Погода

"Ҳазхымԥо-ҳазҵымԥо": ахәыҷы изы иҵасым ҳәа ззырҳәо азгәаҭарақәа

96
(ирҿыцуп 16:54 26.12.2020)
Аԥсуаа ахәыҷы изы иҵасым ҳәа ззырҳәо азгәаҭарақәа ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаҧҳа.

Ахәыҷы удунеи зегь зыԥсахуа, уԥсҭазаара даҽа ритмк ала ишьақәзыргыло иоуп. Аҭаацәараҿы ахәыҷы данилак нахыс (уимоу диаанӡагьы, ианизыԥшу) аҩны икәша-мыкәша иааҟоу зегьы иара ишизыманшәалахаша ала еиҿыркаауеит, ихӡыӡаауеит.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Убас ала ицәырҵуеит ахәыҷы дзыхьчаша аритуалқәагьы, иҵасым ҳәа ззырҳәо азгәаҭарақәеи. Иаҳҳәап: зцәа зтәымкәа иҟоу аԥҳәыс ажә лықәҟаар бзиаӡам, аҽы лыхәаԥшыр – лыхшараура цәгьахоит, лыҿҳәара аамҭа дахыԥоит уҳәа, мамзаргьы лара дӡахыр ҟалаӡом – ахәыҷы иҷапан икәшаны диуеит рҳәоит.

Ахәыҷы изы иҵасым ҳәа ззырҳәо, зыҟацҵара ҟамло, изықәныҟәо аԥҟарақәагьы маҷым. Аԥшқа даныхәыҷу джьамкуеит ҳәа имаҭәақәа ахәылбыҽха нахыс адәахьы ицәҵаны иаанрыжьуам. Иара убас, аԥшқа дызларкәабаз аӡы ахәылбыҽха адәахьы идәылганы икарҭәом. Ахәыҷы еиҳа данеизҳалак акәзар, иара дзыхьчаша азгәаҭарақәагьы рааӡаратә функциа еиҳахоит, ихымҩаԥгашьатә ԥҟарақәа шьақәзыргыло.

Ахәыҷы дшыхәыҷу аҭаацәаратә қьабзқәа иагәылархалара ижәлар рҵасқәа, рқьабзқәа изырбо, ихымҩаԥгашьа шьақәзыргыло ракәны иҟоуп. Аҭаацәаратә қьабзқәа зқьышықәсала зҽызымԥсахуа абиԥарақәа еимдо иаарго ахәыҷы изы нормак аҳасабала ишьақәгылоит, идунеихәаԥшра амҩа азылнахуеит. Иаҳҳәозар, ахәыҷы "адәныҟа" ҳәа иныҳәара инаркны, мамзаргьы акәырбан, ма амашәыр алԥха ҳәа иныҳәара, ажьира иаҵаргылара ақьабз (ажьырныҳәазы) – урҭ зегьы традициала ахәыҷы иааӡара иахәҭакуп.

Ҳарзааҭгылап ахәыҷы изы иҵасым ҳәа ззырҳәо зӷәаҭарақәак. Урҭ иреиуоуп: ахәыҷы даныхәмаруа ауаҩы икәымшара – акәшара ишдыру еиԥш иҟазҵо аиҳабы иоуп, "иухьша-мыхьша згааит" ҳәа илҭаху аӡәы дикәшоит, аха ахәыҷы даныхәмаруа, даныҩуа аӡәы дикәшалар (дхәыҷы, дду), уи ихьаақәа иара игоит, иԥырхагахоит ҳәа "иҵасым, ус ҟаумҵан" ҳәа дааныркылоит.

Иара убас, иҵасым ахәыҷы ихыԥара. Зегьы иаҳгәалашәоит ҳаныхәыҷыз аӡәы ҳаихыԥар, ма даҳхыԥар, "уихымԥан, дызҳаӡом" ҳәа шҳарҳәоз. Аха иара аҵакы акыр иҭбаауп: иаҳгәалаҳаршәап, амашәыр иақәшәо ауаҩы иԥсра дшахдырԥо амашәыр дахьақәшәаз аҭыԥ аҿы адгьыл иахырԥара ақьабз амҩаԥгарала. Убри аҟнытә араҟа, ахәыҷқәа аныхәмаруа, аӡәы ихыԥара "аԥсра ахырԥара" аҵас иаҿагылоу аҟазшьа аанахәоит азы "иҵасым" ҳәа иршьоит.

Иҵасым ҳәа ззырҳәо иреиуоуп иара убас, аҩны анырыԥссо ахәыҷы аҳәымсаг ихькьысыр. Аҳәымсаг аҩны аҟьамсар дәылзыԥссаауа маҭәаруп, уи иадҳәалоуп еиуеиԥшым азгәаҭарақәа (иаҳҳәап, аҳәымсак кыддыргылаӡом – ишәиуеит). Уи ала уаныԥссо ахәыҷы ихькьысыр, иара иалоу амч лашьцақәа ахәыҷы иԥырхагахоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Машәырла ус еиԥш аныҟалалак, иҵасым ҳәа, ахәыҷы аҳәымсаг хынтә дақәԥаларатә иарҳәоит, нас иԥырхагахаӡом.

Иҵасым иара убас, ахәыҷы уахынла адәахьы идәылгара, ааҵраҿы аӡкатәара, аԥсрахьы инагара, иара иқәра зҵанамкуа аныҳәарақәа иалархәра.

Аԥсуаа ахәыҷы иааӡара атрадициаҿы абас еиԥш ала изықәныҟәо атрадициатә нормақәа рхыԥхьаӡара даараӡа ирацәоуп. Урҭ зегьы ахәыҷы иааӡара иацхраауеит, ихымҩаԥгашьа шьақәнаргылоит, уи итәашьа-игылашьа аҿоума, иаԥсшәаҳәашьаҿоума зегь рыла деиҿнакаауеит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

96

"Аӡы цқьа ухыԥшылозар - ажәабжь бзиа иатәуп": аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәа

130
Аԥхыӡқәа рдунеи амаӡақәа ҳзаазыртуа аԥсуа жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Ацәа – ауаҩы зда ԥсыхәа имам, игәабзиареи иԥсҭазаареи иахәҭаку акы акәны иҟоуп. Аԥсуа жәлар рмифологиаҿы ацәа ианцәахәны ирыԥхьаӡон Напкылҵәеи Цәаблаҟи. Ашьыжь агылара зцәыуадаҩу, инамыцхәны ацәара бзиа избо изы иахьа уажәраанӡагьы ирҳәоит "Дцәарҭанхалеит" ма "Цәаблаҟы дылкит" ҳәа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ацәа ауаҩы изы иԥсыршьагоуп, убасгьы ацәа иузаанартуеит ҵҩа змаӡам аҵыхәтәанынӡа иҭҵаам аԥхыӡқәа рдунеи.

Схәыҷра ашықәсқәа раан сыцәа арҭынчразы Ҭхьына ақыҭа иалиааз санду Нусиа Шьынқәба-Ашхаруа лҟнытә лассы-лассы исаҳалон абарҭ ажәақәа: "Нанду бара дбыкәыхшааит, барӷьажәҩа Ҳазшаз итәарҭоуп, бармажәҩа - аҩсҭаа. Банышьҭало аԥхыӡ бзиақәа ббаларц, Ҳазшаз дыбхылаԥшларц, барӷьажәҩа ааныжьны бармажәҩа бақәиа, нас аԥхыӡ бзиақәа ббалоит. Аҩсҭаа бымԥан дзааиӡом!" ҳәа.

Аԥхыӡ бзиа убар, жәаҳәарада угәы азнарҳауеит. Аԥхыӡқәа ирызку аилкаарақәа рҿы хшыҩзышьҭра арҭон аӡы, избан акәзар иара аԥсҭазаара, абзиара иасимволуп, аха уи инамадангьы еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирҟазшьарбагоуп:

  • Ԥхыӡла аӡы ҵқьа ухыԥшылошәа убар – ажәабжь бзиа иатәуп.
  • Аӡы цқьа ухиааланы уӡсошәа убар, абзиабара цқьа узааиуеит.
  • Аӡы хәашь уаԥхьа илеиуазар – ажәабжь бааԥсы, абз, ацәгьаҳәара иатәуп.
  • Аӡы хәашь уҭаҳазшәа убар – аӡәы ацәгьа уалеигалоит, абз уаҟьашьуеит.
  • Аӡы, ма аԥсыӡ уҩныҟа инаугошәа ԥхыӡрыла иубар, аҭаацәараҿы алаӷырӡ, аԥсра иазҳәоуп.

Аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу агәаанагарақәа, жәлар разгәаҭарақәа еиуеиԥшым амаӡақәа узаадыртуеит, иаагозар:

  • Еигәышәума, еихоума, ҳәызбоума иарбанзаалак аихаҷамаҷа уреиԥхыӡуазар, дук хара имгакәа ҭыӡшәак уақәшәоит.
  • Аԥхыӡ анубалак, уааҳәны ушьҭалар, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит ҳәа азгәарҭоит аԥсуаа.
  • Иԥсхьоу аӡәы ԥхыӡла дуҿасыр бзиоуп, имчра зегьы уара иуиҭоит рҳәоит.
  • Акәац еиҿыхны уҩны ишыкнаҳау ԥхыӡла иубар – ашықәсан аԥхасҭа бааԥс уоуеит.
  • Аԥхыӡ анубалак, аԥенџьыр ахь уԥшыр, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит рҳәоит.

"Аԥхыӡ бааԥс убар аҵкыс, ушааԥшуа иухугар еиҳа еиӷьуп" аҳәоит жәлар ражәаԥҟақәа руак. Ҳәарада, ауаҩы иибо аԥхыӡқәа еснагь еиԥшым, аԥхыӡ бааԥс убазар, иубаз ацәгьара лабҿаба иҟамларазы урықәныҟәар ауп иҷыдоу азгәаҭарақәа:

  • Аԥсуаа рҟны аԥхыӡ бааԥс анырбалак, иҩагыланы рҿы-рнапы рыӡәӡәон "аӡы шцара уцааит, аӡы шцара уцааит" ҳәа хынтә иҳәо.
  • Шьыжьы аԥхыӡ бааԥс убазар, шьыбжьаанӡа еиҭауҳәар ҵасым рҳәоит.
  • Аԥхыӡ бааԥс збаз еиҭеиҳәарц иҭахызар, заа иҿи инапи иӡәӡәароуп, нас еиҭаиҳәаз аԥхыӡ бааԥс лабҿабахом.
  • Аԥхыӡ бааԥс убар, ухчы аарҳәны иухчнуҵароуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

130

"Амалқәа зегьы ирмалу" аҳамҭа аҵаки ҳамҭас иҟарҵои

46
Аҳамҭа аҵаки ҳамҭас иҟарҵои ртәы ҳзеиҭалҳәоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҳамҭа – ари ауаа рыҩнуҵҟатәи реизыҟазаашьа аазырԥшуа актуп. "Аҳамҭа" ақьабзтә ҵакыла уахәаԥшуазар, уи ауаҩы аԥсабара иаиҭо аҳамҭа аҵанакуеит, ахаҭабура аҳасабала – иаҳҳәап: "зқьы ааӡаны шәкы абна алаҵара". Ҳамҭас, ҭабурас иаанрыжьуеит иара убас, иԥшьоу ҭыԥк аҿы амаҭәарқәа (иаҳҳәап: ашәарыцацәа ашьха ианхыҵуа уи ашьапаҿы иаанрыжьуа ахҿа, аҳәа, ма даҽа бџьармаҭәак). Мамзаргьы аныҳәаҩ дандырныҳәо ихымԥадатәны аҳамҭа ирҭоит.

Аҳамҭа (маҭәарк) аӡәы даҽаӡәы иҭара аритуалтә ҵакы ныҟәнагоит, убри азын ихадароуп ҳамҭас иҟауҵо закәу, иуҭо амаҭәар ахаҭа аҵакы.

"Ичеиџьыка инапы иқәыргылан"

Аҳамҭақәа зегь раԥхьа игылоуп ачеиџьыка. "Ичеиџьыка инапы иқәыргылан диԥылеит" рҳәоит аԥсуаа, уи еиҳау аҳамҭа ыҟаӡам ауаҩы изы.

Ауаҩы идкылашьа зегьы иреиҳау малуп, убри аан ихадароу аишәа заҟа беиала ирхиоу акәым, аԥшәма ихаҭа ари акт иазыҟазаашьа ауп, уи иаанарԥшуеит иззынархоу ушизыҟоугьы.

Иалкаатәуп, ачеиџьыка шхадароу шааԥшуа аԥсуаа рныҳәаратә қьабзқәа рҿы. Иарбанзаалак аныҳәара акрыфара аритуал ацымкәа имҩаԥысуам, еснагь иныҳәо ауаҩы дзыхныҳәаз зегьы агьама дирбоит. Ари мацарагьы иунарбоит ачеиџьыка аҵакы аҳаракра, пату ақәҵара, амчра злоу адоуҳаратә функциа аҵаҵара.

Аԥстәы ма аԥсаатә

Аҷкәын игәаԥхо аҭыԥҳа лзы, ма харантә иааз асас изы, иара убас "ухы аасҭа бзиа иубо ауаҩы изы" ҳәа шырҳәо еиԥш, аԥсуаа иалкааз ҳамҭаны иҟарҵон ашьабсҭа аԥсы шҭаз икны, аҽы, мамзаргьы иԥшӡаӡа иҟоу, хәыц еиқәаҵәа злам аџьма, зтәыҩақәа ыршаны иҟоу. Ашықәс ҿыц адырҩаҽны акәзар, "гәныҳәа" ҳәа изышьҭаз ақьабз амҩаԥгараан аиҵбацәа аиҳабацәа ҳамҭас ирырҭон ардәына, убри алагьы аҷқәынцәа реиҳабацәа рҿаԥхьа ирылоу рышәарыцаратә ҟазара аадырԥшуан, насгьы аиҳабы пату иқәҵара иасимволын.

Иҳәатәуп, ардәына ҳамҭас арԥыс игәаԥхаз аҭыԥҳа ишылзынаиҭиуаз. Амала аҭыԥҳа лзы уи дырԥшӡон: абаз аҿыҵакны, арасамахә иқәыртәашәа, аҵиаақәа ирылартәаны.

Иазгәаҭатәуп, иара убас асас аҩны дахьааиз игәаԥхаз, илаԥш зықәшәаз иарбан маҭәарзаалак иара ишитәхо, ҳамҭас иширҭо.

Иахьатәи ҳаамҭазгьы иуԥылоит зыԥсы ҭоу ашьтәа ҳамҭас аҟаҵара. Аиҳарак уи зыдҳәалоу ахәыҷы иира ауп. Ахәыҷы данилак, аӡӷаб лҭаацәа аҳамҭақәа иаарго раԥхьа игылоуп зыԥсы ҭоу аџьма шкәакәа, атәыҩақәа ырԥшӡаны иҟаҵаны.

"Аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит"

Аҭыԥҳа аҳамҭа аҭакс иҟалҵон лнапала иқәҵаны иҟалҵаз ачабра, ампахьшьы. Напылаҟаҵара ақәҵараҿы уи иаалырԥшуан еиуеиԥшымыз асахьақәа, уи алагьы аӡӷаб лара лҟазарагьы цәырылгон. Ус еиԥш иҟаз аҭыԥҳацәа "аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит" ҳәа лзырҳәон.

Иахьатәи ҳаамҭазы аҳамҭа аҟаҵара ақьабзқәа инарҟәыҭханы зыда ҟалашьа амам акакәны иубарҭоуп. Аха убри аан аҳамҭа ззыҟауҵо игьама ақәшәара ауп иаҳа изышьклаԥшуа. Егьа ус шакәугьы, иахьагьы ҳамҭас иҟарҵо амаҭәар аҵакгьы азгәарҭоит.

Иаҳҳәап, аӡәы имшира ыҟазар, ачабра, ма ачхьарԥ ҳамҭас изыҟарҵом – ачабра алаӷырӡ иатәуп, ачхьарԥ - нарцәытәи адунеи ахь уиазго маҭәаруп ҳәа. Мамзаргьы аҷкәын ахьы ҳамҭас аӡӷаб илиҭозар, уи аҵакы шдуу, аҷкәын ихықәкы лнардыруеит аӡӷаб.

Аха ишыҟазаалакгьы, аҳамҭақәа иреиҳау ауаҩы иччаԥшь ауп, аамҭақәа зегьы раан уи ԥсахрада иаанхоит.

46

Владимир Делба: Аԥсны аҵаратә процесс хацыркхар алшоит

4
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ахәаша, ажьырныҳәа 22 рзы атәылаҿы ишьақәгылаз афымцамчтә кризис азҵаарақәа ирызкыз аилатәара мҩаԥигеит.

АҞӘА, ажьырныҳәа 23 - Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Аԥсны аҵаратә процесс хацыркхар алшоит иҳәеит аамҭала Аԥсны аԥыза-министр инапынҵақәа назыгӡо Владимир Делба атәыла ахада ахәаша, ажьырныҳәа 22 рзы имҩаԥигоз аилатәара аан.

"Урыстәылантәи иҳауа афымцалашара хаҳарала ҳхы иаҳархәароуп. Ҳара ҳҿы макьана аҵараиурҭақәеи акультуратә усбарҭақәеи аркуп, аха аԥкрақәа мышкы зны иаԥыххоит. Аҵыхәтәантәи амшқәа рзы иҳауа адыррақәа ҳасаб рзаҳуазар, аԥкрақәа хәыҷы-хәыҷ ирԥсыҽны аҵаратә процесс хацыркхар алшоит", - иҳәеит Делба. 

Уи адагьы, Делба иажәақәа рыла, акультуреи аспорти русбарҭақәа рзгьы аԥкрақәа рԥсыҽзар ауеит, усҟан афымцацәаҳәақәа еиҳагьы аидара иаҵалоит.

"Ҳара абри ҳазыҟаҵазар ауп. Избанзар ашкол аҟны алашара, аԥхара аныҟамло аамҭаҿы ҳнеир ауеит, убасҟан ауп аҭагылазаашьа зынӡа ианыцәгьахо", - ҳәа азгәеиҭеит Владимир Делба.

Ажьырныҳәа 19 инаркны "Амшынеиқәафымцамч" афымцалашара ауааԥсыра рзынашьҭра ԥнакуа иалагеит аенергосистема ахьанҭара ахьацлаз азы. Астанциақәа рҿы амашәырқәа ҟамларц азы "Амшынеиқәафымцамч" аидара рацәаны ианақәло афымцалашара дырцәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

4