Аԥсаӡ

Х-дунеик еимаздо: аԥсаӡ аҵаки уи архиашьеи аԥсуаа рдунеихәаԥшышьала

234
Аԥсаӡ архиара атрадициа Аԥсны ианбаланагалеи, насгьы уи аҵла аԥсуаа рдунеихәаԥшышьаҿы ҵакыс иамоузеи? Абарҭ азҵаарақәа рҭак ҟалҵоит афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа иазлырхиаз аматериал аҟны.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсаӡ архиара аԥсуаа рҟны иалагеижьҭеи рацәакгьы ҵуам. 60-70 шықәса зхыҵуа ауаа уи шдырхиоз ргәалашәозар, урҭ иреиҳабацәоу "ашықәс ҿыц ҳәа ҳара иазгәаҳҭоз ажьырныҳәа ауп, уигь аԥсаӡ ҳаргылон ҳәа ҳгәалашәом" рҳәоит. Аԥсаӡ аԥсуаа рдунеихәаԥшышьаҿы зымшьҭа бзиам аҵлақәа рахь ирыдыркылоит. Иара ԥҳәыс ҵлоуп ҳәа иахьыршьо аҟынтәи, аҩнаҭа ааигәара азҳара иалагар, ахацәа ирҧырхагахоит, аҩнаҭа ахацәа рҟынтәи иҭанарцәуеит ҳәа иқәыргон. Аха иара убри аангьы џьанаҭ ҵлоуп ҳәа иԥхьаӡаны анышәынҭрақәа рҿы еиҭарҳауан – уи еснагьтәи аиаҵәара, ашәҭра ԥсраӡра зқәым акы акәны иахәаԥшуан.

Адунеитә культураҟны аԥсаӡ амахәқәа еиуеиԥшым аритуалқәа рымҩаҧгараҿы рхы иадырхәон, ақьабзтә ҵла ҳәа ахьыӡгьы аман ишьақәгылеит (обрядовое деревце). Аҵла ахаҭа х-дунеик еимаздо сахьаны иаарԥшуп: ахықәцә – ижәҩантәу, амахәқәа – идгьылтәу, адацқәа – адгьыл аҵаҟатәи. Абрантәи иара асемантикатә ҵакгьы аҽашоит. Аԥсаӡ акәзар, ҳара иаҳтәуи иаҳтәыми адунеиқәа рҳәааҿы игылоу ҵланы иҧхьаӡоуп. Ақьырсианраҿы иара аџьар иадыркылоит.

Аԥсуаа рҿы аҧхьаӡа аҧсаӡ дырхио ианалага, уи ашықәс ҿыц ирзаанагаша раарыхра абеиара иадырганы еиуеиԥшым ашәырхкқәа, ачакәаҳа иалхны иҟаҵаз амра, амза рсахьақәа, ацәашьқәа аларгыланы иҟарҵон. Хымԥада ашықәс ҿыц аухазгьы акы ашьа карҭәон. Ԥақәашь ақыҭан инхо Адлеиба-Ҷаҭанаа Ламара илгәалашәоит даныхәыҷыз лани ланду аԥсаӡ шрыздырхиоз.

"Сара ишысгәалашәо ала, Ашықәс ҿыц ныҳәа дуун зегьы рзы. Уаҵәы ныҳәаны уаха ҳаб дцаны аԥсаӡ ҳзааигон. Ҳара ҳааԥшаанӡа ҳан илырхион илымаз ала: аџьынџьыхәа, алаҳарҩа, амандаринақәа, ахаа-мыхаақәа рыла. Нас усҟан уажә еиԥш арлашагақәа абаҟаз, ацәашь хәыҷқәа ҟаҵаны иаҳаркуан. Саб есышықәса акы имшьыр иуамызт, аӡыс ҿа ишьуан, аҩ ҿа иҭаҭәаны имаз ықәиргылон, аҩ ҿа ала дныҳәон", — ҳәа ҳзеиҭалҳәеит лара.

Иазгәаҭатәуп Ашықәс ҿыц жәытәла ианазгәарҭоз анхацәа аарыхра ианалагоз аамҭазы, арахәгьы ашьха ианкарцоз, аԥсабара зегьы анҿыхоз аамҭазы шакәыз. Иарбанзаалак аныҳәа иҷыдоу мшны ишыҟоу ала, амышшьара еиԥшны иршьон Ашықәс ҿыц аныҳәагьы. Иарбанзаалак уск ҟарҵомызт, иааҟарҵоз зегьы аҧсабаратә мчқәа ргәы аҟаҵара иазкын. Иҟан аамҭақәа аԥсаӡ ахаҭыԥан аиаҵәара еснагь изцыз даҽа ҵлак андырхиозгьы. Џьоукы аԥсаӡ аҩныҟа аҩнагалара рҭахымызт рыхдырраҿы иҟаз уи амышьҭа иацәшәаны, даҽа џьоукы аԥшаара, аагара рцәыцәгьан, иҟан акоммерциатә гангьы – аахәара аныуадаҩыз.

Убас ҳара даҽа ҳинформантк ишаҳзеиҭалҳәаз ала, лара даныхәыҷыз адаԥа, ма амимоза-ҵлагьы дырхиалон: "Ҳандуи, ҳани, ҳаби адаԥ ҳаздыргылон. Уи саргьы сахаануп. Адаԥ аҟны иаҿарҵон аҵәа, аконфеҭ, апечениа. Ақьаадқәа ԥыҟҟаны иакәдыршон, амандаринагь арҭон. Амимоза зыргылозгьы дыҟан. Урҭ зегьы ҳара еилаҳкаауа ҳаналага аԥсаӡҵәҟьа ҳаргыло ҳалагеит. Асааҭ жәаҩа аныҟалалак ҳандуи ҳани астол дырхион: абысҭа руан, акәты ршьуан, ачашәқәа ҟарҵон, усҟан уиаҟарақәа ачысқәа рыздырӡомызт (ачарӡхаақәа) хкы-хкыла. Асааҭ жәаҩа аныҟалалак ахысра иалагон, аԥсаӡ ҳакәшон, ҳкәашон, ҳахәмаруан. Нас агәылацәа ааиуан, шьыжьынӡа убас иҳаршон, Ашықәс ҿыц ҳаԥылон", — ҳәа еиҭалҳәоит Џьгьарда ақыҭа инхо Динара Џьопуа.

Иҳәатәуп даҽакгьы: ишдыру еиԥш Ашықәс ҿыц аныҳәа иацуп аԥсаӡ архиара адагьы ашәҵатәы ҧшӡақәа рыла ауаҩы иҽырхиарагьы. Иахьа еиуеиԥшым ашәҵатәы блахкыгақәа рӡахуеит. Аханатә аҧыжәара змаз еиуеиԥшым аԥстәқәа рсахьа аазырԥшуа амаҭәақәа рышәҵара акәын, иара убас амч лашьцақәа: аџьныш, аҭакәажә омага, аҩсҭаа тәыҩа хаха аазырҧшуаз ацәамаҭәала рҽеибырҭон. Избанзар аамҭақәа анеилысуазы еиуеиԥшым амч лашьцақәа иаҳа ирацәаны ианцәырҵуа мшуп ҳәа иԥхьаӡан.

"Сара сан ибзианы дӡахуан, дықәҵон. Ашықәс ҿыц ааирагьы ҳгәы хыҭхыҭуа ҳзазыԥшыз ҳан амаҭәа ҿыцгьы шаҳзылӡахуаз ҳдыруан азоуп. Есышықәса ҿыц маҭәак ҳзылӡахуан еиуеиԥшымкәа иҟаз", — ҳәа ҳалҳәеит Ламара Адлеиба-Ҷаҭанаа.

Аԥсуаа Ашықәс ҿыцазтәи разнеишьа иара аԥсаӡ аҵакы аҽшашо еиԥш ҩбаны иршоит: акы гәырӷьарала, барақьаҭрала иҭәы, иԥха аԥылара – аԥсаӡ аҿы ихыршьуаз ашәырқәагьы аарыхра абарақьаҭхара символра шазнауа еиԥш, егьи – амч лашьцақәа рҟынтәи ахыхьчара. Ари аҵыхәтәантәи азы аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла убас ирымоуп, аԥсаӡ аҩны ианыҩнаргало аҩымсаг ҿыцгьы ацыҩнаргалоит. Аԥсаӡ ашәхымс иахыргаанӡагьы аҳәымсаг ашәхымс аԥхьа икадыршәуан амышьҭа цәгьа аҿаҟәарц азы.

Аԥсаӡ андәылырго акәзар, ажәытә ҩымсаг ала иалаԥссаны адәахьы иацдәылганы, аҩны азааигәара акәым, хара инаскьаган иҟарҵон. Абасалагьы аԥсуа иҩны ҩ-ҩымсагк еснагь иҟоуп ҳәагьы рҳәон, акы аҩынтәи, егьи адәахьтәи – ажәытә адәахьы иаанхоит, аҿыц – аҩны.

Аамҭа цацыҧхьаӡа аԥсаӡ иаҳа-иаҳа изырҧшӡо, еиуеиԥшым ахәмарга хкқәа аԥырҵо иалагеит. Аԥхьатәи ахәмаргақәа уаанӡа ихыршьуаз ашәырқәа рсахьақәа аманы иҟазҭгьы, иахьатәиқәа аельфқәеи, Асҭыԥҳаи, Аҵаа Бабадуи инадыркны зқьыхкы сахьахкыла иҩычоуп, лашарбагала икәыршоуп, алакә ссирҵәҟьа ацәаҩа ахоуп. Ҳаамҭа алахтреи лашаралеи иаҳа ишҭәу убоит. Макьанагьы егьахк ҳбара ҳаҟоуп. Ҽаанԥшӡала инеиша!

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

234

"Қьааба уца, амал сзаага": ауаҩы идҳәалоу згәаҭарақәаки урҭ рҵакқәеи

28
(ирҿыцуп 16:46 05.06.2021)
Ауаҩы идҳәалоу еиуеиԥшым аԥсуа жәлар разгәаҭарақәеи урҭ рҵакқәеи Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.

Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.

Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.

Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.

Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.

Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:

  • Анцәа ижә зықәтәаз маҭәа ҿыцк иоуеит, уи икәа иҭаиҵоит, мамзаргьы: "Қьааба уца, амал сзаага" ҳәа даҭәҳәаны ирԥыруеит.
  • Знапхыцқәа ашкәакәара аархәо амал иоуеит, мамзаргьы амаҭәа ҿыц.
  • Ахәы рацәаны изқәу дуаҩы мшуп.
  • Игәазҭахьоу иарма бла ԥарԥарыр, игәы иалсра акы иаҳауеит, иарӷьа бла ԥарԥарыр, игәы иахәара иаҳауеит.
  • Арӷьа лымҳа ҳәҳәар ақәа ауеит, ма арма лымҳа ҳәҳәар ҳәа игәазҭахьо ыҟоуп.
  • Ауаҩы ишьапсыргәыҵа дафар, ныҟәарҭак иоуеит.
  • Амшьҭеи алаԥши ыҟоуп, аха мышьҭас иҟоу гәуп, згәы разу имшьҭагьы бзиоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

28

Даӷьрӡса, гәхарӡса, жәҩаҭых: аӡсашьа иадҳәалоу аԥсуа лексика иазкны

55
(ирҿыцуп 19:24 30.05.2021)
Аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәа – аԥсыӡкреи. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Уи аҵак ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы. Абри дазааҭгылоит афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.

Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.

Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:

  • адаӷьрӡса (абжьыуатәи адиалект) – даӷьрца (бзыԥтәи адиалект) – аспорттә ӡсаратә хкаҿы "брасс" ҳәа изышьҭоу;
  • жәҩаҭых/напҭҟьа (абжь.) – напҭых, ларӡса, ларӡсеиа (бзыԥ.) – урысшәала иуҳәозар, аригьы аспорттә аӡсаратә хкаҿы "кролль" ҳәа хьыӡшьарас иамоуп;
  • хиаала/гәхарӡса (абжь.) – бӷарӡса, еизқәырха (бзыԥ.) – ари азқәа иқәианы аӡсара хкы ауп;
  • варала аӡсара (абжь.) – ганрӡса, ганрца (бзыԥ.);
  • шьырӡса/шьарца – гәыԥҩык анеицыӡсо ("аестафетатә ӡсара").

Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

55

Раионк аԥсҭазарааҟынтә: Аҩӡба Гәдоуҭатәи аџьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра иазкны

0
(ирҿыцуп 19:29 18.06.2021)
Гәдоуҭа араион ахада ихаҭыԥуаҩ Валери Аҩӡба арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит араионтә џьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра азҵаатәы аҭыԥ ишықәырҵо.
Раионк аԥсҭазарааҟынтә: Аҩӡба Гәдоуҭатәи аџьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра иазкны

"Араион ахада иҟаиҵаз адҵа инақәыршәаны аџьармыкьа акәша-мыкәша еиҿкааз ахәҳаахәҭра аанкылатәын. Араион ахадара, амилициа аузуҩцәа, асанитартә маҵзура аусзуҩцәа зегьы ҳаицны знык-ҩынтә ҳнеит. Ақыҭаҟнытә иаарго рыҭитә зегьы адәахьы ирҭиуан, аџьармыкьа аҩныҵаҟа аӡәгьы днеиӡомызт, абри уадаҩраны иҟан. Зегьы еиқәҷаб иҟоуп ҳәа сызҳәом, аха аҭагылаазаашьа уажәы хар амам. Ауаа идеилыркаан, адәыхьы афатә ргыланы аҭира шиашам. Адәқьанқәа змаз уахь иҩналеит, егьырҭ аџьармыкьа аҩныҵҟахь инаган", - еиҭеиҳәеит Аҩӡба.

Аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.

0