Праздник Ацуныҳәа провели в селе Ачандара

"Аԥылса", "ашԥылса", "аԥылгыды": акәац жьыхәҭақәеи урҭ рыхьӡқәеи

411
(ирҿыцуп 13:01 14.03.2021)
Аԥсуа еишәа иагәыцәу акәаци ажьыхәҭақәа рыхьӡқәеи дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Аԥсуаа ртрадициатә сасдкылара ухаҿы иузаагом аишәа гәылзырҭаауа акәац ада. Акәац азы наџьнатә аахыс иршьуан аԥсаса, ашьамаҟа. Асас бзиа, "асас дахь" данырҭаалак, хьымӡӷын ихьӡала зыԥсы ҭоу акы ахәда рызԥымҟар. Ԥшь-шьапык зҵоу ашьтәа, уацәыԥхамшьартә асас имҵоуҵаша ажьыхәҭақәа жәпакы алҵуеит. Урҭ рахьтә зегь реиҳа ихатәроуп: ажәҩашәаҟьа, аԥылгыды уҳәа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

 

Акәац аишәа архиараҿы еиҳараӡак ижәноуп рхы ишадырхәоз, убри аҟнытә жьыхәҭалагьы ашара акыр аҵанакуан. Ааигәанӡа ажәлар рацәа ахьеизоз, акрыфараҿы жьыхәҭала рхәы ршон, убри ауп изхылҿиаз: "Лахьы уахәаԥшны, акәац ша!" ҳәа ирҳәо ажәаԥҟагьы.

Агәырӷьарақәа, абзиарақәа раан зыхәда хырҵәо ацә наӡааӡа иалҵуа акәац ажьыхәҭақәа акакала, хәҭаа-хәҭаала ахьӡқәа рымоуп. Урҭ еихушар ауеит иалкаан асас имҵарҵоз ажьыхәҭақәеи "исас хәызи" аишәа иадрымгалоз "исас хәымызи" ҳәа.

Асас жьыхәҭақәа

  • Ахы – жьыхәҭас иузыԥхьаӡом, аха ачара еишәаҿы акыр пату ақәуп, уи изыԥҵәоуп зегь реиҳа аныҳәаҿақәа аанызкылаз.
  • Ажәҩашәаҟьа – (лопатка) ҳаҭыр зқәу жьыхәҭоуп, иара еиҳараӡак аиҳабацәеи асас дахьцәеи ирзыԥҵәоуп. Ажәҩашәаҟьа шжьыхәҭа хатәроу арҵабыргуеит аԥсуаа ҳмифтә ҳәамҭа "Ашәарыцаҩ Ажәеиԥшьаа иҟны". Аҳәамҭа ишаҳәо ала, ашәарыцаҩцәеи ашәарахи рынцәахәы Ажәеиԥшьаа иҭыԥ аҟны шәарыцаҩк днанагеит. Уи иара блеиҵыхла дидикылеит, акриҿеиҵеит, пату иқәиҵеит. Сасхәыс жәҩашәаҟьак ааганы имҵеиҵеит.
  • Аԥылса – (толстый край) ажәҩашәаҟьа иамадоу жьыхәҭоуп. Изымҵоуҵалакгьы уарԥхашьом.
  • Аԥылгыды – (середина бедра) иарбан шьтәазаалакгьы иамоу ажьыхәҭақәа зегьы ираԥнагоит. Уиоуп изырҳәо: "Сасра дахьнеиз аԥылгыды имҵарҵеит…" ҳәа.
  • Ашԥылса – (челышко) жьыхәҭас изымҵоуҵо дазусҭазаалакгьы ҳаҭыр ақәҵаны идикылоит. Изуҭазгьы "Ҳаи, рацәа дкәацшаҩуп" ҳәа узиҳәоит.
  • Аԥыжәҩа – (оковалок) абаҩ маҷны иалоуп, ажьашәа рацәоуп.
  • Ажәҩалса – (середина лопатки) иҟәнушьаша жьыхәҭам.
  • Арсыкь – (толстый филей) агәчама иазааигәоу жьыхәҭоуп, жьашәуп, ажьҵаазы зеиԥшыҟам ауп, иахьурхалакгьы уарԥхашьом.
  • Аҟәылса – (тонкий край) зеиԥшыҟам жьыхәҭоуп, асас дахь иҟны узмырԥхашьашоуп.
  • Авахышра – (покромка) ари ажьыхәҭа ашша агны иҟамлац. Ашьтәа иагьа иагзаргьы, изларҳәо ала, уи ахәҭа аԥсылара агхаӡом.
  • Агәышԥылса – (грудное) ажәақәа рхаҭа иуарҳәоит изакәу, "агәышԥы" + "алса" (иалкаау, иреиӷьу) узцәыԥхашьаша жьыхәҭам.
  • Арсақь – агәчама иазааигәоу жьыхәҭоуп, жьашәуп, ажьҵаазы зеиԥшыҟам ауп, иахьурхалакгьы уарԥхашьом.
  • Ажьыркәац – (тонкий филей) ашьтәа авара, аваҵҟьарақәа (авакьыцқәа) ирықәу кәацуп, еихырссаны ажьҟәаҟәа алырхуеит.
  • Аӡыршәра – ажьыхәҭа ҟаимаҭқәа ирышьашәалоуп – сасхәуп.
  • Ауаҭәа – изымҵауҵо иҟәнишьаратәы ихьысҳәау жьыхәҭам (кәацым).
  • Аԥырса – (кострец) – ашьҭахьтә шьапқәа хызҩо ажьҟьаԥсра иахьӡуп. Ашьтәа анеиҿырхуа ажьыхәҭа бзиақәа иреиуоуп.
  • Ашьахәар – (рулька) жьыхәҭас иузыԥхьаӡом, аха чанахла иршо акәац ирылоуҵар уарԥхашьом.

"Исас хәымыз" ажьыхәҭақәа

  • Ахахәда – (шейная часть) жьыхәҭас иалоу рацәак ыҟам. Ауаҩы имҵауҵар, ихы хьымӡӷишьоит, иалшоит "сатәеимбеит" ҳәа акәацшаҩы дизгәааргьы.
  • Аԥымаҵә – (голяшка) аҵкьыс еицәоу жьыхәҭа ыҟаӡам, асас имҵарҵомызт. Абаҩ иақәу акәац зегьы жьыҵәруп, дашла еибаркуп.
  • Аҟатара – (подпашек) жьыхәҭас иԥхьаӡаны узцәыԥхашьо имҵоуҵартә иҟам.
  • Ашҵа – (завиток) амгәацәа кәац асасцәа рымҵаҵара уиаҟара иҳаҭырым. Иара ус ҭаацәашәала рхы иадырхәоит.
  • Аҵацха – (нижняя часть живота, пах) – акәацрахь иузмырхо ҟатароуп. Иагьа иҭырттаны иужәыргьы, аҟаҟара уадаҩуп, шша-хәыҷыкгьы амаӡам. Ҭаацәашәала рхы иадмырхәозар, ижьыхәҭоуп ҳәа ауаҩы имҵоуҵо иҟаӡам. Аха иҟоуп бзиа ибаны изфо ауаа.

Иахьагьы акәац жьыхәҭалоуп ишеиҿырхуа, амала ажәытәан ишыҟарҵоз еиԥш ирылагалан досу иқәра, ихаҭара иақәыршәаны акәац шырзыршоз акәымкәа асаанқәа ирынҵаны аишәаҿы иқәдыргылоит. Бжьаратәла саанк ианырҵоит фҩык рхәы. Ижәу акәац анырфо апырпыл џьыка, аџьыкхыш, ма асыӡбал иахьыршьуеит.

Астатиа аиқәыршәараҿы ахархәара аман ашәҟәыҩҩы-ажурналист Шьаликәа Камкьиа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи".

411

"Сыеҵәахә кыдуп, сызҭаху, исҭаху рыеҵәахә кыдуп": аеҵәақәа рҵакы аԥсуаа рҿы

53
(ирҿыцуп 15:30 18.07.2021)
Аеҵәақәа аԥсуаа разгәаҭарақәа рҟны ҭыԥс иааныркыло атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Ирҳәоит ауаҩы даниуа ициуеит иара иеҵәахәгьы, убри аҟнытә аԥсуаа рдунеихәаԥшраҿы аеҵәа акыдшәара ауаҩы иԥсра иадыркылоит. Иаҳҳәозар, ауаҩы данырныҳәо, ражәа иалаҵаны ирҳәоит: "уеҵәахә камшәааит!" ҳәа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ишазгәарҭо ала, аӡәы аеҵәа шкыдшәо ибар, иҳәар ауп абарҭ ажәақәа: "Сыеҵәахә кыдуп, сызҭаху, исҭаху рыеҵәахә кыдуп!" ҳәа. Арҭ ажәақәа хынтә еиқәырццакны иҳәатәуп. Ас еиԥш ала иҟоу адунеихәаԥшра рымоуп адыгақәагьы. Урҭ аеҵәа ауаҩы иԥсы иаҟәырҷахоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Аеҵәа ажәҩан аҟынтәи икыдшәо рбар, абас рҳәоит: "Анцәа суҳәоит, аԥсҭазаара наӡа сыҭ, сыеҵәахә ажәҩан аҿы исзынкыл!" ҳәа.

Иҟоуп азгәаҭара аеҵәақәа рыԥхьаӡара ҟалом, иҵасым ҳәа – ауаҩы заҟа еҵәа иԥхьаӡаз аҟара ицәа акынҵыҵыра алнахуеит ҳәа ирыԥхьаӡоит. Раԥхьатәи ауаҩы изы аеҵәа ус баша ԥсабаратә цәырҵрамызт, уи нцәахәык аҳасабала дахәаԥшуан.

Иазгәаҭатәуп, дара аеҵәақәа рхатәы хьыӡқәа шрымоугьы, урҭ рыҟаларагьы ахатә ҳәамҭақәа рыцуп. Иҟоуп: Еҵәаџьаа, Жәгараа, Ашәуа иеҵәа, Шарԥыеҵәа, Хәылԥыеҵәа, Ахьча иеҵәа, Џьамҳасараа (хә-еҵәак ыҟоуп), Аиба лыеҵәа, Есҳаҟ иеҵәа уҳәа убас иҵегьы.

Ҿырԥштәыс иаҳгозар, амифологиатә жәабжьқәа рҟны Жәгараа асахьа ҭырхуеит абас еиԥш: ҩыџьа ажә раԥцаны ицоит, хҩык ашьҭазаацәа рышьҭоуп, лак рыцуп, Сылҭашьаҟараа (Сарҭышьаҟа) ҳәа хьӡыс измоу аеҵәа – астәы иаҿатәаны асра иаҿу илеиԥшуп.

Уи иазку ажәабжь абас аҳәоит: "Ажәытә аԥсуаа ирыман амш-ӷьарс ҳәа. Уажәгьы уи атрадициа змақәоу, иқәныҟәо ыҟоуп. Абри амш-ӷьарс зықәшәоз амҽышакәын. Абри амш аҽны аԥсуа нхаҩы акгьы ҟаиҵомызт, аҩны идәылганы аӡәы ак ииҭар ҵасмызт. Аҳәса ракәзар, имӡахыр акәын, имхахар акәын, имсыр акәын. Ажәакала, изакәызаалак акгьы ҟарымҵар акәын. Абри амш еилалгеит ԥсыуа ҭыԥҳак, мҽышак азы астәы даҿатәаны дысуан. Ари аԥҳәызба ас шыҟалҵоз анылба, лан знык илалҳәеит, ҩынтә илалҳәеит, нан, баҟәыҵ наҟ, иахьа мыш-ӷьарсуп, астәы баҿатәар ҵасым, Анцәа баҭаимҵааит лҳәеит, аха аԥҳа илымуит.
Аԥҳа асра данаҟәымҵ, ан лгәы ааԥжәан, адоуҳа ҟалҵеит: "Аиҳабра, аиҵыбра зшаз дсыман суҳәоит, бшанан ажәҩан бкыдхалааит. Бызбо шәаны бџьаршьауа, бымҩашьауа, бызбо, быздыруа, ибыцәшәаны амш ршьо, амшшьара еиларымго. Абас Анцәа исырба!" – ҳәа. Ан абас адоуҳа иҟалҵаз лара ишылҳәаз иагьыҟалеит. Абри иахҟьаноуп аеҵәа Сарҭышьаҟа ҳәа изашьҭоу", - аҳәоит ари ажәабжь.

Абасала, аԥсуаа аеҵәақәа аҵак ду рыҭаны ирыхәаԥшуан, рынхашәа-нҵышәа иадырҳәалон. Ага иҟа, ашьха иҟа, аеҵәа ажәҩан ишкыду ала амҩақәа рхырҭақәа еилыркаауан, амш зеиԥшрахоз алагәарҭон.

Иахьагьы иҟоуп аиҳабацәа аеҵәақәа ирызку адыррақәа здыруа, урҭ ирыдҳәалоу азгәаҭарақәа азхазҵо.

53

Шьапымшыла: амшра зцу ауаҩы иныҳәара

163
(ирҿыцуп 18:23 17.07.2021)
Аԥсуаа агәра ргоит зымшьҭа бзиоу, зшьапы мшу ауаҩы дшыҟоу, уимоу, амшра зцу иныҳәарагьы мҩаԥыргалоит. Есма Ҭодуаԥҳа иҳадылгалоит уи ауаҩы дарбан шеилыркаауеи, ишизныҟәои, насгьы иара дшырныҳәои атәы.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ауаҩы иҿыцу шьаҿак ҟазҵо изы аԥсуаа рныҳәара иалаҵаны ирҳәоит "шьапымшыла", "мышьҭа бзиала" ҳәа. Ахәыҷы данилакгьы "дҵеи мышхааит" ҳәа ирыдныҳәалоит. Аҭаца лзы акәзар, раԥхьаӡа акәны лшьапы ахьалалгало аҭаацәараҿы "шьапымшыла ҳашҭа бҭалааит" ҳәа ларҳәоит. Ажәлар рҿы ишазгәарҭо ала, иҟоуп амшра зцу, аманшәалара зцу ауаа. Аҭаацәараҿы ахшара еиҳабы (дыҷкәыноума, дыӡӷабума) амшра ицуп ҳәа дыԥхьаӡоуп.

Аҩны џьара уск рҽаназыркуа, абри ҳақәманшәалахандаз ҳәа ргәы ианҭаркуа зымшьҭа бзиоу ауаҩы дрықәшәар рҭахуп. Ус еиԥш "абри дымшуп" ҳәа игәарҭахьоу аӡәы даныҟоу, аҩныҟа даарыԥхьоит, пату иқәырҵоит, "зымшьҭа цәгьоу аӡәы илаԥш ақәшәаанӡа, аԥхьа уара ушьапымшыла ҳалагар ҳҭахуп" ҳәа.

Дарбанызаалак узазҵаалакгьы, "амышьҭа ыҟоуп, ишԥаҟам" ҳәа уарҳәоит. Ауаҩы имышьҭа шыцәгьоу иара ихаҭагьы изымдыруазаргьы ауеит. Уимоу ангьы лыхшара изы лылаԥш ҽеимхар ауеит. Уазхәыцыр, ан лаҟара зыхшара дызҭахыда, аха ус еиԥш аныҟало ыҟоуп лара илзымдырыкәа ҳәа ҳалҳәеит Оҭҳара ақыҭан инхо Ира Қапба.

"Ҷфу", "ҷфу", "ҷфу": аҭәҳәақәа рыгәра шызгаз>>

"Амышьҭа ыҟоуп, ишԥаҟам! Алаԥшгьы ыҟоуп, амышьҭагьы ыҟоуп. Уи са сыцәгьоуп ҳәа игәы иаанаго џьыбшьома, изымдыруазар ауеит. Ангьы ахәыҷы изы лылаԥш цәгьахар ауеит. Иаҳҳәап, ахәыҷы агәыԥҳәыхш изымфо, хьаак изҵысуа, арахь ихьыз узеилымкаауа иҟалоит. Нас ус ианыҟоу аҭәҳәақәа ҟазҵо аԥҳәыс дааганы ахәыҷгьы, ангьы дрыҭәҳәоит "лылаԥш лзеиӷьхааит" ҳәа. Саргьы сыҭәҳәоит. Егьи, имшу ауаҩы дыҟоуп. Уажә сара игәасҭахьеит абра ҳара иаҳзааигәоу аӡәы имшьҭа бзианы. Убри сҟәарҭ аныхтәалоу аума, ма ныҳәак аан аума, убри аԥхьа дааир сҭахуп. Убри данааилак, сусқәа зегь маншәалахоит", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит.

"Уцара ззымдыруа уаара еигәырӷьааит": ашәарыцара иадҳәалоу ақьабзқәа>> 

Даҽа ҳинформантк ишаҳзеиҭалҳәаз ала, лара дақәшәахьеит аргама зыҩнра идәылҵны аҭаацәара иалалоз аӡӷаб данцоз лымшра лымгарц азы аныҳәара шымҩаԥыргаз. Амшра змоу аҩны дандәылҵуа имшрагьы иццоит, аҩны алԥхара цар ҟалоит ҳәа рҳәоит.

"Сара убас сақәшәахьеит аӡӷаб аргама хаҵа дцон, лара ахәыҷқәа зегьы дреиҳабын, дымшуп ҳәа дыԥхьаӡан. Убри данцоз амш аҽны акы лзышьны дырныҳәеит, абри агәара ааныжьны дцоит, лымшра лҭаацәа рҿгьы инхарц. Дахьнанагогьы дырныҳәоит, уа ишахәҭоу еиԥш. Амшра зманы иҟоу уахь илгар ҟалоит, нас аҩны рыманшәалара цоит ҳәа иԥхьаӡаны абас иҟарҵо збахьеит", – ҳәа ҳалҳәеит Аҷандара ақыҭа иеиуоу Сусанна Ҳашыг.

"Дахьдәылырго еибарҵәуоит, дахьнанаго еибаргәырӷьоит" ҳәа аҭаца лзы ирҳәо ачарашәа амшра зцу ауаҩгьы идукылар ауеит ганкахьала, избанзар амшра зцу дахьдәылҵуа аҩнаҭа уаанӡеиԥш аманшәалара рыцны иҟамлар ауеит, дахьнеиуа акәзар – имарымажахоит. Аҷкәын иакәзар амшра зцу, иаҳҳәап, аҷкәын еиҳабы аҩны даҿыҵны хазы нхара дцозаргьы, убас хазы аныҳәара мҩаԥыргон дахьдәылҵуа аҩнаҭаҿгьы имшра аанхарц, имшра зегьы имгарц азы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

163

Аԥсны акоронавирус 145-ҩык ишрылаз аадырԥшит иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла

9
(ирҿыцуп 23:42 23.07.2021)
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 20925-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 16750-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 285-ҩык.

АҞӘА, ԥхынгәы 23 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 550-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 145-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 192-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 63-ҩык, ибжьаратәуп - 54-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 41-ы пациент, урҭ рахьтә 17-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 23-ҩык, рҭагылазаашьа уадаҩуп- ааҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 45-ҩык, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - 15-ҩык апациентцәа.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

9
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау