Амалазонқәа аҳәса-еибашьцәа аԥсуаа рҿы иаанрыжьыз ашьҭа

80
(ирҿыцуп 13:44 27.03.2021)
Изусҭцәадаз амалазонқәа, урҭ зхылҟьаз арбақәан, аҭоурых аҟны рыӡбахә зҳәо ҳәа акыр нхама, аԥсшәаҿы уи ажәа аҵакы еиқәханы иҟоума - абарҭ азҵаарақәа рҭак аҟаҵара лҽазылшәоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Абызшәаҿы машәырла иаанхо ҳәа ажәакгьы ыҟам. Урҭ зегьы игәцаракны урыцклаԥшыр, аҵакы ҵаула рыҵубаауеит. Аԥсуа мифологиаҿы еиқәымхаӡеит амалазонқәа ирызку ажәабжьқәа, аха иара ажәа "амалазон" аԥсуа бызшәаҿы еиқәхеит.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа амалазонқәа ҳәа ззырҳәо ажәытәӡатәи абырзенцәа амазонкацәа ҳәа изышьҭаз ирхылҟьоуп ҳәа азгәеиҭоит афольклорист Сергеи Зыхәба.

Ажәытәӡатәи абырзенцәа рлегенда излаҳәо ала, амалазонқәа нхон Кавказ ашьхақәа рымҵани Азов амшыни рыбжьара. Дара ҳәсеибашьцәан, иӷәӷәақәан, иагьыԥшӡақәан. Иҟоуп аҵарауаа амазонкацәа фракиаа иреиуан, рышьаҭақәа аԥсуа-адыга етникатә дунеи иаларсуп ҳәа агәаанагара змоу.

Аҵарауаҩ Сергеи Зыхәба ишиҩуа ала, амалазонқәа ҳәа рыхьӡ ршьон аҳәса-ауахәамаусзуҩцәа (монашки), иара убас иҭынхадаха, уаҩ дызмамкәа иқәхаз аӡәы изы. Дара амазонкацәа Кавказ иҟан ҳәа раԥхьаӡа иалацәажәаз антикатәи аҭоурыхҭҵааҩ, агеограф Страбон иоуп. Уи излаиҩуаз ала, амазонкацәа шықәсык ахьтә жәамз ихандеиуан, адгьыл иқәаарыхуан, арахә-ашәахә рааӡон, лымкаалагьы аҽқәа.

Иара убас аҽқәа ирықәтәаны ишәарыцон, аибашьра рҽазыҟарҵон. Дара иныҟәыргон аибашьыга аиха, насгьы аҽыхьчага акәалӡы. Егьырҭ ҩымз ргәылацәа гаргареиааи дареи ҳәаас ирымаз ашьха ақәцә ахь ихалон, уаҟа еиқәшәон ахылҵ дроуразы. Урҭ ироуаз дыԥҳахар, рхазы даанрыжьуан, дԥахар – гаргареиаа дрырҭон, ма дыршьуан.

Аҵарауаҩ Артур Аншба амазонкацәа аԥсуа нарҭтә епос ишаныԥшыз азгәаҭо, иҩуеит Саҭанеи Гәашьеи нарҭаа рыхьчеи реиқәшәара аамҭа амазонкацәа "ргәылацәеи" дареи реиқәшәара аамҭа ишеиԥшу. Насгьы аепикатә ҳәамҭақәа рҿы иуԥыло амотив "исиааиуа ида аӡәы сышицымцо" амазонкацәа рыҟазшьа аныԥшуеит.

Уи инаҷыдангьы, аԥсуа ҳәсақәа рмилаҭтә шәҵатәаҟны иуԥылоит "амазонка" - "амизанҵкы" ҳәа изышьҭаз аҽықәтәараан иршәырҵоз амаҭәа.

Аԥсуаа рҿы аҳәса ҽыбӷаҟазацәа маҷмызт, ахацәа реиԥш ишқәыԥшыз иҽыбӷаҟазацәахон. Иҟан иара убас акәадыр ҷыдагьы урҭ зынтәалоз. Ари ашәҵатәы ахархәара аман ҩажәатәи ашәышықәса азыбжанӡа. Иара аун, ахаҟынтә акалҭ аҟынӡа аԥхьа рҟьан, аҳәынҵәрақәа ҿан, аха еибадыркуаз хыхьтәиқәа заҵәык ракәын. Ачыҭ жәпа иалхны иҟаҵан. Ҳаамҭазы аҳәынҭқарратә музеи аҿы иубоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

80

"Аихаткач", "ауарц", "абгаԥча": ҩышьала еиԥшу, аха ҵакыла еиқәымшәо ажәақәа

54
(ирҿыцуп 23:21 18.04.2021)
Абызшәа иалоу, ҩышьала еиԥшу, аха ҵакыла ихазы-хазу ажәақәак ирызку анҵамҭа Sputnik иазлырхиеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Абызшәа ауаа реилибакааразы, реигәныҩразы зда ԥсыхәа ыҟам мыругоуп. Аҵарауаҩ нага Шьалуа Иналиԥа абызшәа иазкны абас иҩуан: "Атәы здыруа инапаҿы иалымшо иҟоузеи ҳхатәы бызшәа. Мыц зымҳәо абџьар еибагоуп уи, иҩыза бзиоуп, ҵҩа змам ахшыҩ еизыркәкәаны иара иалоуп".

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуа бызшәа алексика даараӡа ибеиуоуп. Ажәацыԥхьаӡа иамоуп ахатәы ҵакы. Иаагап раԥхьаӡа схаҿы иааиз ажәақәа "аиааира", "абна". "Аиааира" – иаанагоит уск аҿы аԥыжәара агара. Ажәа "абна" акәзар, ианарбоит ижәпаны еилагылоу аҵлақәеи урҭ рҭыԥи.

Аԥсуа бызшәа еинҭәылоуп ҩышьала зынӡа еиԥшу, аха ҵакыла еиқәымшо ажәақәа - аомонимқәа рыла. Ҳарзааҭгылап иаразнак иугәаламшәар алшо, аха аинтерес зҵоу иомонимқәоуп ззуҳәаша ажәақәа:

Аҟар – ауаҩы ихахәда даҽакалагьы "аҟар" ҳәа хьӡыс иамоуп. Соуп ҳәа зыҽҭҳәаны, зхашәа хы зымбо, амаҵура зхы иархәаны иаазҭахыз ҟазҵоз, ашьҭахьы згәызҽанӡамкәа данамырх, иҟәатаӡа иааҟалаз изырҳәоит: "Иҟар хҽны дыҟоуп", иагьнацырҵон уи иашьашәалоу даҽа жәаԥҟак: "Уажәраанӡа ичны иҟаз иуакаӡа, иаанхеит ахәша рхьыршьызшәа иҟәатаӡа". Аҟар – аҩны аҩнуҵҟа арԥшӡаразы асаркьа, мамзаргьы абҩа, аиха реиԥш иҟоу аихажәла бзиақәа ирылырхуа ашәҭҭрагьы (урысшәала "цветочник") аҟар ҳәа иашьҭоуп.

Ауарц – арацәа андырцәо ма аиха анеиладырҭәо, ианыржьиуа иацрышәшәаны иаанхо аҳашҳаи (урыс бызшәала "известь") аҵабли еилаҵаны иҟарҵо аиларшьшьы аргыларақәа рҿы рхы иадырхәо "ауарц" ахьӡуп (урысшәала "шлак"). Ауарц – ашәҭ хкуп. Кавказтәи ашьхақәа рҟны асы шьҭыҵны, ааԥынра шааилак, азҳара иалагоит. Зыԥшшәахәы ссиру, ахаа цәа зыҟәну ари ашәҭ "ауарц", "ауарца" ахьӡыртәит (аурысшәахь еиҭаугозар "касатик").

Абгаԥча – ашәарыцара иазҟазоу агыгшәыгқәа рыкразы иҟарҵо лаԥшхырԥагоуп. Агыгшәыг царҭас-аарҭас иалкааны иамоу амҩахәасҭаҿы ирҵауланы анышә ржуеит, ажра агыгшәыг иамбарц, ԥацхьла, бӷьыла, гәамсамла ихырҩоит. Агыгшәыг шааиуа ианаақәгылалак, иазнымкылакәа иҭаҳауеит, ҭыҵшьагьы аиуам. Агыгшәыгқәа рыкразы ицхыраагӡаз убри ажра "абгаԥча" ҳәа ахьӡхалеит (урысшәала "западня"). Абгаԥча – ҳәа иара убас иашьҭоуп аӡыржәтә зыцәмаҷу ақыҭауаа (аиҳарак аҿаҩара, аҳаракыра ҭыԥқәа ирықәынхо) рыҩнқәа рзааигәара, еиҳа иахьырзыманшәалоу аӡы ҭатәалартә анышә ахыржуа аҭыԥ. Убра ақәеи аҩари еилаланы еизо аӡы рхы иадырхәоит амаҭәа-ҩыҭәа ӡәӡәагаси арахә рӡыжәгаси.

Адахь – акыр азқьышықәсақәа раԥхьа ицәырҵыз, иахьагьы мшаҽны аиԥш аԥсуаа ирымоу асасдкылара аҵас иадҳәалоу ажәоуп. Аԥсуаа ҳҟны зеиԥш дыҟам асас данырҭаалак - "Асас дахь" даҳҭан рҳәоит. Ахаҭа ажәа ачерқьез бызшәаҟынтә иаланагалеит, иаанагоит "аԥшӡа", "абзиа", "ассир". Асас дахь, даҽакала иуҳәозар, "почетный гость". Зыӡбахә ҳамоу ажәа анаҩстәи аҵакы ахҳәаауп агәамбзиара. Ауаҩы иқәрахь даннеилак, идақәа ашьа рҭысра уадаҩхоит. Уи игәабзиара ҵнашәаауеит, иблахаҵ гьежьуа, имч каԥсо дҟалар алшоит. Абас еиԥш иҟоу ачымазара – адахь/адахьаа ҳәа иашьҭоуп (урысшәала "давление").

Аџахә – ҟазшьала уаҩы еиԥшым, зхала ада ҽаӡәы дызмаабуа, есқьынагьы ихы ҵарҟәыланы, иџьымшь ибларҭақәа ирҭажьны, хаабызшәак зҿымшәо, ҭынхак ихьаа змам, уаҩы идымҳәыло изырҳәауеит "дџахәӡоуп дыҟоуп". Ари ажәа иамоуп маҷк даҽа хырхарҭакгьы, аџахә – уи ацәгьеи абзиеи ззеиԥшу, уаҩы изышьҭымхуа агәала змоу еиԥш иблақәа ҵарҟәыланы, ақьиара изыҟауҵаргьы жәа хьшәашәала иуацәажәо иааҭкааны изырҳәауеит: "Лахьы мырџахә – лахьышәашә" (урысшәала "угрюмый").

Аихаткач – аԥсабара кьыс амамкәа, икаххаа, икашьшьы ишыҟоу, амш ааилахәаны, абыржәымзар-абыржәы ақәаршҩы ауратәы ажәҩан аԥҭа еиқәаҵәақәа анхчыла – амш "еихаткач" ҳәа иашьҭоуп ("аихаткач" урысшәала "ненастье"). Аихаткач – ауаҩы хашәамба, зегьы ирыҵашьыцуа, зцәажәара ҵакык амаӡамкәа, бжьыҭгала аӷьӷьа ихга иааҟәымҵӡакәа инапҟьа-шьапҟьо ицәажәо ичҳаны изыӡырҩуа итәоу гәаныла: "Уеихаткачааит, иаауҳәашазеи, уаангыларауазеи шьҭа!" ҳәа изырҳәоит (урыс бызшәала "Заткнись же!").

Арқаца – ацәамаҭәа ҳаҭыр ақәҵаны, мацқьа-шьацқьа иныҟәганы изшәызҵо, еилфаҷа еилаҳәоу данырбалак: "Шәыԥшишь, заҟа ирқацаны деилаҳәоу!" - рҳәоит ("арқаца" урыс бызшәала "шик"). Арқаца/арқацара – аҩнымаҭәа ӡәӡәаны, иршәшәатәу зегьы ршәшәаны, асаба рылхны аԥҳәыс аҭыԥ ианықәылҵалак, "илыӡәӡәеит", "илырқацеит" рҳәоит.

Абас ала, ҩышьала еиԥшу аомонимқәа рдырреи, урҭ ииашаны рхархәареи ҳажәаҳәа арҿиоит, иарбеиоит.

54

Аԥсуа дамыӷақәеи ахҵарақәеи рзы ажәақәак: ажәытәтәи ахархәашьеи аҵаки

38
(ирҿыцуп 14:08 18.04.2021)
Аԥсуа дамыӷақәеи ахҵарақәеи ирызкуп Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуа дамыӷақәа рхыԥхьаӡара рацәоуп. Иҟоуп ажәлантқәа рдыргеиԥш, қыҭак еицатәугьы. Иара жәлак аҿгьы еиуеиԥшым авариантқәа уԥылоит. Адамыӷақәа ирызку Шьалуа Иналиԥа иҭҵаара ишаҳәо ала, иҟоуп ижәытәу реиԥш, рацәак зхымҵуа адамыӷақәа. Урҭ иреиуоуп аҳ ижәла еиуаз рдамыӷақәа, ҭауади-аамысҭеи иртәыз, анхацәа зқәиҭыз адамыӷақәа. Арҭ адамыӷақәа амал, арахә-ашәахә рақәиҭреи реиламырҩашьареи ирызкәу дыргақәоуп. Урҭ илабҿабатәу информациатә дыргақәоуп ҳәа рзуҳәар ауеит.

Иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп ашьамаҟа, аԥсаса рааӡараҿы ас еиԥш адыргақәа рыҭара. Урҭ ирымоуп аҭоурых дуӡӡа. Дара рыҟалара ауаажәларра рынхараҿы аиҭакрақәа рыҟалара иадырҳәалоит, лымкаала ауаԥшьқәа реиҿыҵра, ауаажәларратә классқәа рышьақәгылара, даҽакала иаармарианы иуҳәозар, "утәы-стәы" аҿиара. Аԥхьаӡа аџьаус аҽанаша, адгьылқәаарыхра хаз хкны ианыҟала, арахәааӡара хаз хкны ианыҟала инаркны, ахьчара занааҭс измаз ауаа ргәыԥқәа рырахә ахҵарақәа, аиламырҩашьагатә дыргақәа рнырҵо иалагеит.

Аԥсуа нарҭтә епос аҿгьы иаҳԥылоит ахҵарақәа рыӡбахә: "Урҭ (нарҭаа – Е. Ҭ.) рырхақәа рырахә ҳәырҭан. Руахьад, рыжә, руаса анын, имҩашьахуа рыхҵара рырахә ирнын".

Ажәар аҟны ишарбоу ала, ажәа "адамыӷ" ашьагәыҭ "ҭамӷа" атиурк-монгол бызшәақәа ирзеиԥшу ажәоуп. Уахьынтәи кавказтәи абызшәақәа ирылалеит ари ажәа, иаҳҳәап ҟабардаа ирҳәоит: "дамага", ашәуааи ачерқьезцәеи – "дамыӷа". Аԥсуа ажәа "ахҵара" еиҳа ижәытәуп "адамыӷа" аасҭа ҳәа ирыԥхьаӡоит аҵарауаа. Иҟоуп ахҵарақәа хы-хкык: алымҳа арҟьара, ахьасара, акылҵәара. Урҭ еицны иануԥылогьы ыҟоуп. Ас еиԥш иҟаз ахҵарақәа арахә рмырҩашьаразы адагьы алаԥш, ачымазарақәа рҟынтәи иахьчоит ҳәагьы иԥхьаӡан. Урҭ адыргақәа иԥшьоу ракәны, амагиатә мчы рымоуп ҳәа агәра ргон, асимволтә ҵакқәа рыман.

Аҵарауаа иара убасгьы иазгәарҭоит ахҵарақәеи адамыӷақәеи аҩреи аԥхьареи рыҟалара акультура иазааигәоуп, ирхылҿиааит ҳәа. Аԥхьатәи адамыӷақәа амра, ма амза асахьа иреиԥшны иҟаҵан. Аха дара есааира рҽырыԥсахуан. Иаҳҳәап Лоуаа рыжәла адамыӷа "Алу дамыӷ" ҳәагьы иашьҭоуп алу еиԥш игьежьны иахьыҟаҵаз азы, аха иара асахьа аԥхьаӡа амра агьежьышьа ала иҟаҵазар ҟаларын ҳәа агәаанагара ыҟоуп.

Аакьыскьатәи аамҭа иатәу адамыӷақәа рҿы арахә зтәу ижәла, ма ихьӡ злалаго анбан рынны иуԥылоит. Шьалуа Иналиԥа ишиҩуа ала, адамыӷатә дыргақәа зегьы рҟынтәи ижәытәӡоу ҳәа иԥхьаӡоу "алу дамыӷеи", даҽакала "аԥсуа дамыӷа" ҳәа изышьҭои (агьежь асахьа змоу), Ачаа рдамыӷеи ауп – уи асахьала анбан П аханы Т ықәыргыланы измоу сахьоуп. Абарҭ аҩба роуп анаҩс ицәырҵқәазгьы шьаҭас ирымоу, изхылҿиаауа.

Ажәлантә дамыӷақәа рнаҩсгьы, ахатәы, аҭаацәаратә дамыӷақәагьы уԥылоит. Аҭаацәаратә дамыӷа зку аҭаацәара аиҳабы иоуп. Адамыӷақәа хаз-хазы иаԥызҵаз ажәла дуқәа иреиуоуп аҳратәра змаз Ачаа, Чачаа, Иналаа, Ӡаԥшьаа, Аимхаа, Маршьанаа, Маанаа, Лакраа. Аҳратәра амч кәадахо ианалага анхацәагьы ишьҭырхит: Арышаа, Ҳагаа, Оҭраа, Бениаа, Гәниаа, Аираа, Бганаа, Амқәабаа уҳәа. Иахьа традициак аҳасабала ажәлантә дамыӷақәа зхазы иҟазҵо рацәахо иалагеит.

38

Урыстәылатәи агранатаршәыҩцәа ацәҟьарақәа ирықәкны ихысуан

4
(ирҿыцуп 14:32 23.04.2021)
Аԥсны иҟоу Аладатәи арратә округ арратә ҟәшақәа аӡынразтәи рҵара-гәаҭаратә уснагӡатәқәа мҩаԥыргоит. Амчыбжь анҵәамҭазы арратә база адырра ахәшьара ықәдыргылоит. Ауснагӡатәқәа ирыдыԥхьалоуп 1,5 нызқьҩык аруаа, 500 ак арратә техника.

АҞӘА, мшаԥы 23 - Sputnik. Аԥсны иҟоу Урыстәылатәи Аладатәи арратә округ агранатаршәыҩцәа еиҭаҵуази еиҭамҵуази ацәҟьарақәа ирықәкны ихысуан агәаҭара аҳәаақәа ирҭагӡаны. Абри атәы аанацҳауеит аокруг апресс-маҵзура.

Аполигонқәа Нагвалоуи Ҵабали рҟны аррамаҵзурауаа "аӷа" иеибашьыга машьынақәа рсахьа змаз ацәҟьарақәа иреихсуан 350 метра набжьаны. Ацәҟьарақәа секундк 10 метрак рҟынӡа ирццакын.

Абри аан ахархәара рыҭан: анапылатә гранатаршәгақәа РПГ-7, акәылӡы кылызжәо агранатақәа ПГ-7ВЛ, агранатаршәга АГС-17.

Амшын аԥшаҳәаҿы ауснагӡатәқәа рымҩаԥгараан аԥша аӷьеы иасуан, секундк ала 20 метра инаӡон. Аруаа рхысраан ари азгәаҭара рыман.

Урыстәыла ар ргәаҭара мҩаԥысуеит Аладатәи арратә округ ар ркомандаҟаҵаҩ Александр Дворников инапхгарала. Аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥысуеит 2021 шықәсазтәи аплан инақәыршәаны. Аҽазыҟаҵарақәа ирылархәуп Амшынеиқәатә флоти Каспитәи афлоти. Аҽазыҟаҵарақәа рыхәшьара мҩаԥыргоит арратә усбарҭа анапхгаҩцәа рыла ишьақәгылоу акомиссиа. Игәарҭоит ар реиҿкаашьа, анормативқәа рынагӡашьа, роперативтә зыҟаҵара аҩаӡара.

4