Ахысганацәа, агәыбжьынацәа, аӡыгнацәа: ԥсышәала анацәкьарақәа рыхьӡқәа

125
(ирҿыцуп 15:18 20.03.2021)
Ауаҩы ицәа-ижьы ахәҭақәа иреиуоу анацәкьарақәеи урҭ рыхьӡқәеи ирызкны аматериал ҳазлырхиеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Ауаҩы ицәа-ижьы ахәҭақәа иреиуоуп анапқәа. Арӷьа напи арма напи рахьтә ауаҩы еиҳараӡак изыманшәалоу ҳәа иԥхьаӡоу арӷьа напоуп. Ауаҩы иарӷьа напала акрифоит, дыҩуеит, аус иуеит, аԥсшәа иҳәарц инапы уиҭоит. Амала иазгәаумҭарц залшом иарымақәоу ауаагьы шмаҷым.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ауаҩы ицәеижь хәҭа еиуоу анапы уаназхәыцуа, иаразнак ухаҿы иааиуеит Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ иану арӷьа напы (амаҿа). Абираҟ аҿы иаабо иаарту анапы (даҽакала "амаҿа" ҳәа изышьҭоу) – аҭынчреи, агәаартреи, асасдкылареи ирсимволуп.

Анапы иахәҭакуп анацәкьарақәа. Урҭ рхархәалара иабзоураны ауаҩы ииҭаху есҽнытәи иусқәа наигӡоит. Анацәкьарақәа рыда ауаҩы дыбжахоит.

Аԥсуа иԥсҭазаашьа инаҿырԥшны ауаҩы инацәкьарақәа армагьы арӷьагьы ирзеиԥшны ирымоуп хазы-хазы игоу ахатәы хьыӡқәа. Ҳарзааҭгылап урҭ.

Анацәа ду

Анацәа ду (большой палец) анацәкьарақәа зегьы иреиҳауп, аха икьаҿуп. Уи анрылахәымхо егьырҭ анацәкьарақәа цәгьала ирныԥшуеит, аиҳарак аҩраҿы, убас аусураҿгьы. Иара ауаҩы ицәажәараан ажест-амимика иахәҭакны "гәынхәҵысҭала еилукааша" ахшыҩҵакқәа маҷымкәа ианарбоит. Нацәаркьакьала "ианцәажәақәо", анацәа ду иҳанаҳәо иреиуоуп: "Абас сыҟоуп", "Емпит умаз!", "Ҳампал умоуп", "Меҳ, умоуп!" уҳәа убас ирацәоуп анацәа ду ала иааурԥшыша "агәынхәҵысҭа" жәақәа. Иаагозар, "Меҳ!", "Меҳ, умоуп!" – агәынамӡарақәеи, амҽыӷрақәеи, агәрамгарақәеи ирышьашәалоуп. Ауаҩы тәамбашақә дыԥхьаӡаны, ҩысҭаарыла акы имхны изго, аха иигаз змыргьежьуа изхатәымкуа изтәызтәуа иаҽԥнырҳәоит: "Даҽазных уааир – меҳ умоуп" ҳәа.

Ахысганацәа

Анацәа дуи агәыбжьынацәеи рыбжьара иҟоу анацәа ахысганацәа ахьӡуп. Ахысганацәа даҽакала "арбаганацәа" ҳәагьы иашьҭоуп (урысшәала "указательный палец"). Ахысганацәа иара ахьӡ ишҳанаҳәо еиԥш, ахысразы иманшәалоуп. Афырхаҵаратә ҭоурых змоу ҳмилаҭ рҿы уи анацәа иадуҳәалар алшоит абри еиԥш иҟоу ажәаԥҟа "Афырхаҵа инацәкьысгьы ҭҟьоит".

Агәыбжьынацәа

Урыла анацәкьарақәа зегьы иреиҳау, ахысганацәеи аӡыгнацәеи рыбжьара иҟоу нацәоуп – агәыбжьынацәа (урысшәала иуҳәозар, "средний палец"). Жәлар рфырхаҵа Наԥҳа Кьагәа изку жәлар рашәақәа руак аҟны ицәырҵуеит игәымшәара, илшара азырбо абри аҩыза ацәаҳәа:

Знаргәыҵа ҟьаҟьа зыхәшәызагаз,

Згәыбжьынацәагьы зыхҭацалагаз.

Аӡыгнацәа

Аӡыгнацәа анацәкьыси агәыбжьынацәеи ирыбжьагылоу нацәоуп (урыс бызшәала "безымянный"). Уи анацәа арма напаҿы аԥҳәызба хаҵа дцаанӡа амацәаз ахалҵоит. Аҭаацәара даналалак, дышҭаацәароу зырҵабыргуа ларӷьа ӡыгнацәа амацәаз амӷаҵара далагоит. Аԥҳәыс лхаҵа дышқәыԥшу дыԥсыр, игәалашәара ҳасабла ларӷьа гәыбжьынацәа даҽа мацәазк ахалҵоит. Избо ирдыруеит деибаны дшынхаз. Дышқәыԥшу еибахаз аԥҳәыс лзы аԥсуаа ирымоуп жәаԥҟак: "Аԥҳәыс бзиа данеибоугьы дыԥшӡоуп".

Аӡыгнацәа даҽакала "нацәаӡ", "амацәазнацәа" ҳәа иашьҭоуп.

Анацәкьыс

Аӡыгнацәа иавагылоу анацәақәа зегь раасҭа ихәыҷу иахьӡуп анацәкьыс. Иахьыхәыҷу аҟнытә аусураҿы ахала имчыдоуп, аха егьырҭ анацәақәа ианрыцу ихеибарҭәаауеит.

Ҳәарада, иазгәаҭатәуп, ахаҵа изы имаҿа анацәкьарақәа уахь иналаҵан – амч, агәымшәара, афырхаҵара иасимволзар, аҭыԥҳа лзы анацәкьарақәа - уи аԥшӡара иадыргоуп. Иԥшӡоуп ҳәа азырыԥхьаӡон аԥҳәызба лнацәкьарақәа хәхәаӡа ианыҟаз. Цәгьа иблахкыган урҭ амузыкатә рҳәагақәа рҿы даныхәмаруаз, мамзаргьы аԥсуа кәашарақәа ишырҷыдароу еиԥш хьычԥаԥырҵас аҳауа ианалоу лнацәкьар хәхәақәа.

Аԥҳәызба лнацәкьарақәа рыԥшӡара иазкны ажәа хыркыла ицәажәахьеит апоетцәа аӡәырҩы. Ахыркәшамҭазы иаазгоит акык-ҩбак апоезиатә цәаҳәақәа:

Сыбзиабара шәаԥшьла ирыԥхны,

Аӷаз иаҵәара иху бнацәкьар

Бымаалықь ԥшқара иагәылхуа

Икаҩуа башәа агәқәа ирыхьӡарц.

/Илиа Лашәриа/

Ашьыжь шараз ашәҭқәа дрылан дыԥшаауа,

Лнацәкьарақәа иркылԥхон амрахәага.

Исҿахәмаруан игәыбзыӷуа, еилыԥхаауа,

Ла лхаҿсахьа гәыҟаҵага.

/Алхас Чхамалиа/

Бнацәкьарақәа, бнацәкьарақәа,

Ихәмаруеит са сгәаҿы,

Бнацәкьарақәа, бнацәкьарақәа,

Ирылашәкәеит сыԥсы…

/Анатоли Аџьынџьал/

125

"Уа узгьы акы аага, са сызгьы акы": аҭацаагараан аҽықәтәара аԥҟарақәа

110
(ирҿыцуп 08:41 11.04.2021)
Аҭацаагараан аҽықәтәара аԥҟарақәа ртәы дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Егьа аамҭа царгьы атрадициақәеи ақьабзқәеи роуп амилаҭ аколорит аазырԥшуа, мамзар зҿлымҳарас иаиуааз амилаҭқәа зегьы рхатә цәаҩа рхамкәа, инеибеиԥшны инхозҭгьы?! Ҳара ҳҵасқәеи ҳқьабзқәеи ҳара ҳмилаҭ иамалуп, ҳмилаҭтә культура, ҳҭоурых иадацԥашәуп.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Иахьатәи ҳаамҭазы иубоит аҽԥышәарақәа атрадициеи аамҭеи еинырнааланы аԥсуа қьабзқәак рцәыргара еиуеиԥшым агәырӷьа ныҳәақәа рҿы, ачарақәа рҿы. Аҵыхәтәантәи аамҭазы ицәырҵуа иалагеит атенденциа абзиа ҟаҳҵап ҳәа згәы иҭоу иччархәха ианаақәхо, "иагьҩымкәа, иагьӡымкәа" ҳәа шырҳәо еиԥш.

Аԥсуаа "ҵаара ԥхашьарам" рҳәоит, уск уҽаназукуа атәы здыруа аиҳабацәа уразҵаар хымԥада еиҳа еиӷьуп, уаргьы уарԥшӡоит, угәҭакгьы арманшәалоит. Убарҭқәа иреиуоуп уажәы ҳаззааҭгыло аҽықәтәара аԥҟарақәа, лымкаалагьы аҭаца данаарго.

"Уа узгьы акы аага, са сызгьы акы аага!"

Абжьыуаа рҟны аҽы ианақәтәо иркуа аҟамчхәы алхразы ианцоз ажәархәмарраны ирҳәон абарҭ ажәақәа:

– Уабацо?

– Абнахь.

– Узцозеи?

– Ҟамчхәаагара.

– Уа узгьы акы аага.

– Са сызгьы акы аага!

Арҭ ажәақәа рҳәон ҟамчхәыс илырхыз алаба азхык рнапы акәыршаны, азҵаара аҭак ҟарҵацыԥхьаӡа рнапқәа еиҭныԥсахло еихаргыло ирку алабаҿы. Ари заҳҳәо, аҽымаҭәеи аҽыжәлага маҭәеи аԥхьа рыӡбахә умҳәакәа аҽықәтәарахь узиасуам. Насгьы идыруп, аԥсуаа рҟны ахаҵа иҽықәтәашьеи аԥҳәыс лҽықәтәашьеи, урҭ рҽымаҭәеи хаз-хазуп.

Аҽымаҭәа иаҵанакуеит: акәадыр, аӷәра, аҟамчы. Аԥсуа кәадыр чаԥа ҟарҵоит ҩ-хкыкны: абҩаш аласаны, ма араӡны ҳәынҵәрала еибыҭаны.

Аԥҳәыс кәадыр (аседла) чаԥашьала ахаҵа кәадыр зынӡагьы еиԥшым: уи аҩмахак аԥхьоуп иахьамоу, акьахьи абалышьи хаз-хазы иҟам, еимазыкны ицоит, иаҳа ирԥшӡангьы ихҟьоуп, ашькыл акәзар – армарахь ауп иахьамоу.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Аԥҳәыс кәадыр

Аԥҳәыс кәадыр иацырҵоит иара убас, аседласал – уи аҽы ашьҭахь хнаҩоит аҵыхәаҟынӡа. Иара убас аԥҳәыс дзықәтәоу аҽы аӷәра амаақәа еиҳа ипоуп, аҟәынақәа маҷны иақәгылоуп. Аԥҳәыс ҟамчгьы хазуп, уи ахәгьы аҿгьы еиҳа иԥшӡоуп, ипоуп.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Аԥҳәыс кәадыр

Аҽы иақәтәоу аҽыжәлага маҭәалагьы деилаҳәазароуп хымԥада. Ахаҵа изы – акәымжәи акабеи, аԥҳәыс аҽыжәлараан илыкәлыршоит аԥхьа рҟьаны лӡараҿы еибалыркуа амизанҵкы. Абас еиԥш иҟоуп ари азҵаара иааркьаҿны, еиҳа ихадоу алкааны иазгәауҭозар.

Аҽықәтәара аԥҟарақәа

Аԥсуаа рҿы аԥҟарақәа амоуп аҽыжәлара, аҽыжәҵра, ҽыла аныҟәара. Аҽыжәлараан асаси қәрала еиҳабуи рыҽқәа рзыркәадыруеит, рышькыл кны иҽыжәырҵоит аиҵбацәа. Аиҳабацәа анҽыжәлалак ашьҭахь аҿар еибарԥшны иҽыжәибаҵоит. Ашькылкра патуқәҵаран иԥхьаӡоуп, еихаҵгылароуп.

Аҽыжәҵраан ашькыл зкуа аҽы арыӷьарахьала давагылоит, иарӷьа напала икуеит аӷәра амаақәа, иарма напала амгәырха, ма ашькыл абжьында длақәыӷәӷәаны иааникылоит. Аҽыуаҩ иарӷьа шьапы ашькыл инкылхны иармарахьала дылбаауеит. Аҽыжәҵраангьы аҽыуаҩ иԥыланы дҽыжәырхуеит.

Аԥҳәыс иаҳагьы пату лықәҵаны, илыцхрааны дҽыжәырҵоит – дҽыжәырхуеит. Уи аҟәардә дықәыргыланы патула, ҳаҭырла дҽыжәырҵоит, данҽыжәҵуагьы убасҵәҟьа.

Иманшәаланы аҽықәтәара пату амоуп, аҽы ианымаало изы "ахых-шәых еиԥш дақәтәоуп", "аҽы агәҭа дақәтәоуп" рҳәоит. Иқәнагамкәа иԥхьаӡоуп аԥҳәыс дзықәтәоу аҽы иавасны аҩра. Аԥҳәыс ҽыла лыцныҟәараан лара аԥхьа ддыргылоит, амҩа ахьыбааԥсу, ма ашәарҭара ахьыҟоу ахаҵа аԥхьаҟа диасуеит. Аҽцәа рацәаҩны еицызар, аԥхьа идыргылоит аҳәсеи ахацәа еиҳабацәеи, урҭ рышьҭахь инеиуеит қәрала еиҵоу аҷкәынцәа. Аԥҳәыс дзықәдыртәо аҽы аҵыхәа ҿарҳәом. Аҽыуаҩи ашьаҟауаҩи анеицныҟәо акәзар, ашьаҟауаҩ аԥхьа ддыргылоит.

Аҭацаагага аҽы

Ҽыла аҭаца дахьаарго ибжьоу, аҽы бзиа, иԥшӡаны ҽымаҭәала (раӡынла) иҩычоу, аԥҳәыс кәадыр ақәҵаны илыздырхиоит. Аҭаца дахьынтәидәылырго инеиаанӡа абри аҽы аӡәгьы дақәмыртәакәа, ирывакны иргоит. Аҭаца абри аҭацаагага аҽы дақәдыртәоит, пату лықәҵаны дҽыжәҵаны. Пату ақәымкәа иԥхьаӡоуп ҽыуаҩ заҵәык ашьаҟауаа дрылагыланы днеиуа.

Аҭаца аҭацаагацәа дрыгәҭылакны дааргоит. Уи илывасны иҩны ицом. Аԥхьа аиҳабацәа гылоуп, аиҵбацәа ашьҭахь, амаҳәгьы ашьҭахь аҿар дрылагылоуп, мыцхәы ибжьы рдуны дцәажәаӡом, иҩызцәа акы нраиҳәозаргьы, ибжьы ныҵакны дцәажәоит. Аԥҳәыс кәадыр ашькылқәа арымарахьала ишыҟоу ала, аҭацаагацәа иреиуоу хаҵак, аҽыуаҩ-ҟаза, уи арӷьарахьала длывагылоит, лкәадыр акы агхар, иҟаиҵоит, длыцхраауеит.

Аҭаца ҽыла данааргоз аҽықәтәашьа бзианы издыруаз, аҽҟазацәа ракәын ирышьҭуаз. Агәырӷьара ахьыҟоу аҩны ианазааигәахо, ашҭа иҭалаанӡа аҭаца инлыцхрааны дҽыжәырхуеит, лҭацаҩызцәа налываргыланы ашҭа дынҭаргалоит. Амаҳә иакәзар, асасцәеи аиҳабацәеи дрымбаратәы "иҽиҵәахуеит". Аҭаца аҩны даныҩнаргалалак ашьҭахь, ачара-агәырӷьа ахьыҟоу, саси ԥшәымеи ахьеиқәгәырӷьо аҽыуаҩцәа руаӡәы аҭаца дахьыҩноу аҩны амардуан даҿаланы дхалон уи азы азин ылхны аԥхьа. Дышҽыжәу аҭаца лҿы днеиуеит. Аҩны ихалаз аҽы "аҿанҵа" арҭоит – аҽы аӷәра ампахьшьы адырҳәалоит. Аҽыуаҩ рацәак дыҩнамхаӡакәа дгьежьны амардуан дылбаауеит.

Аԥсуара – ҵароуп, уи ишаԥу ала аныҟәара мариам, атәы удыруазароуп. Аҿар акы анаԥшьыргогьы, атәы еиӷьны издыруа аиҳабацәа иразҵаалароуп, ажәытәи аҿатәи реимадара еснагь иаҭахуп, акы ада даҽакы зыҟалом.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

110

"Иԥасаны илаҵоу аҽаҩра еиҳа ибзиахоит": есхьари уи иацу азгәаҭарақәеи

45
(ирҿыцуп 09:46 04.04.2021)
Адгьыл ақәаарыхра аҧсуаа рнапаҿы ианаарга аахижьҭеи идырҿиеит еиуеиҧшымыз азгәаҭарақәа, иарбақәан урҭ дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭаҿы.

Аӡын ааԥын амҩа анаҭеит, макьанагьы инагӡаны ишоунамышьҭуа, аԥша хьшәашәақәа шанарсуагьы. Ахьшәашәарақәа шыҟоугьы, анхацәа адгьыл нап адыркуеит, ажәаны ишырҳәо еиԥш: "Аԥаса ахәы ыӡӡом, иԥасаны илаҵоу аҽаҩра еиҳа ибзиахоит, рацәак аамҭа ақәымшәаргьы, ԥыҭк ацәыҟалоит".

Адгьыл ақәаарыхра аԥсуаа рнапаҿы ианаарга аахижьҭеи идырҿиеит еиуеиԥшымыз азгәаҭарақәа адгьыл нап аркра аныманшәалоу иазкны, амш зеиԥшроу, аԥсабара ашьклаԥшрақәа рыла. Ааԥынтәи аусурақәа ауҭраҿы аума, амхаҿы аума ирылҵшәахоит аҽаҩра, убри аҟынтә уи ианаамҭоу нап аркра акраҵанакуеит. Аӡын анҵәамҭазы амшқәа макьанагьы ихьшәашәоуп, аха ааԥын алагамҭазтәи ақәа ашьацаагагоуп рҳәоит. "Ақәаԥсата ҳауаны иаауеит, убри амукәа, ацха зыҟалом" ҳәа рҳәоит анхацәа.

Амзақәа зегь раасҭа зхымҩаԥгашьа џьашьахәу хәажәкырамза иазкны идырҿиеит еиуеиԥшым аҳәамҭақәа. Иара аҵыхәтәантәи амшқәа есхьар ҳәа азырҳәоит. Есхьар амшқәа зыхҟьаз ҳәа еиҭарҳәоит абас:

"Ахьча ирахә иманы ашьха дцон. Март шьҭа ицоит, иқәҵраны иҟоуп. "Ааит, иубама, Март егьыузыҟамҵт, са суиааит. Шьҭа хымш роуп иҟоу!" - иҳәеит ахьча. Март аагәаан, апрель иаҳәоит хымш сыҭа ҳәа, апрель ианаҭеит, абри афымш, хымш март ақәҵра шагу, даҽа хымш апрель мшқәа. Фымш амшцәгьа ҟалеит: ақәа, аԥша, асы - зегь леит. Ахьча дықәхеит ирахәи иареи адәахьы дзымцо. Афатә рымаӡам, ирымам, ас иқәхеит, амш ҟамлеит. Даалаган, ацгәы наганы аҳаҭа иҭаиртәан, ирахә ахьааз инаган икнеиҳаит. Ацгәы хыхь иахҭакыз имбӷьаҭуаз, арахә рхы раҳан уи ишахәаԥшоз фымш рхыргеит. Абас ахьча даиааит гызмалрыла, ахьҭа даиааит", - аҳәоит аҳәамҭа.

Иазгәаҭатәуп ҳаамҭазы есхьар амшқәа ҳәа изышьҭоу ажәытә амзар ԥхьаӡарала мшаԥы жәиԥшь, жәохә, жәаф роуп изықәшәо. Абарҭ амшқәа рынахыс ахьҭақәа ықәҵны, аԥхарра ҟалоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп. Арҭ амшқәа ирызкны иҟоуп еиуеиԥшым азгәаҭарақәагьы аҽаҩрақәа зеиԥшрахо иазкны. Иааҳгап ҿырԥштәқәак:

  • "Ааԥын аԥсҭҳәа ахчылара хҭанакыр, ашәыр ҟалом, ишәҭыз абылуеит".
  • "Аҽаҩрадаӷьқәа анырацәоу – аарыхра ҟалоит, дара мшуп".
  • "Ашышкамс адгьылаҿ ианырацәоу, ашықәсан, насгьы иахьырацәоу аҭыԥ аҿ аарыхра ҟалоит".
  • "Арҵәыра хәаци ашышкамси рацәаны иахьамоу ҽаҩра дгьылуп".
  • "Ааԥын анаауа, заа иԥхарацәамхар – амаҵәха еиҿанакуеит, ашықәсан ашәыр ҟалоит. Иԥхарацәахар, иажьоит, заа ипытуеит, нас ахьҭа иԥхасҭанатәуеит".
  • "Дгьылс иҟоу жәҩануп. Адгьыл бзиеиԥшҵәҟьа, ианраамҭоу, ақәеи амреигьы аарыхра ҟарҵоит".
45

Аԥсны афымцарцәара аграфик ԥсахуп

0
(ирҿыцуп 12:43 14.04.2021)
Аԥсны Урыстәылантәи алашара аиуеи 2020 шықәса ԥхынҷкәынаахыс, ЕгрыГЕС аремонт азы иааныркылаанӡа.

АҞӘА, мшаԥы 14 - Sputnik. Иахьазы Аԥсны аҵакыраҿы иалагалоу алашара арцәара аграфик ԥсахуп абзазаратә обиектқәа еиҳа иҭышәынтәаланы русуразы ҳәа аанацҳауеит "Амшынеиқәафымцамч".

Аԥкыратә схема шыҟаз иаанхоит: сааҭк ҽынла, ҩ-сааҭк – уахынла идырцәалоит.

  • Астанциа маҷқәа: Аҟәа-2, Афон, Мҵара, Дәрыԥшь, Гәдоуҭа-ахара Т-2, Гал-110, Гал-35, Барӷьаԥ, Отобаиа, Тҟәарчал ГРЕС, Аҟәа-220 - 01:00 - 03:00; 13:00 - 14:00;
  • Астанциа маҷқәа: Очамчыра-ахара, Очамчыра-2, Мықә, Кәачара, Уарча, Дранда, Агәыӡера, Синоп, Баслаҭ, Ҵабал, Гәдоуҭа-ахара Т-1, Гәдоуҭа-110, Лыхны, Мысра-ахара, Мысра - 03:00 - 05:00; 14:00 - 15:00;
  • Астанциа маҷқәа: Аҟәа-1, ИЕПит, Пицунда, Алаҳаӡы, Бзыԥ-220, Чегал, Переброска, Рухски Карьер - 05:00 - 07:00; 15:00 - 16:00;
  • Астанциа маҷқәа: Гагра-1, Гагра-2, Гагра-3, Цандрыԥшь-ахара, Гьиачрыԥшь - 03:00 - 05:00; 15:00 - 16:00.

Мшаԥы 8рзы урыстәылатәи аган Аԥсныҟа иаауа алашарамчра алимит ҳәаақәнаҵеит 7 миллион киловатт-сааҭ ҳәа. Убри аан ареспублика иаҭахны иҟоуп 9,6 миллион киловатт-сааҭ ҳәа азгәарҭоит "Амшынеиқәафымцамч" аҿы.

0
Атемақәа:
Аԥсны аенергетика апроблемақәа