архив

"Ахаҳә шкәакәа", "ахаҳә еиқәаҵәа": зыԥсы ҭоуи иԥсхаԥсуи аԥсабаратә символқәа

48
(ирҿыцуп 01:05 28.03.2021)
Ахаҳә амифологиатә дунеихәаԥшраҿы ҵакы ҭбаала ишаарԥшу иазку аматериал ҳадылгалоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Ахаҳә амифологиатә дунеихәаԥшраҿы ҵакы ҭбаала иаарԥшуп. Иара адунеи злашьақәгылоу аелементқәа иреиуоуп, иԥсхаԥсу аԥсабара иасимволуп, даҽакала иуҳәозар: иҳашыртәырахаз, ихаҳәыршәырахаз.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуа епос уи аҵакы даараӡа ибзианы иаанарԥшуеит. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, нарҭаа раҳәшьа Гәында-ԥшӡа Хәажәарԥыс дҳәаны дышизтәаз Нарџьхьоу дымҵарс даниго, Саҭанеи Гәашьа иҟалҵоит адоуҳа: "Убри абжьы-мҩак ахьеихагалоу иугогьы уаргьы шәҳашҳатәраны шәықәхааит, есшықәса знык-знык ааԥшра азин шәымазааит. Хәыҷы-хәыҷла анышә шәыҵалалааит. Шәзықәтәоу арашь амгәа адгьыл ианнықәкьысуа аҽны каамеҭ ҟалааит!" ҳәа. (Вариантқәак рыла ари аҩыза адоуҳа ҟазҵо Хәажәарԥыс иан лоуп.) Убас иҟоуп ҭыԥхьӡны "Аԥҳәыс хьанҭа дахьаҿагылоу" ҳәа изышьҭоу – уи иҳашҳатәрахаз аԥҳәыс лсахьа зманы ахра иалыҳәҳәо ахаҳә ауп ус хьӡыс измоу.

Гәдоуҭа азааигәара амшын аҿы "Нагә ихаҳә" ҳәа иҟоуп. Нагә иԥсаса иманы абри ахаҳә амҵан дтәалон, аха зны амшын анааскьа, Нагә ирахәгьы ықәнахит, иаргьы дықәнахит. Уи ахаҳә амшын иалыҳәҳәо уажәгьы игылоу "Нагә ихаҳә" ҳәа хьӡыс иаххалеит.

Арҭ иааҳгаз аҿырԥштәқәа иудырбоит ахаҳә зҽеиҭазымкуа, иԥсхаԥсу аҵакала ишаарԥшу. Иҟоуп иара убас иԥшьоу ахаҳәқәа ҳәа иршьогьы, ауаа ачымазараҟынтәи ралгара зылшо. Иаҳҳәап, аԥсуаа рҿы иуԥылоит "ахаҳә аҵгара" ҳәа иҟоу ақьабз. Убас иԥшьоу хаҳәны аӡбахә рҳәоит Тҟәарчал, Хәаџьал ашьха иамоу ахаҳә кылҵәа. Аԥҳәыс ахшара лцәа далашәаразы абри ахаҳә дыҵыргон. Иара усгьы ахаҳә кылҵәа ауаҩы алаԥш аҟынтәи дахьчоит ҳәа иазгәаҭаны агараҿы ихыршьуеит, аҩны аҩналарҭаҿ, ацаҿы.

Ахаҳә асакралтә ҵакы аныԥшуеит иара аԥштәы алагьы: ахаҳә шкәакәа – абзиара иатәуп ҳәа иршьоит, ахаҳә еиқәаҵәа – ацәгьара. Ахаҳә шкәакәа иқәгыланы зыгәҭакы зҳәо игәахәтәы наӡоит ҳәа иазгәаҭоуп, ахаҳә еиқәаҵәа акәзар - иқәгыланы ишәииуеит.

Ахаҳә нарцәи аарцәи рҳәааҟны игылоу маҭәарны иаарԥшуп амифологиатә жәабжьқәа рҟны. Иаҳҳәап: Ӡызлан аӡыхь иалыҳәҳәо ахаҳә дықәтәаны лхы лҳәоит. Ахаҳә дуқәа, аҳаԥқәа рҿы дынхоит абнауаҩы, абнауаҩԥҳәыс, иара убас араҟа ҽыҵәахырҭас иамоуп амаҭ, агәылшьап.

Аханатә ахаҳәқәа рыԥсы ҭан, ирызҳауан ҳәа иԥхьаӡан ауаа рыгәнаҳарақәа рзы Анцәа адгьыл ишәиаанӡа. Нарҭаа репос ишаҳәо ала, аишьцәа реиҵбы Нарҭ Сасрыҟәа "ахаҳә аԥа" иоуп.

Аԥсра ақьабзқәа рҟны ахаҳә иалхны аҳаҭгәынқәа рыҟаҵара аԥсы "аҿаҳәара" иасимволуп ҳәа иԥхьаӡоуп.

Ахаҳә архаикатә функциа аҳәа, аҳәызба амыркатыл реиԥш иҟоу амаругақәа рахь ииасуеит. Иаҳҳәап абна илахаз арахә ԥырхага рмоуразы амыркатыл аҿы ҿаҳәаны иҟарҵон – ари аритуал ала ахаҳә аҟазшьақәа: "ахьшәашәара", "аиҭамҵра" амагиатә ҵакыла аԥырхага ҟазҵар зылшоз ахь ииаргон.

Ахаҳә аӡбахә анаҳҳәо, иҳамҳәар ауам амақьа - иҵару ахаҳә аӡбахә. Ари ахаҳә ахьӡала ақәра иара амч ду шамоу аныԥшуеит (Ӡызлан илызку амиф-ҵабыргқәа рҟны).

Абасала, ахаҳә амч адунеи злашьақәгылоу ахәҭақәа адгьыл, амца, аӡы реиԥш ихадаратәны иаарԥшуп.

48

"Ашәқәа зегьы аазыртуа абызшәа": абжьаҟазацәа, аусӡбаҩцәа аԥсуаа ртрадициаҿы

91
Аԥсуаа рҿы наџьнатә аахыс пату зқәырҵо аҵасқәа иреиуоу аиҳабреи аҵыбреи рныҟәгашьа иаци иахьеи ишыҟоу еиҿлырԥшуеит, абжьаҟазацәа, аусӡбацәа рус зыхьԥшыз атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ, аколумнист Есма Ҭодуаԥҳа.

Sputnik, Есма Ҭодуаԥҳа

Ауаажәларратә ҿиара апроцесс ала раԥхьатәи ауаҩы инаиркны иахьатәи ауаҩы иҟынӡа ицәырҵуеит иҿыцу ахымҩаԥгашьатә ҟазшьа ҿыцқәа, анормақәа. Ауаҩы исоциалтә ԥсҭазаара аиҭакрақәа иааидкыланы иԥсабара зегьы, ихаҭара ианымԥшыр залшом. Иаҳҳәозар, ажәала аиӷацәа еинзраалоз, мамзаргьы ацәгьара ҟазҵаз иус зыӡбоз аинститутқәа ҳәа иаԥҵаз, ацәажәацәа дуқәа рыла ишьақәгылаз, иахьа ирыԥсахит аҳәынҭқарраҿ ишьақәгылоу азакәан мчрақәа рыла.

Ҳәарада, аӡеибафара иагаз узихьӡараҳа, аҭоурых иаго аамҭагьы уахьынԥашалан иузаанкылашам, аха ухьышьҭра уазхьаԥшны иреиӷьу алумхыкәа ԥхьаҟа цашьагьы ыҟам. Ажәытәи аҿатәи реиҿыбаара, рымҩеихҵәарсҭақәа реиқәыршәара актуалра змоу зҵаароуп еснагь.

Аиҳабра, аиҵыбра

Аԥсуаа рҿы еснагь пату ақәырҵоит аиҳабра, аиҵыбра. Абырг, аиҳабы, дыԥҳәыс, дхаҵа, еснагь пату иқәны дыҟан. Аԥсуаа рықәранҵыра азҵаара уаназхәыцуа, иубоит ажәытә аиҳабы пату ахьиқәыз ишабзоуроу урҭ рықәра анарха ахьамаз егьырҭ аԥсабара ацқьара, афатә, ажәтә зегьы раасҭагьы. Ауаҩы дуҭахны дшыҟоу, аԥсҭазаара даҭахны дшыҟоу анибо ауп, иҵегь сыҟандаз, акы срыхәандаз ҳәа ихы иазиҳәо даныҟалогьы.

Иахьа ҳаиҳабацәа ҳрыгәҭасуашәа иҟалеит: аҿар хазы нхара ицоит, зҵаарак анырыӡбо, аиҳабы иазҵаауа маҷуп, зегь реиҳа ирыцҳароу – зхала иаанхаз "абыргцәа рыҩны" ҳаԥсадгьыл аҿгьы идыргыло ҳахаанхеит (Анцәа иџьшьаны, уажәазы аԥсуаа рхыԥхьаӡара уаҟа имаҷӡоуп, аха...), аԥсыуак ихаҿы изаагарызу ари аҩыза?!

© Foto / Марина Барцыц

Иахьа Абыргцәа рхеилак ҳәа иҳамоу, ари ацәажәацәа ринститут аҟынтәи иаауа акоуп. Аха иарбан ҭыԥу иара иамоу иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы? Аҭагылазаашьа шыҟоу ала, иубоит ари аинститут аҵыхәтәантәи ацәынхақәа шакәу, аиаӡаара ишаҿу. Убри аан аиҳабы иажәа пату анақәыз, урҭ ирыӡбоз азҵаарақәа рацәан, аҳәынҭқарратә зҵаарақәагьы налаҵаны. Аиҳабы иҳәатәы иазыӡырҩуан аԥсҭазаара инаҭахьо аԥышәа ахә ҳаракны ишьаны. Аиҳабы данцәажәоз иажәа аԥыҩлара ҟаломызт. Аиҳабы ишибоз аиҵбы аҭаҭын дахомызт, инапқәа иџьыба иҭаикуамызт, ибӷа иеиаирхомызт, ҳәарас иаҭахузеи, иаԥхьа дтәазаргьы иҽеиҵҳәаны дтәомызт. Аиҳабы ихьӡ ҳәаны ҿыҭны дхьадырԥшуам, уи ихьӡаны инеины иааидгылон ихала игәаиҭаанӡа, нас акәын иацәажәара ианалагоз. Уи азоуп аԥсуаа изырҳәогьы: "Аиҳабы изҿырҭӡом, уи ихьӡоит", - ҳәа.

"Уашхәа мақьаԥсыс" еиԥш ашәқәа аанартуеит

Ажәытәан қыҭацыԥхьаӡа иалхны иҟан ацәажәацәа ҟазацәа. Урҭ ирыӡбон еиуеиԥшымыз азҵаарақәа, бжеиҳан бжьаҟазаҩцәас, ӡбаҩцәас иқәгылан. Ҩ-жәлантәык аимак рыбжьалар, ашьоураҟынӡа инанагар, "шәус ахьӡгьы ахьымзӷгьы ӡбатәыс ҳара иҳашәҭ" ҳәа аиҳабацәа-ацәажәацәа нарыбжьалон, реинраалашьа иазхәыцуан. Ӡбашьа змам аус ҳәа узхәаԥшуазгьы ацәажәаҩ ҟаза иажәа "Уашхәа мақьаԥсыс" еиԥш ашәқәа зегьы аанартуеит, иазымӡырҩыр ада ԥсыхәа рмоуӡо иҭанаргылоит, иажәа иахыԥар, изықәшәогьы рдыруеит.

Ҿырԥштәыс иааҳгап аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаа рҟынтәи ианиҵаз ҳәамҭак:

"…Ашьа аныбжьалалак иҟарҵоз: ақыҭа еизон, ақыҭа мацара акәӡам, аԥсуа ааигәа қыҭақәа аиҳабцәа еизон, нас уи аус рыӡбон. Уи еилацәажәон, изхароу дзакәызаалак, изхароу ауаҩы дызшьыз иами? Аус рыӡбон, ауаҩы дызшьыз иҭаацәа рмал, аԥара рыҭаны, ақыҭа иҭырцон. Ақыҭаҟынтәи ирышьҭуан, уа иаанхаӡомызт. Убыс ирыӡбуан аус, бааԥсрак аныҟалалак".

Абас иҟаз абжьаҟазаҩцәа, аинраалацәа рзы ирҳәон "Ажәала аԥсы дыбзеитәуеит" ҳәа, мамзаргьы "Абаҩԥҵәа еибиҭоит" ҳәа.

Ус шакәугьы, аԥсуаа рҿы иқәра ыҟоуп ҳәа еиҳабыс иҟоу дарбанзаалак аус иӡбо дыҟамызт. Уи ауаҩ иқыҭаҿы, дызланхо ижәлар рҿы ҳаҭыр ду иқәны, пату зманы иҟаз аӡә иакәзар акәын, зхатә ҿырԥштәала егьырҭ аҿырԥштә бзиа рыҭара зылшоз – ари ихадароу факторуп уи ииӡбаз аус нагӡахартә аҟаҵаразы.

Аристотель ду ифилософиа ишаҳәо ала, ацәажәаратә ҟазара хԥаны еихшоуп: аилабжьаратә, аӡбаратә, арҽхәаратә (еиуеиԥшым аизарақәа, аныҳәақәа рҿы ақәгыларақәа). Арҭ рҟынтәи иахьатәи ҳаамҭазы аус зуа аҵыхәтәантәи ауп, егьырҭ аԥхьатәиқәа рцәаара заҵәык ауп иубо.

Ҳашьҭахьҟа ҳҭоурых ҳазхьаԥшуазар, иаҳбоит ауаажәларратә усзуҩ, аԥхьагылаҩцәа иреиуаз Нестор Лакоба, Ефрем Ешба реиԥш иҟаз ауаа еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбараҿы рцәажәаратә ҟазара шакәыз аԥхьагылара зырҭоз, усҟангьы егьырҭ аҳәынҭқарратә маакырақәа шаԥырҵахьазгьы, традициатә системала иазнеиуан, анхацәагьы ирҳәоз агәра зыргоз, изрықәгәыӷуаз уи азакәын.

Аԥсуаа ҳменталитет, ҳҟазшьа шыҟоу азгәаҭаны, аҳәынҭқарратә маругақәеи атрадициатә системақәеи реиҿыбаара шаҭаху убоит, уи ада тәым закәан мацарала ухатә ҳәынҭқарра узыргылом.

91
Кукушка

"Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап": анхаҩы дызҟаҭәар зылшо аԥсаатәқәа

84
(ирҿыцуп 15:23 25.07.2021)
Анхаҩы дманшәалахарц, иҽаҩра иԥыларц иҽызцәихьчоз аԥсаатәқәа ртәы шәаԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Аԥхаррақәа аныҟалалак, анхаҩы адгьыл аус адулара иҽаназикуа аамҭа ицәырнагоит ажәлар разхаҵарақәеи разгәаҭарақәеи жәпакы. Урҭ азхаҵарақәа хықәкыла ауаҩы ацәгьа иацәыхьчара, имоу аманшәалара, амарымажара реиқәырхара, реихаҳароуп изызку.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ааԥын, аԥсабара зегьы анҿыхо, аԥсаатә амра шәахәақәа иреигәырӷьаны рашәа хаақәа анцәырырго, аԥсуаа шьыжьымҭан џьара усура ҳәа ианааҵыҵуаз, еиҳарак адгьыл иқәаарыхырц, амхы иҭаларц ргәы ианҭарк, "какалк мкыкәа", даҽакала иуҳәозар, "ҿаҵак ымфакәа" ицомызт.

Ауаҩы акрыфа, имч ҭаны, игәы алаҟаны аусура иҽаназикуа еиӷьу ыҟам. Ацәгьа ухьыԥшӡом, иара унапы злаукыз аусгьы иаҳа иуцааиуеит.

Шьыжьнаҵы акрыфара ргәы ианаҭахӡамыз, хыхьчага ҳасабала аусура рнапы аларкаанӡа аџьыкхыш маҷк нарыхәларыԥсон, зынӡа рыца ак ҭамкәа иҟамларц азы. Аԥсуаа иазгәарҭоит, анхаҩы ҿмырҵысы (акрымфакәа) ааԥын имхы данҭала, зыбжьы иаҳаз аԥсаатә даҟаҭәоит ҳәа (азгә: "аҟаҭәара" - одоление птицы).

Ҿмырҵысы ажәҵыс аҷырҷырбжьы уаҳар – ахьара, ахш ԥхасҭахалоит (иҵәыҵәлоит) рҳәоит. Амалаӷәыри аҟармаҵыси рышәаҳәабжь уаҳар – унасыԥ дыркьаҿуеит. Убри аҟнытә, ааԥын рҽырцәырыхьчон абарҭ аԥсаатәқәа: акәыкәу, ажәҵыс, ашамыхьажь, амалаӷәыр, аҟармаҵыс…

Акәыкәу

Акәыкәу ршьуам, еишәарыцом. Аԥсуаа рҟны иҟоуп азхаҵара "ҿмырҵысы акәыкәу абжьы заҳаз даҟаҭәоит, иҽаҩра беиахом" ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианалаго (инықәырԥшшәа мшаԥымзазы) аӡәырҩы анхацәа ахлафаауеит: "Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап!" - аҳәоит ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианаҟәыҵлак – лаҵараамҭам. Илауҵогьы ҟалом.

Уамашәа иубаша, ари аԥсаатә хәыҷы ахьӡ аџьа, адгьыл ақәаарыхра аамҭа ишадҳәалоугьы, ахыргәаҟра ацәымӷуп. Егьырҭ аԥсаатәқәа реиԥш аҭра ҟанаҵом. Акәыкәу аҟара иаашьо, зыхшара змааӡо "имцәаӷәои имрашәои" ԥсаатә ыҟам.

Ашамыхьажь

Ашамыхьажь иамоуп даҽа хьӡык, уи "абжьоубжьыкь" ауп. Ԥсаатә ӷроуп, аԥыц ҵәызуп, иаҩцамкәа иқәырхәоуп. Аԥҷаҷар харгьежьаауп, еиларгыланы ахы иқәгылоуп. Ашамыхьажь зымшьҭа цәгьоу ԥсаатәны иахәаԥшуеит. Ашҭа инҭаԥырны аҩны азааигәара махәык инықәтәар, рыцҳашьарада иԥхадырсуан.

Амалаӷәыр

Амалаӷәыр аиаҵәареи аҩеижьреи еимазкуа ԥштәуп иамоу. Даараӡа ҵыс ԥшӡоуп, амала ишымышьҭацәгьоу ҳәатәуп. Ауаҩы иитәу ҟәыхк - амаҭәа ҽыҭк, мамзаргьы ахцәы аԥыц иаҿыҵакны иагар, аманшәаламрақәа ичычоит, илаиҵазгьы иԥылом.

Ажәытәан аҽаҩра бзиа ззаамрыхыз "амалаӷәыр уаҟаҭәеит" ҳәа ихыччауан.

84

WhatsApp афункциа ҿыц аусура иалагоит

2
(ирҿыцуп 10:10 05.08.2021)
Аопциа ҿыц асмартфонқәа рҿы ахархәара алшо иҟалоит WhatsApp амессенџьер шааиҭарыцхалак.

АҞӘА, нанҳәа 5 - Sputnik. WhatsApp зҽызҵәахуа афотоқәеи авидеоқәеи рынашьҭра афункциа аартхоит ҳәа рҳәеит аилахәыра ахаҭарнакцәа.

Ахархәаҩцәа рфотосахьақәеи авидеоқәеи рышьҭлар алшоит аопциа "Знык ахәаԥшра" ацхыраарала. Афотосахьақәеи авидеоқәеи знык урыхәаԥшуеит нас ианыҵуеит.

Ари аҩыза афункциа аус ауеит Instagram аҿы: изауа акнопка дақәыӷәӷәоит, асахьа ма авидео ибоит, уи анаҩс урҭ ықәҵуеит.

WhatsApp аҿы ирҳәом ари ишаанамго изауыз скринрекордер ала аҭаҩра илшом ҳәа.

2