Фестиваль оркестра народных инструментов Апхиарца

Ажәақәа "Раида", "Рад", "Рашьа", "Рерашьа", "Рарира" рцәырҵразы гәаанагарақәак

123
Аԥсуа жәлар рашәақәа зырԥшӡо, лассы-лассы иуԥыло "Раида", "Рад", "Рашьа", "Рерашьа", "Рарира" рцәырҵразы гәаанагарақәак ҳзеидылкылеит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Зхыԥхьаӡара маҷым аԥсуа жәлар рашәақәа ирнубаалоит игәышьҭыхгоу, игәыҟаҵагоу, игәырԥшаагоу амотивқәа, урҭ ушьа-уда инҭахәыҭхәыҭуа иузцәырыргоит еиуеиԥшым ацәаныррақәа. Ажәеи ашәеи еснагь изцыз аԥсуа жәлар рҟәыӷара згәылыжжуа ажәаԥҟақәа абра ҿырԥшра рзызуеит: "Ашәа аицҳәара хаауп, аиццәажәара гьамадоуп", "Ашәа бзиа ахәра арӷьоит", "Ашәа иаԥсҭазаашьоу абжьы ианыҩуеит", "Ашәа шә-аџьалк урыхнарԥоит".

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуа жәлар рашәақәа уанырзыӡырҩуа, дара зырԥшӡо, лассы-лассы еиҭаҳәоу ажәақәаны, цәаҳәақәаны иуԥылоит: "Раида", "Рад", "Рашьа", "Рерашьа", "Рарира" уҳәа.

Абарҭ реиԥш иҟоу рефрен ҳасабала акырынтә еиҭаҳәоу, зеилкаара уадаҩу ажәақәа ашәақәа рҿы рцәырҵра зыхҟьаз ҳәа аҵарауаа еиуеиԥшым агәаанагарақәа цәырыргон. Аха иазгәаҭатәуп, урҭ агәаанагарақәа реиҳарак афольклортә ҵаҵӷәы шрымоу.

Актәи агәаанагара

Убас, аҵарауаа Шьалуа Иналиԥеи Шьоҭа Салаҟаиеи изларыҩуаз ала, "Рарира" жәлар ргәаанагараҿы Нарҭаа руаӡәк ихатәы хьӡын. Еиуеиԥшым авариантқәа рҿы "Рарира" ахьҳәоу иавагылоуп ажәақәа "Раида", "Рад", "Рашьа".

Аҩбатәи агәаанагара

Даҽазных, "Раида", "Рад", "Рашьа", "Рерашьа", "Рарира" рцәырҵра рыдырҳәалоит аԥсуаа рҟны ибзианы ирдыруаз Нарҭааи Аиргьааи. Ҿырԥштәыс иааҳгар алшоит Константин Семион-иԥа Шьаҟрыл еиқәиршәаз жәлар рҳәамҭақәа реизга "Иҭамбаӡо жәлар рӡыхь" иагәылоу аҳәамҭа.

Уи аҳәамҭа асиужет ааркьаҿны абас иҟоуп:

"Нарҭааи Аиргьааи пату еиқәырҵон. Аиргьаа ран Рарира лыхьӡын. Усҟан Рарира лыда ауаса уаҩытәыҩса имамызт, ла лылоуп ауаса ажәла ауаа изларкыз.

Рарира луасақәа Анарҭ рыхьча Қьаҭуан дрыцын. Қьаҭуан хьчара адагьы шәарыцара дцалон. Зны, абри аҽны саауеит ҳәа аҿҳәара ҟаҵаны шәарыцара дцеит. Шәарыцара дахьцаз, машәырла амаҭ ицҳан, иаанаамҭаз дзымхынҳәит. Қьаҭуан ишьапы дзықәымгыло даныҟала, аӡхықә дазцан, қыдуахәак дақәтәаны амаҭ зыцҳаз ишьапы аӡы илалакны аӡы ацарҭа иҽлеиҭан, даманы идәықәлеит.

Қьаҭуан иҩны даҩнамгарц азы ус ибжьы иргон:

– Уаа Рарира! Уаа Раида! Уаа Рашьа! - ҳәа.

Рарира захьӡыз Аиргь ран лакәын. Раидеи Рашьеи лԥацәа ирыхьӡын.

Қьаҭуан ибжьы заҳаз Аиргьаа аӡы дамырхит, дырхәышәтәит. Убри нахыс ауп "Уаа Рашьа, Раида, Рарира", ҳәа иашәаны ианыҟала.

Ахԥатәи агәаанагара

Ара зыӡбахә ҳамоу ажәақәа, ахьӡқәа акыр лҽадцаланы иҭылҵааит аетнограф Лили Хәыршьыҭ-иԥҳа Акаба. Аҵарауаҩ лкаас иҟалҵеит урҭ ахьыӡқәа змоу ашәақәа ажәытәан ааԥхьаратә, адырраҭаратә ҟазшьа рыманҳәа. Лара агәрагаҵәҟьаны дызлаҟаз ала, "Ради", "Рашьи", "Реҳаиреи", "Рерамеи", "Реирашьеи" ашәарыцара ахылаԥшцәа ракәын. "Рарира" – урҭ дранын, ауааи, агыгшәыги, аҵиаақәеи, иааидкыланы аҽаҩреи дырхылаԥшхәын.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

123

"Ауаҩ бзиа дагьууандаз, дагьуаӷандаз": ауаҩы иааӡара, иҟазшьа азырбо ажәақәак

12
(ирҿыцуп 12:41 24.01.2021)
Ауаҩы иааӡара, иҵоуроу иҟазшьақәа азырбо ажәақәа ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы еснагь рҽазыршәон ахшара ирыхәҭоу ааӡара арыҭара, иҵоуроу аҟазшьақәа рылааӡара, избанзар ахшара аҭаацәа ирхаҿсахьоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны ирҳәоит: "Ахшара данбзиаха, ажәлар дыртәуп, даныцәгьаха, иани иаби", мамзаргьы "аҵеи дыбзиахар, жәлар шьҭихуеит, дыцәгьахар, ихгьы изышьҭыхуам".

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Рыхшара дыӡӷаб-дыҷкәын гәцаракрыла рҿареиԥш ражәрагьы иҭаргаларатәы ирыларааӡон ауаҩра, аҳалалра, аиашара, апатуеиқәҵара, аихаҵгылара, аԥсадгьыл, ауаажәлар рахь абзиабара уҳәа реиԥш иҟоу аҟазшьа лыԥшаахқәа.

Убас, ԥсыуа ҵасла иааӡо, абзиеи ацәгьеи еилзырго, аиҳабы-аиҵбы иҿы ахымҩаԥгашьа здыруа, ԥхьаҟа ҩнаҭак зырԥшӡараны иҟоу аҭыԥҳа лзы "лыӡәӡәага ӡы аахәан иужәып" лзырҳәауан.

Ҳажәлар рҟәыӷара иабаҟоу аԥсуа жәаԥҟақәа рҿы ирнубаалоит иҵоуроу аҟазшьақәа злааӡоу ауаҩы ишҟа ирымаз апатуи аҳаҭыри. Еиқәыҳаԥхьаӡап урҭ рыхәҭак: "Ауаҩ бзиа дагьууандаз, дагьуаӷандаз", "Ауаҩ бзиа дуҩызазар, уирбзиоит", "Ауаҩ бзиа ацәгьа уанақәшәо иудгыло иоуп", "Ауаҩ иаҵкьыс еиӷьуп ауаҩра", "Ауаҩы иааӡара уадаҩуп, ибжьыхра мариоуп", "Ауаҩ иаша анасыԥ ицуп", "Ауаҩ иаша ҩысҭаа диԥырхагам", "Ауаҩ қьиа аӡәгьы диҵашьыцуам", "Ауаҩ қьиа иламыс анарцәгьы ицуп", "Ауаҩ ҟәыш ажәа бааԥс дацәыԥхашьоит", "Ауаҩ ҟәыш жәаԥҟада дцәажәом", "Ауаҩ ԥсыцқьа гәыла дыԥшӡоуп", "Ауаҩра амалқәа зегьы ирмалуп", "Аҵеи ибзарӡы иан дарҿоит".

Ажәаԥҟақәа инархыкны ауаҩы иааӡара, иҵоуроу иҟазшьақәа аазырԥшуа ажәақәа рыла ибеиан аԥсуаа ражәаҳәа, уимоу урҭ уаҳа наҭахымкәа иҳәаақәырҵон изызкыз ауаҩы ихаҭара. Амала, уажәы ахархәара зысҭараны сыҟоу ажәақәа уарла-шәарла ада иуԥылом умҳәозар.

  • Абзҩыца – иҟәышу, ҿаԥыцла иӷәӷәоу, инагоу ауаҩы изырҳәоит. "Абзҩыца" ишабалак ауаҩы ихьӡырҵомызт, ус еиԥш иҟаз ауаҩы днарыԥхьон ашьа, ахҟа зыбжьаз реиныршәараҿы.
  • Абыргьагьа – дыԥҳәыс, дхаҵа иарбан усзаалак аҟны иҿырԥшыгоу, аԥхьагылара змоу, знапкымҭа цқьоу, ԥыҭҩык ируа зхалазаҵәык иҟазҵо "абыргьагьа" ҳәа и(л)зырҳәон.
  • Аӷьас – акы иацәымшәо, еилҟьа-еилӷәыцәу. Ахаҵараҿы аԥхьа игылоу, ажәаҿы акы иузаҿамкуа. Ус иҟоу иаҳаҭыр ҳаракуп, игәра ргоит, илаҽхәоит. Уск азы данырышьҭуа ишьҭарҳәоит: "Арԥыс ӷьаск иоуп, дахьнеиуа иус ҟамҵакәа дааӡом".
  • Акәамӷьас – ари ажәа иамоуп ҩ-ҵакык, рыҩбагьы еицәтәымым иҵоуроу аҟазшьақәа ирызкуп. Актәи аҵакаҿы "акәамӷьас" иаанагоу еилҟьа-еилӷәыцәу, акы иацәымаашьо, аибашьраҿы ахы иузаҿамкуа, узықәгәыӷша. Ари ажәа ззынархо еиҳарак зарԥысра иҭагылоу ауаҩы иоуп ("акәамӷьас" урыс бызшәала: "боевой").

Ари ажәа аҩбатәи аҵакаҿы "акәамӷьас" ҳәа ишьҭоуп зқәыԥшра аамҭазы акыр ауаҩрақәа ҟазҵахьаз, аиҩызараҿы, напынҵак аҟаҵаразы ахьаҳә-хачара злам зуаҩыбжара иахысхьоу ауаҩы.

  • Амҩашьах – зҟазшьа бзиоу, иаамысҭашәоу, зыхшара ракәзар ҽаӡәы иламҩашьо изааӡоу ирызкуп, даҽакала иуҳәозар "имҩашьахым аҭаацәа ирылҵыз" ирызку ажәоуп. Ани аби мҽеирак ҟазҵаз рыхшара ианрылабжьо "Амҩашьахцәа ирааӡаз шәреиԥшхарауазеи" ҳәа рзырҳәоит.
  • Амсахәыр – зеиҿартәышьа ссиру, ԥшрала анцәахша ззуҳәаша, зҭеиҭыԥш иақәнагахаша ацәажәашьеи ахымҩаԥгашьеи змоу аԥҳәызба илызку ажәоуп.
  • Амсырхәа – мацқьа-шьацқьа зхы ҳаҭырла имҩаԥызго, мыцхәы ацәажәара ԥхазшьо, аиҳабы пату иқәызҵо, зыҿцәажәара хаау аԥҳәыс "амсырхәа" ҳәа илышьҭоуп.
  • Аҭаҟәшәышә – аҟазшьа бзиақәа ирылаҟоу, аиҩызара ззыҳаҭыру, зура-зҳәара уамшьуа, ауаҩра зызқәашьу изырҳәоит – "ауаҩы ҭаҟәшәышә" ҳәа. Ажәа аауеит "аҟәымшәышә" аҟынтәи. Анкьа, ари ажәа иахаршалан Ҭаҟәшәышә ҳәа аҳәса хьӡы ыҟан.
  • Удлаԥса – ауаҩра пату ақәызҵо, ауаа рҿы инагоу, изуа-изҳәо здыруа, "Удлаԥса ҳагымхааит!" ҳәа рхы здырныҳәало ауаҩы "удлаԥса" ҳәа ишьҭоуп. Ажәа "удлаԥса" - "уаҵкьыс иаԥсоу дыҟам" ҳәоуп иаанаго.

Астатиа аиқәыршәараҿы ахархәара аман ашәҟәыҩҩы-ажурналист Шьаликәа Камкиа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи".

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

12

Аӡын агәеисыбжь: асы, ачалт аргылара, ашәарыцара абзиабаҩцәа

69
(ирҿыцуп 14:26 24.01.2021)
Оҭҳара ақыҭан инхо, ашәарыцара абзиабаҩцәа иреиуоу Раули Аиба аӡын дыззышәарыцои, аԥҟарақәа дышрықәнаҟәои ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсны шамахамзар аҵаа ӷәӷәақәа ҟалаӡом, асы леиргьы ҽнак-ҩымш рыла инышьҭыҵуеит, ашьха қыҭақәа рахь еиҳа аҽаннакылоит акәымзар.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Акрааҵуан ҳаԥсабара сыла ишәыбны иҳамбеижьҭеи. Иблахкыгахаз аӡын агәеисыбжьгьы аҭҳара-аҭҳараҳәа иуаҳауа иҟалеит. Аӡын ҽа ԥсык ахалеит: ашәарыцаҩ изаԥ дназыԥшит, ахәыҷы асеигәыдҵарахь деихеит, ахәыҷы моу, адугьы асырбылгьа ирапар цәгьа имбеит.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара ақыҭан илеиз асы

"Ҳхаан ас дуқәа леиуан, аҵаа ҟалон, ҳанхәыҷыз ачалт ҳаргылон, аҵарақәа ҳкуан. Уажә ҳа ҳхәыҷқәа ачалт закәу рыздырӡом, аӷәқәа рыла еидыргыланы, ашашәа аҵданы, алаба хәыҷқәа аҵаргыланы, ардәынақәа ааиуан, аҵарақәа. Уажә амода ҽакала иҟалоу, ахәыҷқәа уи аинтерес рымам. Анкьа асы злеиуаз еиԥш уажәы илеиӡом, сынтәа хәҷык ицәгьақәам. Уажәы асы илеиз ачымазарақәа крыкаҟазар иқәнагоит, ашәыргьы иазеиӷьуп, адгьыл иазеиӷьуп, аҽаҩрақәа ирзеиӷьуп, ахәаҷамаҷақәа ықәнахуеит, иара ауаагьы ирзеиӷьуп", – иҳәоит Оҭҳара инхо Раули Аиба.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара ақыҭан, Есма лҭаацәараҿы ачалт дыргылеит

Раули Аиба ашәарыцара абзиабаҩцәа дреиуоуп. Иара имоуп ала шәарыцақәагьы. Уажәтәи аамҭазы хара имцакәа, ааигәа-сигәа ишәарыцо иршьуа ардәына, аҳәыҳә, акәатақәа роуп иҳәоит. Аамҭацыԥхьаӡа иара ахатә гьама амоуп ҳәа азгәаиҭоит иара.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Бармышь ақыҭан акәаҭақәа рзы ишәарыцоит

"Амнахь, Аџьхәа ҳәа иашьҭоуп, уажә сцан игәаҭаны сааит, абнаҳәақәа амоуп. Уахь амшә инаркны, ашәарахқәа рацәаны иамоуп, ашәарацыцәагьы рацәоуп, аха иаргьы ыҟоуп. Уажә сахьыҟаз рышьҭақәа ҳәа акагь сымбаӡеит, нас ҽазнык сцароуп. Нас ҳара ақәыџьмақәа цәгьала аԥхасҭа ҳарҭоит. Сынтәа ԥшь-хык ҳцәырфеит убыс. Уи аԥхасҭа ҟамларц азы уахеҩароуп, игәауҭалоуп. Ашәақь амашәыр ацуп, уахьхысуа, ушхысуа гәауҭароуп, агәыз ҳәа ухысит ҳәа иҟалаӡом, анахьхьигьы аӡә дгылазар гәауҭароуп, ашьацма еиԥхьыттоит, ана абардра ыҟазар ҟалоит, ана аҵлақәа гылоуп, ауаҩы аӡәы дгылазар даҵәахыр ҟалоит, ишәарҭоуп, убри аҟнытә зегьы ишәаны-изаны иҟауҵароуп, уахьхысуа гәауҭароуп", – еиҭеиҳәоит ашәарыцаҩ.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара илеиз асы

Ааигәа дыҟа, хара дыҟа ашәарыцаҩ аԥҟарақәа дрықәныҟәозароуп уеизгьы. Ирҳәоит аӡын шӡыну имҩасыр, адгьылгьы иазеиӷьхоит, аԥсабара иазеиӷьхоит, аҳауагьы аҽарыцқьоит ҳәа.

Ашықәс ҿыц алагамҭа агәыӷра унаҭоит уи иацааиуа аамҭақәагьы лҵшәа бзиала имҩасып ҳәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

69

Қәаранӡиа: ауаа алашаразы аҭагылазаашьа шыцәгьахоз дырны, заа мҿыла рҽеиқәдыршәеит

0
(ирҿыцуп 19:51 24.01.2021)
Сынтәа даҽа аамҭанык еиԥшымкәа амҿы зҭаху рхыԥхьаӡара рацәоуп, ҭелла заа аҿаҵа ҟарҵоит, абри атәы арадио Sputnik аефир аҟны иҳәеит Кәҭол ақыҭан инхо амҿылхҩы Енвер Қәаранӡиа.
Қәаранӡиа: сынтәа ауаа алашаразы аҭагылазаашьа шыцәгьахоз дырны, мҿыла заа рҽеиқәдыршәон

"Сусура абжьааԥны еиԥшымкәа иацлеит, аха уи уаргәырӷьартә иҟам, амҿы ҳҭииндаз ҳәа мацара акәым ҳшыҟоу, аԥсабара ахьчарагьы ҳуалуп. Алашара ҵыԥхгьы ибзиамызт, аха сынтәа аҭагылазаашьа еиҳагьы еицәахеит, ауаагьы уи апроблема шыҟалоз дырны заа аӡынра рыҽдырхеит. Сынтәа цәыббрамза инаркны амҿы аҿаҵара иалагахьан хыԥхьаӡара рацәала. Сара схала амҿы аиқәыршәара саҿуп. Аҭел исзасуеит ишырҭаху, шаҟа рҭаху рҳәоит. Еиҳарак ауаа ирҭаху ахьацоуп, уи ибзиан ибылуеит, аршьшьарагьы усҟак ицәгьам. Ашәгьы иазҵаауа дыҟоуп, ал усҟак ирҭахым. Амҿы ылысхуеит Кәтол абнақәа рҿы. Ажәытәан Кәачара ауаа ахьынхоз уажәы иахьҭацәу абнақәа ахиааны иҟоуп. Ҿыц игылоу аҵла ԥаҳҟаӡом, иажәхьоу роуп. Ахьаца ашьапы хаҳҵәаӡом, ажәытәан еиԥш икаҳҿоит хыхь-хыхь, нас амахәҭақәа ҿыцқәа аауеит, анаҩс 3-4 шықәса рышьҭахь еиҭа иԥаҳҟартә иҟалоит. Еиҳарак амҿы Аҟәа ақалақь аҿы инхо роуп иаҿазҵо", - ҳәа еиҭеиҳәеит Енвер Қәаранӡиа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.

0