәа рыла ибеиан аԥсуаа ражәаҳәа, уимоу урҭ уаҳа наҭахымкәа иҳәаақәырҵон изызкыз ауаҩы ихаҭара. Амала, уажәы ахархәара зысҭараны сыҟоу ажәақәа уарла-шәарла ада иуԥылом умҳәозар.

  • Абзҩыца – иҟәышу, ҿаԥыцла иӷәӷәоу, инагоу ауаҩы изырҳәоит. "Абзҩыца" ишабалак ауаҩы ихьӡырҵомызт, ус еиԥш иҟаз ауаҩы днарыԥхьон ашьа, ахҟа зыбжьаз реиныршәараҿы.
  • Абыргьагьа – дыԥҳәыс, дхаҵа иарбан усзаалак аҟны иҿырԥшыгоу, аԥхьагылара змоу, знапкымҭа цқьоу, ԥыҭҩык ируа зхалазаҵәык иҟазҵо "абыргьагьа" ҳәа и(л)зырҳәон.
  • Аӷьас – акы иацәымшәо, еилҟьа-еилӷәыцәу. Ахаҵараҿы аԥхьа игылоу, ажәаҿы акы иузаҿамкуа. Ус иҟоу иаҳаҭыр ҳаракуп, игәра ргоит, илаҽхәоит. Уск азы данырышьҭуа ишьҭарҳәоит: "Арԥыс ӷьаск иоуп, дахьнеиуа иус ҟамҵакәа дааӡом".
  • Акәамӷьас – ари ажәа иамоуп ҩ-ҵакык, рыҩбагьы еицәтәымым иҵоуроу аҟазшьақәа ирызкуп. Актәи аҵакаҿы "акәамӷьас" иаанагоу еилҟьа-еилӷәыцәу, акы иацәымаашьо, аибашьраҿы ахы иузаҿамкуа, узықәгәыӷша. Ари ажәа ззынархо еиҳарак зарԥысра иҭагылоу ауаҩы иоуп ("акәамӷьас" урыс бызшәала: "боевой").

Ари ажәа аҩбатәи аҵакаҿы "акәамӷьас" ҳәа ишьҭоуп зқәыԥшра аамҭазы акыр ауаҩрақәа ҟазҵахьаз, аиҩызараҿы, напынҵак аҟаҵаразы ахьаҳә-хачара злам зуаҩыбжара иахысхьоу ауаҩы.

  • Амҩашьах – зҟазшьа бзиоу, иаамысҭашәоу, зыхшара ракәзар ҽаӡәы иламҩашьо изааӡоу ирызкуп, даҽакала иуҳәозар "имҩашьахым аҭаацәа ирылҵыз" ирызку ажәоуп. Ани аби мҽеирак ҟазҵаз рыхшара ианрылабжьо "Амҩашьахцәа ирааӡаз шәреиԥшхарауазеи" ҳәа рзырҳәоит.
  • Амсахәыр – зеиҿартәышьа ссиру, ԥшрала анцәахша ззуҳәаша, зҭеиҭыԥш иақәнагахаша ацәажәашьеи ахымҩаԥгашьеи змоу аԥҳәызба илызку ажәоуп.
  • Амсырхәа – мацқьа-шьацқьа зхы ҳаҭырла имҩаԥызго, мыцхәы ацәажәара ԥхазшьо, аиҳабы пату иқәызҵо, зыҿцәажәара хаау аԥҳәыс "амсырхәа" ҳәа илышьҭоуп.
  • Аҭаҟәшәышә – аҟазшьа бзиақәа ирылаҟоу, аиҩызара ззыҳаҭыру, зура-зҳәара уамшьуа, ауаҩра зызқәашьу изырҳәоит – "ауаҩы ҭаҟәшәышә" ҳәа. Ажәа аауеит "аҟәымшәышә" аҟынтәи. Анкьа, ари ажәа иахаршалан Ҭаҟәшәышә ҳәа аҳәса хьӡы ыҟан.
  • Удлаԥса – ауаҩра пату ақәызҵо, ауаа рҿы инагоу, изуа-изҳәо здыруа, "Удлаԥса ҳагымхааит!" ҳәа рхы здырныҳәало ауаҩы "удлаԥса" ҳәа ишьҭоуп. Ажәа "удлаԥса" - "уаҵкьыс иаԥсоу дыҟам" ҳәоуп иаанаго.

Астатиа аиқәыршәараҿы ахархәара аман ашәҟәыҩҩы-ажурналист Шьаликәа Камкиа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи".

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

50

Аӡын агәеисыбжь: асы, ачалт аргылара, ашәарыцара абзиабаҩцәа

79
(ирҿыцуп 14:26 24.01.2021)
Оҭҳара ақыҭан инхо, ашәарыцара абзиабаҩцәа иреиуоу Раули Аиба аӡын дыззышәарыцои, аԥҟарақәа дышрықәнаҟәои ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсны шамахамзар аҵаа ӷәӷәақәа ҟалаӡом, асы леиргьы ҽнак-ҩымш рыла инышьҭыҵуеит, ашьха қыҭақәа рахь еиҳа аҽаннакылоит акәымзар.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Акрааҵуан ҳаԥсабара сыла ишәыбны иҳамбеижьҭеи. Иблахкыгахаз аӡын агәеисыбжьгьы аҭҳара-аҭҳараҳәа иуаҳауа иҟалеит. Аӡын ҽа ԥсык ахалеит: ашәарыцаҩ изаԥ дназыԥшит, ахәыҷы асеигәыдҵарахь деихеит, ахәыҷы моу, адугьы асырбылгьа ирапар цәгьа имбеит.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара ақыҭан илеиз асы

"Ҳхаан ас дуқәа леиуан, аҵаа ҟалон, ҳанхәыҷыз ачалт ҳаргылон, аҵарақәа ҳкуан. Уажә ҳа ҳхәыҷқәа ачалт закәу рыздырӡом, аӷәқәа рыла еидыргыланы, ашашәа аҵданы, алаба хәыҷқәа аҵаргыланы, ардәынақәа ааиуан, аҵарақәа. Уажә амода ҽакала иҟалоу, ахәыҷқәа уи аинтерес рымам. Анкьа асы злеиуаз еиԥш уажәы илеиӡом, сынтәа хәҷык ицәгьақәам. Уажәы асы илеиз ачымазарақәа крыкаҟазар иқәнагоит, ашәыргьы иазеиӷьуп, адгьыл иазеиӷьуп, аҽаҩрақәа ирзеиӷьуп, ахәаҷамаҷақәа ықәнахуеит, иара ауаагьы ирзеиӷьуп", – иҳәоит Оҭҳара инхо Раули Аиба.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара ақыҭан, Есма лҭаацәараҿы ачалт дыргылеит

Раули Аиба ашәарыцара абзиабаҩцәа дреиуоуп. Иара имоуп ала шәарыцақәагьы. Уажәтәи аамҭазы хара имцакәа, ааигәа-сигәа ишәарыцо иршьуа ардәына, аҳәыҳә, акәатақәа роуп иҳәоит. Аамҭацыԥхьаӡа иара ахатә гьама амоуп ҳәа азгәаиҭоит иара.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Бармышь ақыҭан акәаҭақәа рзы ишәарыцоит

"Амнахь, Аџьхәа ҳәа иашьҭоуп, уажә сцан игәаҭаны сааит, абнаҳәақәа амоуп. Уахь амшә инаркны, ашәарахқәа рацәаны иамоуп, ашәарацыцәагьы рацәоуп, аха иаргьы ыҟоуп. Уажә сахьыҟаз рышьҭақәа ҳәа акагь сымбаӡеит, нас ҽазнык сцароуп. Нас ҳара ақәыџьмақәа цәгьала аԥхасҭа ҳарҭоит. Сынтәа ԥшь-хык ҳцәырфеит убыс. Уи аԥхасҭа ҟамларц азы уахеҩароуп, игәауҭалоуп. Ашәақь амашәыр ацуп, уахьхысуа, ушхысуа гәауҭароуп, агәыз ҳәа ухысит ҳәа иҟалаӡом, анахьхьигьы аӡә дгылазар гәауҭароуп, ашьацма еиԥхьыттоит, ана абардра ыҟазар ҟалоит, ана аҵлақәа гылоуп, ауаҩы аӡәы дгылазар даҵәахыр ҟалоит, ишәарҭоуп, убри аҟнытә зегьы ишәаны-изаны иҟауҵароуп, уахьхысуа гәауҭароуп", – еиҭеиҳәоит ашәарыцаҩ.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара илеиз асы

Ааигәа дыҟа, хара дыҟа ашәарыцаҩ аԥҟарақәа дрықәныҟәозароуп уеизгьы. Ирҳәоит аӡын шӡыну имҩасыр, адгьылгьы иазеиӷьхоит, аԥсабара иазеиӷьхоит, аҳауагьы аҽарыцқьоит ҳәа.

Ашықәс ҿыц алагамҭа агәыӷра унаҭоит уи иацааиуа аамҭақәагьы лҵшәа бзиала имҩасып ҳәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

79

Аԥсны акоронавирус 85-ҩык ирыдырбалеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит

4
(ирҿыцуп 23:55 26.01.2021)
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 11301-ы ыҟоуп, ргәы бзиахеит 9207-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 161-ы.

АҞӘА, ажьырныҳәа 26 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 555-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 85-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшитҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы лыԥсҭазаара далҵит 1947 шықәса рзы ииз апациентка. Илзықәыргылаз адиагноз хадаакоронавирустә инфекциа ҿыц ауп, иара убас илыдбалан ҩганктәи ахәышәтәырҭанҭыҵтә аполисегментартә гәыҵәкра.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 125-ҩык, урҭ рахьтә 107-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 33-ҩык, ибжьаратәуп - 54-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 33-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 18-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 25-ҩык, Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 48-ҩык апациентцәа.

Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит аҿкычымазара рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

4
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау