Ҩыџьа еибаԥшаарц: анасыԥ иазку хәажәкыншьҭахьтәи ақьабзқәа

78
(ирҿыцуп 17:38 20.03.2021)
Традициала хәажәкыра аӡын анаскьагара, ааԥын аԥылара иазку ныҳәоуп. Уи аамҭазы анасыԥ аԥшаара иазкны аԥсуаа имҩаԥыргоз ақьабзқәа ртәы ҳадылгалоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ааԥын, ишдыру еиԥш, аԥсабара аҿыхара, аԥсҭазаара аганқәа зегьы рыҿиара здырҳәало аамҭоуп. Убри аҟнытә хәажәкыншьҭахьтәи ақьабзқәа аҿиара, аизҳара, анасыԥ ирызкуп. Иаҳҳәозар, иара хәажәкыра аухазгьы аҿар имҩаԥырго ақьабз уи аныԥшуеит.

Анасыԥ-ҵәы

Анмираҳ – ҩыџьа рынцәахәы ҳәа зыӡбахә ршьо ихьӡала, хәажәкыра аухазы "анасыԥ-ҵәы" иаԥшуеит уҳәар ауеит: аҭыԥҳацәа ахәажәақәа ҵааны иҟарҵоит досу рыцыԥхьаӡа хԥа-хԥа цыра. Ишырҳәо ала, ауха аҭыԥҳа ԥхыӡла аӡәы аӡы лиржәуа илбар, лынасыԥ лыԥшаауеит ҳәа иԥхьаӡан. Аҵарауаҩ Валентин Кәаӷәаниа ифольклор-етнографиатә нҵамҭақәа рҟны иааигоит Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа илҳәамҭаны абас еиԥш:

"Ахәажәа хәыҷқәа ҟарҵон аӡӷабцәа, хәажәкыра ауха еизон, џьыкала иҳәахны хԥа-хԥа хәажәа ҟарҵон: акака рфон, ҩба-ҩба рхы иаҵаҵаны ишьҭалан ицәон. Хымҩакы ахьеихагалаз акәын акака ахьырфоз. Убра ицаны ирфон акака, егьи ҩба-ҩба рыманы иаауан, иахьышьҭалоз рыхчы иаҵарҵон уаха. Ашьжьымҭан иԥҽны ианагәылаԥшлак, аӡәы "хыцәхәыц ҟаԥшьык алан" лҳәон, ҽаӡәы "хыцәхәыц еиқәаҵәак алан" лҳәон. Аҷкәыни аӡӷаби ртәы иамааноуп убри", – ҳәа аҳәоит анҵамҭа.

"Зхәаша хнаҵаз"

Аԥсуа жәлар рҿаԥыц ҳәамҭақәеи ретнографиатә бзазара иадҳәалоу аматериалқәеи згәылоу Аԥсны Жәлар рышәҟәыҩҩы Баграт Шьынқәба ишәҟәы "Ахьырҵәаҵәа" аҟны иаҳԥылоит хәажәкыншьҭахьтәи ақьабзқәа ирхылҵыз аҭыԥҳацәа рыкәашара иазку анҵамҭа. Анҵамҭа ҟаҵан 1948 шықәсазы, 117 шықәса зхыҵуаз Ҭаркәыкә Мажьагәа-иԥа Адлеиба иҟынтәи. Абар уи иҳанаҳәогьы:

"Хаҵацара знаало, аха макьана изымцац, маӡа игәыӷуеит, аха рынасыԥ зеиԥшрахо рыздыруам. Хәажәкын шьҭахь (март мза – Е. Ҭ.), ааԥын ԥымкрада ианаақәлашоз, агәылацәа аӡӷабцәа џьара рҽааизыргон. Иԥшӡаны рҽеиларҳәон, ашәҭ маҟақәа рымӷарҵон, ашәҭ рқьақьақәа рхарҵон. Аҷкәынцәа ирымбартә рыҽӡаны ӡыхьк иазцон. Досу еилаџьгәаны иркуп каканк-каканк иаҟароу ацәа. Аӡыхь иакәшан иаагылоит. Рнапқәа еибаркны ашәа аацәырыргоит, аӡыхь икәашо иакәшоит", – ҳәа еиҭаиҳәоит ажәабжьҳәаҩ.

Анаҩс анҵамҭа ишаҳәо ала, аҭыԥҳацәа ацәа ахәашақәа амырҷҷаны аӡыхь ихырыԥсалоит. Зхәаша ӡысо аӡышьҭра ихылаз, иаарласны хаҵа дцоит ҳәа иазгәаҭан. Ажәабжьҳәаҩ ари ақьабзтә кәашара аӡбахә еиҭаҳәо, иҳәоит зхәаша ханагалаз аӡӷаб егьырҭ дрыгәҭылакны ашәа лзырҳәоит, икәашоит ҳәа. Хазы ирызкылԥшуаз арԥарцәагьы нас иаацәырҵуеит, аҳәсахәыҷқәа рымҩа кны иааныркылоит, ишәаҳәоит, икәашоит.

Араҟа ишаҳбо ала, ари ақьабзгьы анасыԥ аԥшаара иазкуп, уи иахылҵыз акәашароуп ажәабжьҳәаҩ зыӡбахә имоу.

Арҭ ақьабзқәа ирымоуп даҽа ганкгьы, урҭ аҽаҩра акульт ирыдҳәалоуп. Ааԥын анхацәа адгьылқәаарыхра напы анадыркуа аамҭоуп, рҽаҩра абеиахара иазку ақьабзқәа рымҩаԥгара зда ҟамлоз ритуалқәаны иҟан.

Зыӡбахә ааҳгаз аӡӷабцәа рыкәашара аиҿартәашьа акыр азҿлымҳара амоуп, акыр ихадароуп аритуал ахьымҩаԥысуа аҭыԥ – аӡыхь ахықәан, иара убас аӡӷабцәа реилаҳәашьа, ацәа аӡы ахҵара.

Ақьабзқәа иаци иахьеи

Аамҭа наскьацыԥхьаӡа арҭ ақьабзқәа рхықәкы ыӡуеит, дара рхаҭақәа нарыгӡо убаӡом. Макьанагьы иазгәарҭо иреиуоуп ахәажәа иагәылоу анасыԥ-ҵәы зықәшәо аилкаара, аха уи аритуал шымҩаԥысуагьы, акыр аҽыԥсахрақәа шрыхҭысыз рнубаалоит. Арҭ ақьабзқәа зышьақәыргылара алшо иреиуоуп иҿыцу, ҳаамҭа иашьашәалоу азнеишьақәа рыла ирҿыцзар, ауаа ирылаҵәартә иҟаҵазар. Ажәытәи аҿатәи реимадара ақалақьтә культураҿы аларҵәара ҳаамҭа иатәу знеишьоуп иахьатәи атәылаҿы.

78

"Аихаткач", "ауарц", "абгаԥча": ҩышьала еиԥшу, аха ҵакыла еиқәымшәо ажәақәа

54
(ирҿыцуп 23:21 18.04.2021)
Абызшәа иалоу, ҩышьала еиԥшу, аха ҵакыла ихазы-хазу ажәақәак ирызку анҵамҭа Sputnik иазлырхиеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Абызшәа ауаа реилибакааразы, реигәныҩразы зда ԥсыхәа ыҟам мыругоуп. Аҵарауаҩ нага Шьалуа Иналиԥа абызшәа иазкны абас иҩуан: "Атәы здыруа инапаҿы иалымшо иҟоузеи ҳхатәы бызшәа. Мыц зымҳәо абџьар еибагоуп уи, иҩыза бзиоуп, ҵҩа змам ахшыҩ еизыркәкәаны иара иалоуп".

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуа бызшәа алексика даараӡа ибеиуоуп. Ажәацыԥхьаӡа иамоуп ахатәы ҵакы. Иаагап раԥхьаӡа схаҿы иааиз ажәақәа "аиааира", "абна". "Аиааира" – иаанагоит уск аҿы аԥыжәара агара. Ажәа "абна" акәзар, ианарбоит ижәпаны еилагылоу аҵлақәеи урҭ рҭыԥи.

Аԥсуа бызшәа еинҭәылоуп ҩышьала зынӡа еиԥшу, аха ҵакыла еиқәымшо ажәақәа - аомонимқәа рыла. Ҳарзааҭгылап иаразнак иугәаламшәар алшо, аха аинтерес зҵоу иомонимқәоуп ззуҳәаша ажәақәа:

Аҟар – ауаҩы ихахәда даҽакалагьы "аҟар" ҳәа хьӡыс иамоуп. Соуп ҳәа зыҽҭҳәаны, зхашәа хы зымбо, амаҵура зхы иархәаны иаазҭахыз ҟазҵоз, ашьҭахьы згәызҽанӡамкәа данамырх, иҟәатаӡа иааҟалаз изырҳәоит: "Иҟар хҽны дыҟоуп", иагьнацырҵон уи иашьашәалоу даҽа жәаԥҟак: "Уажәраанӡа ичны иҟаз иуакаӡа, иаанхеит ахәша рхьыршьызшәа иҟәатаӡа". Аҟар – аҩны аҩнуҵҟа арԥшӡаразы асаркьа, мамзаргьы абҩа, аиха реиԥш иҟоу аихажәла бзиақәа ирылырхуа ашәҭҭрагьы (урысшәала "цветочник") аҟар ҳәа иашьҭоуп.

Ауарц – арацәа андырцәо ма аиха анеиладырҭәо, ианыржьиуа иацрышәшәаны иаанхо аҳашҳаи (урыс бызшәала "известь") аҵабли еилаҵаны иҟарҵо аиларшьшьы аргыларақәа рҿы рхы иадырхәо "ауарц" ахьӡуп (урысшәала "шлак"). Ауарц – ашәҭ хкуп. Кавказтәи ашьхақәа рҟны асы шьҭыҵны, ааԥынра шааилак, азҳара иалагоит. Зыԥшшәахәы ссиру, ахаа цәа зыҟәну ари ашәҭ "ауарц", "ауарца" ахьӡыртәит (аурысшәахь еиҭаугозар "касатик").

Абгаԥча – ашәарыцара иазҟазоу агыгшәыгқәа рыкразы иҟарҵо лаԥшхырԥагоуп. Агыгшәыг царҭас-аарҭас иалкааны иамоу амҩахәасҭаҿы ирҵауланы анышә ржуеит, ажра агыгшәыг иамбарц, ԥацхьла, бӷьыла, гәамсамла ихырҩоит. Агыгшәыг шааиуа ианаақәгылалак, иазнымкылакәа иҭаҳауеит, ҭыҵшьагьы аиуам. Агыгшәыгқәа рыкразы ицхыраагӡаз убри ажра "абгаԥча" ҳәа ахьӡхалеит (урысшәала "западня"). Абгаԥча – ҳәа иара убас иашьҭоуп аӡыржәтә зыцәмаҷу ақыҭауаа (аиҳарак аҿаҩара, аҳаракыра ҭыԥқәа ирықәынхо) рыҩнқәа рзааигәара, еиҳа иахьырзыманшәалоу аӡы ҭатәалартә анышә ахыржуа аҭыԥ. Убра ақәеи аҩари еилаланы еизо аӡы рхы иадырхәоит амаҭәа-ҩыҭәа ӡәӡәагаси арахә рӡыжәгаси.

Адахь – акыр азқьышықәсақәа раԥхьа ицәырҵыз, иахьагьы мшаҽны аиԥш аԥсуаа ирымоу асасдкылара аҵас иадҳәалоу ажәоуп. Аԥсуаа ҳҟны зеиԥш дыҟам асас данырҭаалак - "Асас дахь" даҳҭан рҳәоит. Ахаҭа ажәа ачерқьез бызшәаҟынтә иаланагалеит, иаанагоит "аԥшӡа", "абзиа", "ассир". Асас дахь, даҽакала иуҳәозар, "почетный гость". Зыӡбахә ҳамоу ажәа анаҩстәи аҵакы ахҳәаауп агәамбзиара. Ауаҩы иқәрахь даннеилак, идақәа ашьа рҭысра уадаҩхоит. Уи игәабзиара ҵнашәаауеит, иблахаҵ гьежьуа, имч каԥсо дҟалар алшоит. Абас еиԥш иҟоу ачымазара – адахь/адахьаа ҳәа иашьҭоуп (урысшәала "давление").

Аџахә – ҟазшьала уаҩы еиԥшым, зхала ада ҽаӡәы дызмаабуа, есқьынагьы ихы ҵарҟәыланы, иџьымшь ибларҭақәа ирҭажьны, хаабызшәак зҿымшәо, ҭынхак ихьаа змам, уаҩы идымҳәыло изырҳәауеит "дџахәӡоуп дыҟоуп". Ари ажәа иамоуп маҷк даҽа хырхарҭакгьы, аџахә – уи ацәгьеи абзиеи ззеиԥшу, уаҩы изышьҭымхуа агәала змоу еиԥш иблақәа ҵарҟәыланы, ақьиара изыҟауҵаргьы жәа хьшәашәала иуацәажәо иааҭкааны изырҳәауеит: "Лахьы мырџахә – лахьышәашә" (урысшәала "угрюмый").

Аихаткач – аԥсабара кьыс амамкәа, икаххаа, икашьшьы ишыҟоу, амш ааилахәаны, абыржәымзар-абыржәы ақәаршҩы ауратәы ажәҩан аԥҭа еиқәаҵәақәа анхчыла – амш "еихаткач" ҳәа иашьҭоуп ("аихаткач" урысшәала "ненастье"). Аихаткач – ауаҩы хашәамба, зегьы ирыҵашьыцуа, зцәажәара ҵакык амаӡамкәа, бжьыҭгала аӷьӷьа ихга иааҟәымҵӡакәа инапҟьа-шьапҟьо ицәажәо ичҳаны изыӡырҩуа итәоу гәаныла: "Уеихаткачааит, иаауҳәашазеи, уаангыларауазеи шьҭа!" ҳәа изырҳәоит (урыс бызшәала "Заткнись же!").

Арқаца – ацәамаҭәа ҳаҭыр ақәҵаны, мацқьа-шьацқьа иныҟәганы изшәызҵо, еилфаҷа еилаҳәоу данырбалак: "Шәыԥшишь, заҟа ирқацаны деилаҳәоу!" - рҳәоит ("арқаца" урыс бызшәала "шик"). Арқаца/арқацара – аҩнымаҭәа ӡәӡәаны, иршәшәатәу зегьы ршәшәаны, асаба рылхны аԥҳәыс аҭыԥ ианықәылҵалак, "илыӡәӡәеит", "илырқацеит" рҳәоит.

Абас ала, ҩышьала еиԥшу аомонимқәа рдырреи, урҭ ииашаны рхархәареи ҳажәаҳәа арҿиоит, иарбеиоит.

54

Аԥсуа дамыӷақәеи ахҵарақәеи рзы ажәақәак: ажәытәтәи ахархәашьеи аҵаки

38
(ирҿыцуп 14:08 18.04.2021)
Аԥсуа дамыӷақәеи ахҵарақәеи ирызкуп Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуа дамыӷақәа рхыԥхьаӡара рацәоуп. Иҟоуп ажәлантқәа рдыргеиԥш, қыҭак еицатәугьы. Иара жәлак аҿгьы еиуеиԥшым авариантқәа уԥылоит. Адамыӷақәа ирызку Шьалуа Иналиԥа иҭҵаара ишаҳәо ала, иҟоуп ижәытәу реиԥш, рацәак зхымҵуа адамыӷақәа. Урҭ иреиуоуп аҳ ижәла еиуаз рдамыӷақәа, ҭауади-аамысҭеи иртәыз, анхацәа зқәиҭыз адамыӷақәа. Арҭ адамыӷақәа амал, арахә-ашәахә рақәиҭреи реиламырҩашьареи ирызкәу дыргақәоуп. Урҭ илабҿабатәу информациатә дыргақәоуп ҳәа рзуҳәар ауеит.

Иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп ашьамаҟа, аԥсаса рааӡараҿы ас еиԥш адыргақәа рыҭара. Урҭ ирымоуп аҭоурых дуӡӡа. Дара рыҟалара ауаажәларра рынхараҿы аиҭакрақәа рыҟалара иадырҳәалоит, лымкаала ауаԥшьқәа реиҿыҵра, ауаажәларратә классқәа рышьақәгылара, даҽакала иаармарианы иуҳәозар, "утәы-стәы" аҿиара. Аԥхьаӡа аџьаус аҽанаша, адгьылқәаарыхра хаз хкны ианыҟала, арахәааӡара хаз хкны ианыҟала инаркны, ахьчара занааҭс измаз ауаа ргәыԥқәа рырахә ахҵарақәа, аиламырҩашьагатә дыргақәа рнырҵо иалагеит.

Аԥсуа нарҭтә епос аҿгьы иаҳԥылоит ахҵарақәа рыӡбахә: "Урҭ (нарҭаа – Е. Ҭ.) рырхақәа рырахә ҳәырҭан. Руахьад, рыжә, руаса анын, имҩашьахуа рыхҵара рырахә ирнын".

Ажәар аҟны ишарбоу ала, ажәа "адамыӷ" ашьагәыҭ "ҭамӷа" атиурк-монгол бызшәақәа ирзеиԥшу ажәоуп. Уахьынтәи кавказтәи абызшәақәа ирылалеит ари ажәа, иаҳҳәап ҟабардаа ирҳәоит: "дамага", ашәуааи ачерқьезцәеи – "дамыӷа". Аԥсуа ажәа "ахҵара" еиҳа ижәытәуп "адамыӷа" аасҭа ҳәа ирыԥхьаӡоит аҵарауаа. Иҟоуп ахҵарақәа хы-хкык: алымҳа арҟьара, ахьасара, акылҵәара. Урҭ еицны иануԥылогьы ыҟоуп. Ас еиԥш иҟаз ахҵарақәа арахә рмырҩашьаразы адагьы алаԥш, ачымазарақәа рҟынтәи иахьчоит ҳәагьы иԥхьаӡан. Урҭ адыргақәа иԥшьоу ракәны, амагиатә мчы рымоуп ҳәа агәра ргон, асимволтә ҵакқәа рыман.

Аҵарауаа иара убасгьы иазгәарҭоит ахҵарақәеи адамыӷақәеи аҩреи аԥхьареи рыҟалара акультура иазааигәоуп, ирхылҿиааит ҳәа. Аԥхьатәи адамыӷақәа амра, ма амза асахьа иреиԥшны иҟаҵан. Аха дара есааира рҽырыԥсахуан. Иаҳҳәап Лоуаа рыжәла адамыӷа "Алу дамыӷ" ҳәагьы иашьҭоуп алу еиԥш игьежьны иахьыҟаҵаз азы, аха иара асахьа аԥхьаӡа амра агьежьышьа ала иҟаҵазар ҟаларын ҳәа агәаанагара ыҟоуп.

Аакьыскьатәи аамҭа иатәу адамыӷақәа рҿы арахә зтәу ижәла, ма ихьӡ злалаго анбан рынны иуԥылоит. Шьалуа Иналиԥа ишиҩуа ала, адамыӷатә дыргақәа зегьы рҟынтәи ижәытәӡоу ҳәа иԥхьаӡоу "алу дамыӷеи", даҽакала "аԥсуа дамыӷа" ҳәа изышьҭои (агьежь асахьа змоу), Ачаа рдамыӷеи ауп – уи асахьала анбан П аханы Т ықәыргыланы измоу сахьоуп. Абарҭ аҩба роуп анаҩс ицәырҵқәазгьы шьаҭас ирымоу, изхылҿиаауа.

Ажәлантә дамыӷақәа рнаҩсгьы, ахатәы, аҭаацәаратә дамыӷақәагьы уԥылоит. Аҭаацәаратә дамыӷа зку аҭаацәара аиҳабы иоуп. Адамыӷақәа хаз-хазы иаԥызҵаз ажәла дуқәа иреиуоуп аҳратәра змаз Ачаа, Чачаа, Иналаа, Ӡаԥшьаа, Аимхаа, Маршьанаа, Маанаа, Лакраа. Аҳратәра амч кәадахо ианалага анхацәагьы ишьҭырхит: Арышаа, Ҳагаа, Оҭраа, Бениаа, Гәниаа, Аираа, Бганаа, Амқәабаа уҳәа. Иахьа традициак аҳасабала ажәлантә дамыӷақәа зхазы иҟазҵо рацәахо иалагеит.

38

Ҷкотуа: аиҳабацәа рхымҩаԥгашьала ҳрааӡон ҳаныхәыҷыз

0
(ирҿыцуп 16:51 23.04.2021)
Амилаҭтә культура иадҳәалоу абзиарақәа реиқәырхашьа, аҭаацәареи ахшареи реимадара, ааӡараҟны иҟоу ахьысҳарақәа зыхҟьо ирылацәажәеит арадио Sputnik аефир аҟны ауаажәларратә усзуҩ Октаи Ҷкотуеи аетнограф, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат Виктор Аҩӡбеи.
Ҷкотуа: аиҳабацәа рхымҩаԥгашьала ҳрааӡон ҳаныхәыҷыз

"…Сара сазхәыцуеит саныхәыҷыз сани, саби, сандуи ҷыдала ҳрааӡозма ҳәа. Мамоу. Абри ҳқыҭаҟны иҟаз зегьы рхымҩаԥгашьала ҳрааӡон. Абри абри ауп ҳәа ҳарҳәаӡомызт. Ус ишыҟоу иаҳдырбон рыԥсҭазаашьала, рныҟәашьала, ртәашьа-ргылашьала, реизыҟазаашьала. Урҭ уахьрыхәаԥшуаз ухы уааӡон, убри аҩыза аҭагылазаашьа ыҟан", - иҳәеит Ҷкотуа.

Аиҿцәажәара инарҭбааны шәазыӡырҩы аудиофаил аҟны.

0