Аԥсуаа рҿы аԥҳәыс лхаҵатәы аҵаки уи аныҟәгашьеи

177
Аԥсуа ԥҳәыс лхаҵатәы иамоу асимволқәа ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ахаҵа ихаҵатәы асакралтә ҵакы шамоу еиԥш, аԥҳәыс лхаҵатәгьы ахатә символқәа амоуп. Урҭ ираԥхьагылоуп "ацқьара". Уи ацқьара аҿаԥхьа рхы ладырҟәуан. Ҿырԥштәыс иугозар, ҩыџьа ахацәа ахьеисуа аԥҳәыс лкасы аалхыхны илыбжьалыршәыр, иаразнак иҳашҳатәрахазшәа иаангылон, наҟ-ааҟ инеидыҵуан.

Аԥсуаа рҿы еиҳа инарҭбааны ахархәара змаз акасы ауқәа, ашьалқәа ракәын. Иара аҿаҳәашьақәа еиуеиԥшымкәа иҟан. Аԥҳәыс лкасы аныҟәгашьала еилукаауан лара дзеиуоу, лсоциалтә статус, иара убас аҭаацәара далалахьоу, даламлацу, дҳәаны дыҟоу, мамзаргьы дыԥҳәыс еибоу.

Кавказ ажәларқәа рҿы аԥҳәыс лхаҵатәқәа рҟынтәи азҿлымҳара рымоуп акасы здыркуаз ахылԥа қәацәқәа. Уи аԥҳәыс лыхцәеиԥш лыхәдагьы аҵәахуан. Уи ахылԥа ахыхь даҽа касыкгьы ахарҵон (аиҳарак ахьҭақәа аныҟаз). Ари ахаҵатәы еиуеиԥшым аформақәеи аорнаментқәеи аманы иахьа иахьубо акәашаратә-ашәаҳәаратә ансамбльқәа рҿоуп.

  • Ансамбль Кавказ
    Ансамбль "Кавказ"
    © Sputnik / Томас Тхайцук Sputnik
  • Ансамбль Шьараҭын
    Ансамбль "Шьараҭын"
    © Sputnik / Томас Тхайцук
  • Ансамбль Шьараҭын
    Ансамбль "Шьараҭын"
    © Sputnik / Томас Тхайцук
  • Аԥсуа ҳәынҭқарратә ашәаҳәареи акәашареи рансамбль
    Аԥсуа ҳәынҭқарратә ашәаҳәареи акәашареи рансамбль
    © Sputnik / Томас Тхайцук
  • Ансамбль "Ерцахә"
    © Sputnik / Томас Тхайцук
1 / 5
© Sputnik / Томас Тхайцук Sputnik
Ансамбль "Кавказ"

Ачечен жәлар рҿы иара хьӡыс иамоуп "курхарс" – актәи ахәҭа еиҭаргоит "ашьабсҭа атәыҩақәа" ҳәа, аҩбатәи – ахцәы. Иара аформала аиашаз ашьабсҭа атәыҩақәа иреиԥшуп, наҟ-ааҟ аганқәа ирқәацәны ишьҭыхны иҟаҵоуп. Ахылԥақәа рхаҭақәа рҿы иануп еиуеиԥшым асахьақәа: амра асахьа, амза асахьа, аеҵәақәа, ашьабсҭа. Ас еиԥш иҟоу ахаҵатәы архаикатә ҵакы аныԥшуеит.

Адыга жәларқәа рҵас ала, аԥҳәыс раԥхьатәи лыхшара данлоулак ашьҭахь ари ахылԥа налхыхны акасы еицарса лхалҵон. Аҭаацәара аԥызҵаз лкасы аиқәаҵәа ԥшшәы аман. Идыруп аԥсуаа рҿгьы аҭаацәара иалалоз аԥҳәызба акасы еиқәаҵәа шакәыз илхадыршәуаз. Уи иахаану ыҟоуп уажәгьы.

© Foto / Facebook/Крест Мужчины
Аԥсуаа XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы

Убас 86 шықәса зхыҵуа Ламара Жьиԥҳа лхаҭа лчараҿы акасы еиқәаҵәа шылхаз атәы ҳалҳәеит:

"Сара аҩнра санааи, жәаф шықәса ракәын исхыҵуаз. Аҭаца касы ҳәа акасы еиқәаҵәа схарҵеит, абас наҟ-ааҟ ужәҩа инықәсуа, еиқәаҵәаӡа, аҭаца лхы-лҿы умбо. Уажә аҭаца акасы шкәакәа лҿадыршәуеит, аха усҟан ус иҟамызт, аҭаца дырҵәахуан, алаԥш дацәырхьчон. Аԥҳәыс аҩны афатә ҟалҵома, аҽакума, акасы лхазароуп, лыхцәы аҵымԥшуа. Нас иқәыԥшуи зықәрахь инеихьои ркасы хаҵашьа еиԥшӡам, аӡӷабцәа иаҳа ирԥшӡаны иҟарҵоит, егьи аҭакәажәцәа ашьҭахьҟала иҿаҳҳәоит, нас аԥхьаҟа иааганы еиқәаҳҳәалоит, ҳарԥхаразы", – ҳәа азгәалҭоит лара.

© Sputnik / предоставила Эсма Тодуа
Ламара Жьиԥҳа

Иахьагьы акасы ахархәара аманы иҟоуп, еиҳарак уи ныҟәыргоит ақыҭақәа рҟны инхо аиҳабыратә абиԥара, аҩнԥҳәысгьы фатәык аныҟалҵо лхахәыц наламшәаразы уи лхы иалырхәоит. Егьырахь еиҳа инарҭбааны ахархәара зманы уажәы иҟоу ашьалқәа роуп, урҭ рыжәҩа иқәдыршәуеит, еиуеиԥшымкәа иԥшӡаны иҿарҳәоит, ԥшшәы рацәала иҩычоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

177

"Уа узгьы акы аага, са сызгьы акы": аҭацаагараан аҽықәтәара аԥҟарақәа

118
(ирҿыцуп 08:41 11.04.2021)
Аҭацаагараан аҽықәтәара аԥҟарақәа ртәы дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Егьа аамҭа царгьы атрадициақәеи ақьабзқәеи роуп амилаҭ аколорит аазырԥшуа, мамзар зҿлымҳарас иаиуааз амилаҭқәа зегьы рхатә цәаҩа рхамкәа, инеибеиԥшны инхозҭгьы?! Ҳара ҳҵасқәеи ҳқьабзқәеи ҳара ҳмилаҭ иамалуп, ҳмилаҭтә культура, ҳҭоурых иадацԥашәуп.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Иахьатәи ҳаамҭазы иубоит аҽԥышәарақәа атрадициеи аамҭеи еинырнааланы аԥсуа қьабзқәак рцәыргара еиуеиԥшым агәырӷьа ныҳәақәа рҿы, ачарақәа рҿы. Аҵыхәтәантәи аамҭазы ицәырҵуа иалагеит атенденциа абзиа ҟаҳҵап ҳәа згәы иҭоу иччархәха ианаақәхо, "иагьҩымкәа, иагьӡымкәа" ҳәа шырҳәо еиԥш.

Аԥсуаа "ҵаара ԥхашьарам" рҳәоит, уск уҽаназукуа атәы здыруа аиҳабацәа уразҵаар хымԥада еиҳа еиӷьуп, уаргьы уарԥшӡоит, угәҭакгьы арманшәалоит. Убарҭқәа иреиуоуп уажәы ҳаззааҭгыло аҽықәтәара аԥҟарақәа, лымкаалагьы аҭаца данаарго.

"Уа узгьы акы аага, са сызгьы акы аага!"

Абжьыуаа рҟны аҽы ианақәтәо иркуа аҟамчхәы алхразы ианцоз ажәархәмарраны ирҳәон абарҭ ажәақәа:

– Уабацо?

– Абнахь.

– Узцозеи?

– Ҟамчхәаагара.

– Уа узгьы акы аага.

– Са сызгьы акы аага!

Арҭ ажәақәа рҳәон ҟамчхәыс илырхыз алаба азхык рнапы акәыршаны, азҵаара аҭак ҟарҵацыԥхьаӡа рнапқәа еиҭныԥсахло еихаргыло ирку алабаҿы. Ари заҳҳәо, аҽымаҭәеи аҽыжәлага маҭәеи аԥхьа рыӡбахә умҳәакәа аҽықәтәарахь узиасуам. Насгьы идыруп, аԥсуаа рҟны ахаҵа иҽықәтәашьеи аԥҳәыс лҽықәтәашьеи, урҭ рҽымаҭәеи хаз-хазуп.

Аҽымаҭәа иаҵанакуеит: акәадыр, аӷәра, аҟамчы. Аԥсуа кәадыр чаԥа ҟарҵоит ҩ-хкыкны: абҩаш аласаны, ма араӡны ҳәынҵәрала еибыҭаны.

Аԥҳәыс кәадыр (аседла) чаԥашьала ахаҵа кәадыр зынӡагьы еиԥшым: уи аҩмахак аԥхьоуп иахьамоу, акьахьи абалышьи хаз-хазы иҟам, еимазыкны ицоит, иаҳа ирԥшӡангьы ихҟьоуп, ашькыл акәзар – армарахь ауп иахьамоу.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Аԥҳәыс кәадыр

Аԥҳәыс кәадыр иацырҵоит иара убас, аседласал – уи аҽы ашьҭахь хнаҩоит аҵыхәаҟынӡа. Иара убас аԥҳәыс дзықәтәоу аҽы аӷәра амаақәа еиҳа ипоуп, аҟәынақәа маҷны иақәгылоуп. Аԥҳәыс ҟамчгьы хазуп, уи ахәгьы аҿгьы еиҳа иԥшӡоуп, ипоуп.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Аԥҳәыс кәадыр

Аҽы иақәтәоу аҽыжәлага маҭәалагьы деилаҳәазароуп хымԥада. Ахаҵа изы – акәымжәи акабеи, аԥҳәыс аҽыжәлараан илыкәлыршоит аԥхьа рҟьаны лӡараҿы еибалыркуа амизанҵкы. Абас еиԥш иҟоуп ари азҵаара иааркьаҿны, еиҳа ихадоу алкааны иазгәауҭозар.

Аҽықәтәара аԥҟарақәа

Аԥсуаа рҿы аԥҟарақәа амоуп аҽыжәлара, аҽыжәҵра, ҽыла аныҟәара. Аҽыжәлараан асаси қәрала еиҳабуи рыҽқәа рзыркәадыруеит, рышькыл кны иҽыжәырҵоит аиҵбацәа. Аиҳабацәа анҽыжәлалак ашьҭахь аҿар еибарԥшны иҽыжәибаҵоит. Ашькылкра патуқәҵаран иԥхьаӡоуп, еихаҵгылароуп.

Аҽыжәҵраан ашькыл зкуа аҽы арыӷьарахьала давагылоит, иарӷьа напала икуеит аӷәра амаақәа, иарма напала амгәырха, ма ашькыл абжьында длақәыӷәӷәаны иааникылоит. Аҽыуаҩ иарӷьа шьапы ашькыл инкылхны иармарахьала дылбаауеит. Аҽыжәҵраангьы аҽыуаҩ иԥыланы дҽыжәырхуеит.

Аԥҳәыс иаҳагьы пату лықәҵаны, илыцхрааны дҽыжәырҵоит – дҽыжәырхуеит. Уи аҟәардә дықәыргыланы патула, ҳаҭырла дҽыжәырҵоит, данҽыжәҵуагьы убасҵәҟьа.

Иманшәаланы аҽықәтәара пату амоуп, аҽы ианымаало изы "ахых-шәых еиԥш дақәтәоуп", "аҽы агәҭа дақәтәоуп" рҳәоит. Иқәнагамкәа иԥхьаӡоуп аԥҳәыс дзықәтәоу аҽы иавасны аҩра. Аԥҳәыс ҽыла лыцныҟәараан лара аԥхьа ддыргылоит, амҩа ахьыбааԥсу, ма ашәарҭара ахьыҟоу ахаҵа аԥхьаҟа диасуеит. Аҽцәа рацәаҩны еицызар, аԥхьа идыргылоит аҳәсеи ахацәа еиҳабацәеи, урҭ рышьҭахь инеиуеит қәрала еиҵоу аҷкәынцәа. Аԥҳәыс дзықәдыртәо аҽы аҵыхәа ҿарҳәом. Аҽыуаҩи ашьаҟауаҩи анеицныҟәо акәзар, ашьаҟауаҩ аԥхьа ддыргылоит.

Аҭацаагага аҽы

Ҽыла аҭаца дахьаарго ибжьоу, аҽы бзиа, иԥшӡаны ҽымаҭәала (раӡынла) иҩычоу, аԥҳәыс кәадыр ақәҵаны илыздырхиоит. Аҭаца дахьынтәидәылырго инеиаанӡа абри аҽы аӡәгьы дақәмыртәакәа, ирывакны иргоит. Аҭаца абри аҭацаагага аҽы дақәдыртәоит, пату лықәҵаны дҽыжәҵаны. Пату ақәымкәа иԥхьаӡоуп ҽыуаҩ заҵәык ашьаҟауаа дрылагыланы днеиуа.

Аҭаца аҭацаагацәа дрыгәҭылакны дааргоит. Уи илывасны иҩны ицом. Аԥхьа аиҳабацәа гылоуп, аиҵбацәа ашьҭахь, амаҳәгьы ашьҭахь аҿар дрылагылоуп, мыцхәы ибжьы рдуны дцәажәаӡом, иҩызцәа акы нраиҳәозаргьы, ибжьы ныҵакны дцәажәоит. Аԥҳәыс кәадыр ашькылқәа арымарахьала ишыҟоу ала, аҭацаагацәа иреиуоу хаҵак, аҽыуаҩ-ҟаза, уи арӷьарахьала длывагылоит, лкәадыр акы агхар, иҟаиҵоит, длыцхраауеит.

Аҭаца ҽыла данааргоз аҽықәтәашьа бзианы издыруаз, аҽҟазацәа ракәын ирышьҭуаз. Агәырӷьара ахьыҟоу аҩны ианазааигәахо, ашҭа иҭалаанӡа аҭаца инлыцхрааны дҽыжәырхуеит, лҭацаҩызцәа налываргыланы ашҭа дынҭаргалоит. Амаҳә иакәзар, асасцәеи аиҳабацәеи дрымбаратәы "иҽиҵәахуеит". Аҭаца аҩны даныҩнаргалалак ашьҭахь, ачара-агәырӷьа ахьыҟоу, саси ԥшәымеи ахьеиқәгәырӷьо аҽыуаҩцәа руаӡәы аҭаца дахьыҩноу аҩны амардуан даҿаланы дхалон уи азы азин ылхны аԥхьа. Дышҽыжәу аҭаца лҿы днеиуеит. Аҩны ихалаз аҽы "аҿанҵа" арҭоит – аҽы аӷәра ампахьшьы адырҳәалоит. Аҽыуаҩ рацәак дыҩнамхаӡакәа дгьежьны амардуан дылбаауеит.

Аԥсуара – ҵароуп, уи ишаԥу ала аныҟәара мариам, атәы удыруазароуп. Аҿар акы анаԥшьыргогьы, атәы еиӷьны издыруа аиҳабацәа иразҵаалароуп, ажәытәи аҿатәи реимадара еснагь иаҭахуп, акы ада даҽакы зыҟалом.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

118

"Иԥасаны илаҵоу аҽаҩра еиҳа ибзиахоит": есхьари уи иацу азгәаҭарақәеи

51
(ирҿыцуп 09:46 04.04.2021)
Адгьыл ақәаарыхра аҧсуаа рнапаҿы ианаарга аахижьҭеи идырҿиеит еиуеиҧшымыз азгәаҭарақәа, иарбақәан урҭ дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭаҿы.

Аӡын ааԥын амҩа анаҭеит, макьанагьы инагӡаны ишоунамышьҭуа, аԥша хьшәашәақәа шанарсуагьы. Ахьшәашәарақәа шыҟоугьы, анхацәа адгьыл нап адыркуеит, ажәаны ишырҳәо еиԥш: "Аԥаса ахәы ыӡӡом, иԥасаны илаҵоу аҽаҩра еиҳа ибзиахоит, рацәак аамҭа ақәымшәаргьы, ԥыҭк ацәыҟалоит".

Адгьыл ақәаарыхра аԥсуаа рнапаҿы ианаарга аахижьҭеи идырҿиеит еиуеиԥшымыз азгәаҭарақәа адгьыл нап аркра аныманшәалоу иазкны, амш зеиԥшроу, аԥсабара ашьклаԥшрақәа рыла. Ааԥынтәи аусурақәа ауҭраҿы аума, амхаҿы аума ирылҵшәахоит аҽаҩра, убри аҟынтә уи ианаамҭоу нап аркра акраҵанакуеит. Аӡын анҵәамҭазы амшқәа макьанагьы ихьшәашәоуп, аха ааԥын алагамҭазтәи ақәа ашьацаагагоуп рҳәоит. "Ақәаԥсата ҳауаны иаауеит, убри амукәа, ацха зыҟалом" ҳәа рҳәоит анхацәа.

Амзақәа зегь раасҭа зхымҩаԥгашьа џьашьахәу хәажәкырамза иазкны идырҿиеит еиуеиԥшым аҳәамҭақәа. Иара аҵыхәтәантәи амшқәа есхьар ҳәа азырҳәоит. Есхьар амшқәа зыхҟьаз ҳәа еиҭарҳәоит абас:

"Ахьча ирахә иманы ашьха дцон. Март шьҭа ицоит, иқәҵраны иҟоуп. "Ааит, иубама, Март егьыузыҟамҵт, са суиааит. Шьҭа хымш роуп иҟоу!" - иҳәеит ахьча. Март аагәаан, апрель иаҳәоит хымш сыҭа ҳәа, апрель ианаҭеит, абри афымш, хымш март ақәҵра шагу, даҽа хымш апрель мшқәа. Фымш амшцәгьа ҟалеит: ақәа, аԥша, асы - зегь леит. Ахьча дықәхеит ирахәи иареи адәахьы дзымцо. Афатә рымаӡам, ирымам, ас иқәхеит, амш ҟамлеит. Даалаган, ацгәы наганы аҳаҭа иҭаиртәан, ирахә ахьааз инаган икнеиҳаит. Ацгәы хыхь иахҭакыз имбӷьаҭуаз, арахә рхы раҳан уи ишахәаԥшоз фымш рхыргеит. Абас ахьча даиааит гызмалрыла, ахьҭа даиааит", - аҳәоит аҳәамҭа.

Иазгәаҭатәуп ҳаамҭазы есхьар амшқәа ҳәа изышьҭоу ажәытә амзар ԥхьаӡарала мшаԥы жәиԥшь, жәохә, жәаф роуп изықәшәо. Абарҭ амшқәа рынахыс ахьҭақәа ықәҵны, аԥхарра ҟалоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп. Арҭ амшқәа ирызкны иҟоуп еиуеиԥшым азгәаҭарақәагьы аҽаҩрақәа зеиԥшрахо иазкны. Иааҳгап ҿырԥштәқәак:

  • "Ааԥын аԥсҭҳәа ахчылара хҭанакыр, ашәыр ҟалом, ишәҭыз абылуеит".
  • "Аҽаҩрадаӷьқәа анырацәоу – аарыхра ҟалоит, дара мшуп".
  • "Ашышкамс адгьылаҿ ианырацәоу, ашықәсан, насгьы иахьырацәоу аҭыԥ аҿ аарыхра ҟалоит".
  • "Арҵәыра хәаци ашышкамси рацәаны иахьамоу ҽаҩра дгьылуп".
  • "Ааԥын анаауа, заа иԥхарацәамхар – амаҵәха еиҿанакуеит, ашықәсан ашәыр ҟалоит. Иԥхарацәахар, иажьоит, заа ипытуеит, нас ахьҭа иԥхасҭанатәуеит".
  • "Дгьылс иҟоу жәҩануп. Адгьыл бзиеиԥшҵәҟьа, ианраамҭоу, ақәеи амреигьы аарыхра ҟарҵоит".
51

Џьопуа аҭоурых –культуратә баҟақәа ааха рызҭаз рзы: ҳақәгәыӷуеит рыхдырра аҽаԥсахып ҳәа

0
(ирҿыцуп 09:34 18.04.2021)
Абаҟақәеи аҭоурыхтә ҭыԥқәеи реиқәырхара Жәларбжьаратәи амш азгәарҭоит мшаԥы 18 рзы. Ари азҵаара ҳтәылаҿы актуалра ахьынӡамоу атәы далацәажәеит арадио Sputnik аефир аҟны Аԥсны акультура аминистрра аҭоурых-культуратә ҭынха ахьчаразы адепартамент аспециалист Инал Џьопуа.
Ҳазлацәажәаша ҳамоуп: Џьопуа Аԥсны аҭоурых –культуратә ҭынха ахьчара иазкны

Аҭоурыхтә баҟақәа Иаку аҭоурых-культуратә ҭынха аобиектқәа рсиа Аԥсны ирыдыркылеит 2015 шықәса ԥхынҷкәынмзазы. Уи аамҭазы уи ианылеит 1535 обиект. Ашьҭахь еиҿкааз аинветаризациа апрограммала даҽа 700 обиект алԥшаан. Хадаратәла урҭ архитектуратә баҟақәа ракәын. Дара аҳәынҭқарра иахьчоит азакәан инақәыршәаны, ҳәа азгәеиҭеит Аԥсны акультура аминистрра аҭоурых-культуратә ҭынха ахьчаразы адепартамент аспециалист Инал Џьопуа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0