Аҭарчеи, абазшьҭыхра: аԥсуа ҽырхәмарра хкқәа ирызкны

78
(ирҿыцуп 17:39 26.04.2021)
Аԥсуа аҽырхәмарра хкқәа ирызкуп Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Аԥсуаа ирымоуп ибеиоу, акрызхыҵуа аҽыбӷаҟазаратә традициа. Урҭ инрылукаауеит ажәлар ҽылатәи рыхәмаррақәа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Иахьа имҩаԥырго ҽылатәи аспорттә хәмаррақәа рҟны иуԥылоит аԥсуаа иртәу еиԥш, егьырҭ ажәларқәа рҟынтәи иаланагалаз ахәмаррақәа. Ҽылатәи ахәмаррақәа ҳаамҭазы аспорттә хкқәа иреиуаны имҩаԥыргоит, аха ажәытәла иара ахыхьчареи аибашьреи-ақәылареи ирхылҿиааит. Аԥсыуала аҽырхәмарра аӷәӷәара, аиҿамсра, агәымшәара, аҟазара – абарҭ аҟазшьақәа аҽыбӷаҿы аарԥшра иатәуп. 

Ажәытә аҽырхәмаррақәа ҟарҵон аизара дуқәа рҿы, ачарақәа рҿы, аԥсхәра-аимҭахарақәа рҿынгьы. Аҽырхәмарразы аԥхьа аҭыԥ рырҭоит қәрала еиҳабу абыргцәа, асасцәа, харантә иааз, нас еибарԥшны еиҳаб-еиҵбыла инықәлоит аҽыбӷаҟазацәа ҿарацәагьы. Абри апатуеиқәҵаратә принцип иахьагьы иқәныҟәоит аҽыбӷаҟазацәа. Аҽырхәмарра хкқәа иреиуоуп: аҽырыҩра, аԥсыуала аҽырхәмарра, аҽымпыл, аҽҳәҵәы, абазшьҭыхра, аҭарчеи, аҳәаҟьара, аҵәыршәра, аԥара.
Аҽырҩраҿы аҽцәа азар ашәа ҳәо гәыԥ-гәыԥла инеиуан. Аԥсуаа агәра зларго ала, аҽыҩ иазыӡырҩуеит, иаҳауеит азар, агәы шьҭнахуеит. Ари ашәа рҳәон аҽыбӷаҟаза дахьԥсыз, амала аԥсраҿы ирҳәоз азари аҽырҩра (агәырӷьараҿ) ирҳәози аиԥшымзаара рымоуп.

Абазшьҭыхра

Ари ахәмарра хкы аҟазара дуи аҽазыҟаҵара бзиеи аҭахуп. Абазшьҭыхразы иахьыманшәалоу, иахьиашароу ҭыԥк алырхуеит, уаҟа абазк, ма игьежьу ҵәаҟьак шьҭарҵон. Аҽыуаҩ ҽыла харантә дыҵҟьаны, аҽы ишалшо абаз ианавҟьо, иҽыларҟәны иарӷьа напала абаз аашьҭиԥаауеит, нас хара дымцацәакәа иҽыриашаны аҽы ажәлар рахь иааирхынҳәыр ауп. Реиҳа ихьӡуп зныкала ашьҭыхра, зныкала иззышьҭымхыз, иара игәаԥхарала даҽазныкгьы иҽԥишәар ауеит.

Иазгәаҭатәуп, Аԥснытәи Аџьынџьтәылатә еибашьраан ҳатрадициақәа жәпакы иҿыцны рыԥсы шырхалаз, аԥсуаа ирызҷыдароу афырхаҵаратә ҟазшьа шырныԥшыз. Убас, "Аибашьра акорреспондент Кәасҭа Габниа имшынҵақәа" (аиқәыршәаҩ Е. В. Ҭодуа, 2016 ш.) рҿы иуԥылоит анҵамҭа: Аиааира ааигәахара рацәак шагмыз, цәыббра 21, 1993 шықәсазы аԥсуа еибашьыҩцәа ажәылара ашьҭахь имҩаԥыргаз ахәмарра иазкны (уи аҽны дара аҽқәа рыла гәыԥ-гәыԥла рҽеихшаны аснариадқәа Каманынтәи иааргон): "Аибашьыҩцәа ар рымца еиқәҵаны итәоуп. Ус еицәажәо иштәаз рациала адырра ҟалеит Тарнаа ирота аӷа изушкеи БМП-ки ҭадырхеит ҳәа. Ари ажәабжь ҳаибашьыҩцәа даара ргәы шьҭнахит, ргәалаҟазаара еиҳагьы иацнаҵеит… Аккара ҳахьыҵатәоу "Шьараҭынаа" ррота амырзаҟан аԥсуа аркәашага адырҳәоит. Аҩбатәи абаталион аибашьыҩцәеи ҳазԥсахуази еикәшаны инагылт, амырзаҟан аркәашагабжьы хараны игон. Ашәаҳәара, акәашара лассаамҭа еиԥҟьомызт. Уи аамышьҭахь аҽырхәмарра ҟарҵеит. Автандик Лакрбеи уи иашьа Кокеи аҽқәа дырхәмарт. Урҭ рышьҭахь Гәырам Ҳагба аҽы дақәтәаны дыҩны ҵаҟа адгьыл аҿы ишьҭарҵаз ачабра иақәыз абаз шьҭихт. Ныҳәак еиԥш ахәмаррақәа цон…" – ҳәа иҩуеит амшынҵақәа равтор, ари ахҭыс иалахәыз.

Аҭарчеи

Аҭарчеи ҟарҵон аԥсхәра дуқәа рҿы, аҽыбӷаҟаза иԥсхәра ахьыруаз, ма ашықәс ацәашьы ахьышьҭырхуаз – аимҭахара ду ахьыҟарҵоз. Аҭарчеи рҽаладырхәуан жәаҩык, жәохәҩык иреиҵамкәа аҭарчеи-ҷкәынцәа. Иԥсыз иҽгьы иара изааигәаз-иуа дақәдыртәон. Аҭарчеи-ҷкәынцәа анҽыжәлалак хаҵаки ԥҳәыски урҭ инрызҵаауан "Аҭарчеи зҭахыда?" ҳәа, мамзаргьы аԥшәма ихала иҭарчеи аӡәы ииҭон. Аҭарчеи ҳәа изҿыз, адима ҳәа хьӡыс измаз ақәыршә (асатина) аҽы акәадыр иаҵадыршәуан, аҽы аҵыхәеи аԥрыцәқәеи хнаҩо, мамзаргьы аҭарчеи аныҟәгаразы иалырхыз аҷкәын инапаҿы икуан атлаз ҽыҭк.

Аҭарчеи шьыбжьышьҭахь акәын ианыхәмаруаз. Уи иалахәыз аҽыҩҷкәынцәа азар ашәа ҳәо анышәынҭраҿ инеиуан, нас аҭарчеи ҷкәынс иалхыу дрылҟьаны дыҩуан, егьырҭ ҽырххыла ишьҭалон аҭарчеи ицәыргаразы. Ихьӡаз уи икәадыр иаҵаршәу амԥижәаарц далагон (ма инапаҿы иикыу аҭарчеи ицәигарц), ишеибгоу изгар еиҳагьы патуны иԥхьаӡан. Аҭарчеи-ҷкәынцәа рахьтә аӡәы дихьӡаны иҭарчеи игар, иара уигьы егьырҭ аҭарчеи иалахәу аҷкәынцәа ишьҭалон имхразы. Убас, убас мацара, аҵыхәтәан иҭазгалоз иакәын аҿанҵа (аҳамҭа) зауаз. Усҟан ҳамҭас иҟарҵон арахәҭиаа, аԥара, амаҭәа.

78

"Ашәқәа зегьы аазыртуа абызшәа": абжьаҟазацәа, аусӡбаҩцәа аԥсуаа ртрадициаҿы

91
Аԥсуаа рҿы наџьнатә аахыс пату зқәырҵо аҵасқәа иреиуоу аиҳабреи аҵыбреи рныҟәгашьа иаци иахьеи ишыҟоу еиҿлырԥшуеит, абжьаҟазацәа, аусӡбацәа рус зыхьԥшыз атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ, аколумнист Есма Ҭодуаԥҳа.

Sputnik, Есма Ҭодуаԥҳа

Ауаажәларратә ҿиара апроцесс ала раԥхьатәи ауаҩы инаиркны иахьатәи ауаҩы иҟынӡа ицәырҵуеит иҿыцу ахымҩаԥгашьатә ҟазшьа ҿыцқәа, анормақәа. Ауаҩы исоциалтә ԥсҭазаара аиҭакрақәа иааидкыланы иԥсабара зегьы, ихаҭара ианымԥшыр залшом. Иаҳҳәозар, ажәала аиӷацәа еинзраалоз, мамзаргьы ацәгьара ҟазҵаз иус зыӡбоз аинститутқәа ҳәа иаԥҵаз, ацәажәацәа дуқәа рыла ишьақәгылаз, иахьа ирыԥсахит аҳәынҭқарраҿ ишьақәгылоу азакәан мчрақәа рыла.

Ҳәарада, аӡеибафара иагаз узихьӡараҳа, аҭоурых иаго аамҭагьы уахьынԥашалан иузаанкылашам, аха ухьышьҭра уазхьаԥшны иреиӷьу алумхыкәа ԥхьаҟа цашьагьы ыҟам. Ажәытәи аҿатәи реиҿыбаара, рымҩеихҵәарсҭақәа реиқәыршәара актуалра змоу зҵаароуп еснагь.

Аиҳабра, аиҵыбра

Аԥсуаа рҿы еснагь пату ақәырҵоит аиҳабра, аиҵыбра. Абырг, аиҳабы, дыԥҳәыс, дхаҵа, еснагь пату иқәны дыҟан. Аԥсуаа рықәранҵыра азҵаара уаназхәыцуа, иубоит ажәытә аиҳабы пату ахьиқәыз ишабзоуроу урҭ рықәра анарха ахьамаз егьырҭ аԥсабара ацқьара, афатә, ажәтә зегьы раасҭагьы. Ауаҩы дуҭахны дшыҟоу, аԥсҭазаара даҭахны дшыҟоу анибо ауп, иҵегь сыҟандаз, акы срыхәандаз ҳәа ихы иазиҳәо даныҟалогьы.

Иахьа ҳаиҳабацәа ҳрыгәҭасуашәа иҟалеит: аҿар хазы нхара ицоит, зҵаарак анырыӡбо, аиҳабы иазҵаауа маҷуп, зегь реиҳа ирыцҳароу – зхала иаанхаз "абыргцәа рыҩны" ҳаԥсадгьыл аҿгьы идыргыло ҳахаанхеит (Анцәа иџьшьаны, уажәазы аԥсуаа рхыԥхьаӡара уаҟа имаҷӡоуп, аха...), аԥсыуак ихаҿы изаагарызу ари аҩыза?!

© Foto / Марина Барцыц

Иахьа Абыргцәа рхеилак ҳәа иҳамоу, ари ацәажәацәа ринститут аҟынтәи иаауа акоуп. Аха иарбан ҭыԥу иара иамоу иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы? Аҭагылазаашьа шыҟоу ала, иубоит ари аинститут аҵыхәтәантәи ацәынхақәа шакәу, аиаӡаара ишаҿу. Убри аан аиҳабы иажәа пату анақәыз, урҭ ирыӡбоз азҵаарақәа рацәан, аҳәынҭқарратә зҵаарақәагьы налаҵаны. Аиҳабы иҳәатәы иазыӡырҩуан аԥсҭазаара инаҭахьо аԥышәа ахә ҳаракны ишьаны. Аиҳабы данцәажәоз иажәа аԥыҩлара ҟаломызт. Аиҳабы ишибоз аиҵбы аҭаҭын дахомызт, инапқәа иџьыба иҭаикуамызт, ибӷа иеиаирхомызт, ҳәарас иаҭахузеи, иаԥхьа дтәазаргьы иҽеиҵҳәаны дтәомызт. Аиҳабы ихьӡ ҳәаны ҿыҭны дхьадырԥшуам, уи ихьӡаны инеины иааидгылон ихала игәаиҭаанӡа, нас акәын иацәажәара ианалагоз. Уи азоуп аԥсуаа изырҳәогьы: "Аиҳабы изҿырҭӡом, уи ихьӡоит", - ҳәа.

"Уашхәа мақьаԥсыс" еиԥш ашәқәа аанартуеит

Ажәытәан қыҭацыԥхьаӡа иалхны иҟан ацәажәацәа ҟазацәа. Урҭ ирыӡбон еиуеиԥшымыз азҵаарақәа, бжеиҳан бжьаҟазаҩцәас, ӡбаҩцәас иқәгылан. Ҩ-жәлантәык аимак рыбжьалар, ашьоураҟынӡа инанагар, "шәус ахьӡгьы ахьымзӷгьы ӡбатәыс ҳара иҳашәҭ" ҳәа аиҳабацәа-ацәажәацәа нарыбжьалон, реинраалашьа иазхәыцуан. Ӡбашьа змам аус ҳәа узхәаԥшуазгьы ацәажәаҩ ҟаза иажәа "Уашхәа мақьаԥсыс" еиԥш ашәқәа зегьы аанартуеит, иазымӡырҩыр ада ԥсыхәа рмоуӡо иҭанаргылоит, иажәа иахыԥар, изықәшәогьы рдыруеит.

Ҿырԥштәыс иааҳгап аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаа рҟынтәи ианиҵаз ҳәамҭак:

"…Ашьа аныбжьалалак иҟарҵоз: ақыҭа еизон, ақыҭа мацара акәӡам, аԥсуа ааигәа қыҭақәа аиҳабцәа еизон, нас уи аус рыӡбон. Уи еилацәажәон, изхароу дзакәызаалак, изхароу ауаҩы дызшьыз иами? Аус рыӡбон, ауаҩы дызшьыз иҭаацәа рмал, аԥара рыҭаны, ақыҭа иҭырцон. Ақыҭаҟынтәи ирышьҭуан, уа иаанхаӡомызт. Убыс ирыӡбуан аус, бааԥсрак аныҟалалак".

Абас иҟаз абжьаҟазаҩцәа, аинраалацәа рзы ирҳәон "Ажәала аԥсы дыбзеитәуеит" ҳәа, мамзаргьы "Абаҩԥҵәа еибиҭоит" ҳәа.

Ус шакәугьы, аԥсуаа рҿы иқәра ыҟоуп ҳәа еиҳабыс иҟоу дарбанзаалак аус иӡбо дыҟамызт. Уи ауаҩ иқыҭаҿы, дызланхо ижәлар рҿы ҳаҭыр ду иқәны, пату зманы иҟаз аӡә иакәзар акәын, зхатә ҿырԥштәала егьырҭ аҿырԥштә бзиа рыҭара зылшоз – ари ихадароу факторуп уи ииӡбаз аус нагӡахартә аҟаҵаразы.

Аристотель ду ифилософиа ишаҳәо ала, ацәажәаратә ҟазара хԥаны еихшоуп: аилабжьаратә, аӡбаратә, арҽхәаратә (еиуеиԥшым аизарақәа, аныҳәақәа рҿы ақәгыларақәа). Арҭ рҟынтәи иахьатәи ҳаамҭазы аус зуа аҵыхәтәантәи ауп, егьырҭ аԥхьатәиқәа рцәаара заҵәык ауп иубо.

Ҳашьҭахьҟа ҳҭоурых ҳазхьаԥшуазар, иаҳбоит ауаажәларратә усзуҩ, аԥхьагылаҩцәа иреиуаз Нестор Лакоба, Ефрем Ешба реиԥш иҟаз ауаа еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбараҿы рцәажәаратә ҟазара шакәыз аԥхьагылара зырҭоз, усҟангьы егьырҭ аҳәынҭқарратә маакырақәа шаԥырҵахьазгьы, традициатә системала иазнеиуан, анхацәагьы ирҳәоз агәра зыргоз, изрықәгәыӷуаз уи азакәын.

Аԥсуаа ҳменталитет, ҳҟазшьа шыҟоу азгәаҭаны, аҳәынҭқарратә маругақәеи атрадициатә системақәеи реиҿыбаара шаҭаху убоит, уи ада тәым закәан мацарала ухатә ҳәынҭқарра узыргылом.

91
Кукушка

"Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап": анхаҩы дызҟаҭәар зылшо аԥсаатәқәа

84
(ирҿыцуп 15:23 25.07.2021)
Анхаҩы дманшәалахарц, иҽаҩра иԥыларц иҽызцәихьчоз аԥсаатәқәа ртәы шәаԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Аԥхаррақәа аныҟалалак, анхаҩы адгьыл аус адулара иҽаназикуа аамҭа ицәырнагоит ажәлар разхаҵарақәеи разгәаҭарақәеи жәпакы. Урҭ азхаҵарақәа хықәкыла ауаҩы ацәгьа иацәыхьчара, имоу аманшәалара, амарымажара реиқәырхара, реихаҳароуп изызку.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ааԥын, аԥсабара зегьы анҿыхо, аԥсаатә амра шәахәақәа иреигәырӷьаны рашәа хаақәа анцәырырго, аԥсуаа шьыжьымҭан џьара усура ҳәа ианааҵыҵуаз, еиҳарак адгьыл иқәаарыхырц, амхы иҭаларц ргәы ианҭарк, "какалк мкыкәа", даҽакала иуҳәозар, "ҿаҵак ымфакәа" ицомызт.

Ауаҩы акрыфа, имч ҭаны, игәы алаҟаны аусура иҽаназикуа еиӷьу ыҟам. Ацәгьа ухьыԥшӡом, иара унапы злаукыз аусгьы иаҳа иуцааиуеит.

Шьыжьнаҵы акрыфара ргәы ианаҭахӡамыз, хыхьчага ҳасабала аусура рнапы аларкаанӡа аџьыкхыш маҷк нарыхәларыԥсон, зынӡа рыца ак ҭамкәа иҟамларц азы. Аԥсуаа иазгәарҭоит, анхаҩы ҿмырҵысы (акрымфакәа) ааԥын имхы данҭала, зыбжьы иаҳаз аԥсаатә даҟаҭәоит ҳәа (азгә: "аҟаҭәара" - одоление птицы).

Ҿмырҵысы ажәҵыс аҷырҷырбжьы уаҳар – ахьара, ахш ԥхасҭахалоит (иҵәыҵәлоит) рҳәоит. Амалаӷәыри аҟармаҵыси рышәаҳәабжь уаҳар – унасыԥ дыркьаҿуеит. Убри аҟнытә, ааԥын рҽырцәырыхьчон абарҭ аԥсаатәқәа: акәыкәу, ажәҵыс, ашамыхьажь, амалаӷәыр, аҟармаҵыс…

Акәыкәу

Акәыкәу ршьуам, еишәарыцом. Аԥсуаа рҟны иҟоуп азхаҵара "ҿмырҵысы акәыкәу абжьы заҳаз даҟаҭәоит, иҽаҩра беиахом" ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианалаго (инықәырԥшшәа мшаԥымзазы) аӡәырҩы анхацәа ахлафаауеит: "Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап!" - аҳәоит ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианаҟәыҵлак – лаҵараамҭам. Илауҵогьы ҟалом.

Уамашәа иубаша, ари аԥсаатә хәыҷы ахьӡ аџьа, адгьыл ақәаарыхра аамҭа ишадҳәалоугьы, ахыргәаҟра ацәымӷуп. Егьырҭ аԥсаатәқәа реиԥш аҭра ҟанаҵом. Акәыкәу аҟара иаашьо, зыхшара змааӡо "имцәаӷәои имрашәои" ԥсаатә ыҟам.

Ашамыхьажь

Ашамыхьажь иамоуп даҽа хьӡык, уи "абжьоубжьыкь" ауп. Ԥсаатә ӷроуп, аԥыц ҵәызуп, иаҩцамкәа иқәырхәоуп. Аԥҷаҷар харгьежьаауп, еиларгыланы ахы иқәгылоуп. Ашамыхьажь зымшьҭа цәгьоу ԥсаатәны иахәаԥшуеит. Ашҭа инҭаԥырны аҩны азааигәара махәык инықәтәар, рыцҳашьарада иԥхадырсуан.

Амалаӷәыр

Амалаӷәыр аиаҵәареи аҩеижьреи еимазкуа ԥштәуп иамоу. Даараӡа ҵыс ԥшӡоуп, амала ишымышьҭацәгьоу ҳәатәуп. Ауаҩы иитәу ҟәыхк - амаҭәа ҽыҭк, мамзаргьы ахцәы аԥыц иаҿыҵакны иагар, аманшәаламрақәа ичычоит, илаиҵазгьы иԥылом.

Ажәытәан аҽаҩра бзиа ззаамрыхыз "амалаӷәыр уаҟаҭәеит" ҳәа ихыччауан.

84

Шьынқәырԥҳа Аԥсны ацитрус ԥырхага азҭо ахәаҷа азы: даара иамҽхакны иҟоуп

0
Ацитрус иаԥырхаго аԥарԥалыкь ықәызго абжы криптоламус ахархәара атәы арадио Sputnik аефир аҿы еиҭалҳәеит Аҵиаақәа рзы акарантинтә хылаԥшра асанитартә лабораториа аиҳабы Маиа Шьынқәырԥҳа.
Шьынқәырԥҳа Аԥсны ацитрус ԥырхага азҭо ахәаҷа азы: даара иамҽхакны иҟоуп

"Шерстистаиа белокрылка ҳәа изышьҭоу ԥшьышықәса раахыс иазгәаҭан иҳамоyп Аԥсны. Еиҳарак иахьаабо ацитрус аҟноуп, даара аҽамхакны иҟоуп. Ари хәаҷа ҿыцуп. Аҭагылазаашьа ас ианыҟала, ааигәа аинспекциаҿы иҟаз аиԥылараҟны иазыӡбан ахәаҷа зшьуа ахимметод ада, абиометод ахархәара. Абжы криптоламус, уи аԥырԥалыкь иаԥырхагоуп, ус азгәарҭеит аиԥылараҿы аекспертцәа. Макьана иҳазҳәом уи иахәоит ҳәа, аха иалагалазар, ахы шымҩаԥнаго аабарын. 500 цыра аԥсабарахь аушьҭра азгәаҭоуп. Ҳара урҭ аԥсабара ԥырхага анаҭом ҳәа азыҳаԥхьаӡоит", - еиҭалҳәеит Шьынқәырԥҳа.

Инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.

0