"Шьыжь шәаԥшь шьыбжьаанӡа, хәылԥ шәаԥшь жәаха-жәымш": аԥсуа згәаҭарақәак ирызкны

81
(ирҿыцуп 18:57 25.04.2021)
Аԥсуаа амш зеиԥшрахо злардыруаз жәлар разгәаҭарақәак ҳрызхьалырԥшуеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Жәлар рҟны еиқәхаз, иахьагьы зыԥсы ҭоу, изҩыдоу, амш зеиԥшрахо уеилзыркаауа азгәаҭарақәа абиԥарала инеимда-ааимдо еиқәдырхон, ирхадыршҭуамызт. Мал дук ирзаҩызан урҭ адыррақәа. Аиаша ҳҳәар ауми, адырра еиҳау мал ҟамлац.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Абарҭ азгәаҭарақәа рхархәара ауаҩы дымҩақәнаҵон, аамҭа бзиа иқәшәаны, алаҵареи аҽаҩра аингалареи уҳәа реиԥш иҟаз, иахьагьы ҳаԥсҭазаара иацәтәымым аусхкқәа раан. Ус акәзар, иаҳҳәар ҳалшоит, жәлар разгәаҭарақәа ирыҵацәахуп хәы змаӡам адыррақәа, урҭ адыррақәа ирышьаҭоуп ауаҩы иблала аԥсабара дахьацклаԥшуаз, аԥсабара иазааигәоу ашәаԥыџьаԥ, аԥстәқәа, аԥсаатәқәа рхымҩаԥгашьа ахшыҩзышьҭра ахьаиҭоз.

Иарбан милаҭзаалак рхатәы згәаҭарақәа рымоуп. Ашықәсан ачарыц аҽаҩра бзиахар, аӡын асы маҷны иауеит ҳәа азгәарҭоит иапониаа. Анемеццәеи афранцызцәеи иазгәарҭоит акәыкәбаа рацәаны иҿиазар, аӡын асы рацәаны иауеит. Аԥхынра аԥшасрақәа рацәазҭгьы, аӡынра ӷәӷәахоит аҳәоит аҟазах жәлар разгәаҭара. Ататарцәа ргәаанагарала, алаҳәа аҟырра ианалага нахыс дук хара имгакәа амш еилагоит.

Аԥсуаа аԥсҭазаара ирнаҭаз аԥышәеи рдоуҳатә хдырреи идырҿиаз жәлар разгәаҭарақәа иреиуоуп:

  • Шьыжьтәи ашәаԥшь – амшцәгьа иатәуп. Хәылԥазтәи– амш бзиа. Даҽакалагьы ирҳәон, "Шьыжь шәаԥшь шьыбжьаанӡа, хәылԥ шәаԥшь жәаха-жәымш".
  • Амзаҿа ҭакнаҳаны иҟазар, амшцәгьа иатәуп, амзаҿа иашаны икыдлар, убри амза амш бзиа иатәуп.
  • Амш бзиа аан абгахәыҷқәа ауура иалагар – амш цәгьахоит. Амшцәгьа аан ауура иалагар, ақәа хкәоит.
  • Шьыжьнаҵы ақәоура иалагар, ирласны ихкәоит. Хәылԥазы иалагар, лассы ихкәом.

Амшцәгьа иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәа

  • Ауаџьаҟ инҭыҵуа алҩа ҵаҟа ицозар, амш цәгьахоит.
  • Абысҭа аныкнухуа, ахылҩа-ԥсылҩа рацәаны иахылҵуазар, амшҵәгьа иатәуп.
  • Аҳәа аҟәынџь-мынџь еизнаго иалагар, амш цәгьахоит.
  • Амшын-ҳәақәа тоуԥуа, амшын иҭыԥо иалагар, амш цәгьахоит.
  • Арахә шьыбжьон аԥсшьаразы игәарло иалагар – амшцәгьа иатәуп.
  • Агаҿантә уԥшны аҭырқәа ишьхақәа убозар, амшцәгьа иатәуп.
  • Акәытқәа асаба иалахәаҭхәаҭуа иалагар, амш цәгьахоит.
  • Аҟызқәа еибархәмаруа аԥырра иалагар – амшцәгьа иатәуп.
  • Акәатақәа аӡы иҭоушәа, аҳаскьынраҿы инылатәаны аҽыкәабара иалагар – амшцәгьа иатәуп.
  • Аҳәақәа еибарыҩуа ахәмарра иалагар, амш цәгьа иатәуп.
  • Аҵларкәыкә аҵла ианасуа, абжьы каууа хара ицо иалагар – амш цәгьахоит.
  • Аӡы иашьыз аӡы даманаҵы амш еилгом рҳәоит.
  • Аԥша ԥха, аԥша ҟәанда асуа иалагар – амш цәгьахоит.
  • Ашьхақәа алҩеиԥш ижәпаӡа аԥсҭҳәақәа рхаԥар, амшцәгьа иатәуп.
  • Амш анбзиоу ажәҩан аԥсҭҳәа аланы акаҭа еиԥш ихылар, аиҳарак амраҭашәарахьтә – амшцәгьа иатәуп.
  • Адаӷьқәа абжьыргара хҭаркыр – амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Аарҩара аан адаӷь шьны агәы ажәҩан ахь иҩарханы ишьҭоуҵар, ақәа ауеит рҳәоит.
  • Аарҩара аан уахыла ихәыҵашоурахо иалагар, амш цәгьахоит.
  • Ашьыжьымҭан амра ирласны ицәырҟьар – амшцәгьа иатәуп.
  • Асабша, ма аҩаша амш еилахуар – мчыбжьык цқьа изеилгом.
  • Улымҳа аҩнуҵҟа уафо уалагар, амш цәгьахоит.
  • Абна раса, иара убас ахьа рацәа аныҟало ашықәсан аӡынра цәгьахоит.
  • Хышықәса инеиԥынкыланы иаарҩаразар, аԥшьбатәи ашықәс ӡысаамҭахоит рҳәалоит абжьыуаа аӡәырҩы.

Амш анбзиахо злардыруаз азгәаҭарақәа

  • Аарҩара аныҟоу уахынла хьшәашәарахозар, акраамҭа ақәа ауам.
  • Амшцәгьа аан, ақәа кыдҵәаны ианауа, мыцхәы адыдра хҭанакыр, ирласны ақәа хкәоит.
  • Амшцәгьа аан аӡқәа хыҵыр, амш еилгоит.

Асы анауа ма ианамуа злардыруаз

  • Аӡын акамбашь зқәыршәшәо иалагар, "асы абоит" рҳәоит.
  • Ӡны мшык азы аҽы аҿҭра аҭыҵра ацәымӷхар, дук мырҵыкәа асы ауеит.
  • Аӡын асы анышьҭоу ахәылԥазы ажәҩан аеҵәақәа рацәаны, ижәпаны икыдзар – ҵхыбжьон нахыс асы аура иалагоит рҳәоит.

Абас иҟан амш зеиԥшрахо атәы ҳаҵазҳәо жәлар разгәаҭарақәа рыхәҭак. Амала, исымҳәар сгәы иауам, адәахьы иагьа мшы цәгьа, мшы бааԥсы ыҟазаргьы, зегь реиҳа узырԥхо аҩны аҩнуҵҟа, аҭаацәара рыбжьара иҟоу аԥхарреи аҳәатәеиқәшәареи роуп. Убри шәыгымзааит, ҳаҭыр зқәу ҳаԥхьаҩцәа!

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

81

"Ашәқәа зегьы аазыртуа абызшәа": абжьаҟазацәа, аусӡбаҩцәа аԥсуаа ртрадициаҿы

91
Аԥсуаа рҿы наџьнатә аахыс пату зқәырҵо аҵасқәа иреиуоу аиҳабреи аҵыбреи рныҟәгашьа иаци иахьеи ишыҟоу еиҿлырԥшуеит, абжьаҟазацәа, аусӡбацәа рус зыхьԥшыз атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ, аколумнист Есма Ҭодуаԥҳа.

Sputnik, Есма Ҭодуаԥҳа

Ауаажәларратә ҿиара апроцесс ала раԥхьатәи ауаҩы инаиркны иахьатәи ауаҩы иҟынӡа ицәырҵуеит иҿыцу ахымҩаԥгашьатә ҟазшьа ҿыцқәа, анормақәа. Ауаҩы исоциалтә ԥсҭазаара аиҭакрақәа иааидкыланы иԥсабара зегьы, ихаҭара ианымԥшыр залшом. Иаҳҳәозар, ажәала аиӷацәа еинзраалоз, мамзаргьы ацәгьара ҟазҵаз иус зыӡбоз аинститутқәа ҳәа иаԥҵаз, ацәажәацәа дуқәа рыла ишьақәгылаз, иахьа ирыԥсахит аҳәынҭқарраҿ ишьақәгылоу азакәан мчрақәа рыла.

Ҳәарада, аӡеибафара иагаз узихьӡараҳа, аҭоурых иаго аамҭагьы уахьынԥашалан иузаанкылашам, аха ухьышьҭра уазхьаԥшны иреиӷьу алумхыкәа ԥхьаҟа цашьагьы ыҟам. Ажәытәи аҿатәи реиҿыбаара, рымҩеихҵәарсҭақәа реиқәыршәара актуалра змоу зҵаароуп еснагь.

Аиҳабра, аиҵыбра

Аԥсуаа рҿы еснагь пату ақәырҵоит аиҳабра, аиҵыбра. Абырг, аиҳабы, дыԥҳәыс, дхаҵа, еснагь пату иқәны дыҟан. Аԥсуаа рықәранҵыра азҵаара уаназхәыцуа, иубоит ажәытә аиҳабы пату ахьиқәыз ишабзоуроу урҭ рықәра анарха ахьамаз егьырҭ аԥсабара ацқьара, афатә, ажәтә зегьы раасҭагьы. Ауаҩы дуҭахны дшыҟоу, аԥсҭазаара даҭахны дшыҟоу анибо ауп, иҵегь сыҟандаз, акы срыхәандаз ҳәа ихы иазиҳәо даныҟалогьы.

Иахьа ҳаиҳабацәа ҳрыгәҭасуашәа иҟалеит: аҿар хазы нхара ицоит, зҵаарак анырыӡбо, аиҳабы иазҵаауа маҷуп, зегь реиҳа ирыцҳароу – зхала иаанхаз "абыргцәа рыҩны" ҳаԥсадгьыл аҿгьы идыргыло ҳахаанхеит (Анцәа иџьшьаны, уажәазы аԥсуаа рхыԥхьаӡара уаҟа имаҷӡоуп, аха...), аԥсыуак ихаҿы изаагарызу ари аҩыза?!

© Foto / Марина Барцыц

Иахьа Абыргцәа рхеилак ҳәа иҳамоу, ари ацәажәацәа ринститут аҟынтәи иаауа акоуп. Аха иарбан ҭыԥу иара иамоу иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы? Аҭагылазаашьа шыҟоу ала, иубоит ари аинститут аҵыхәтәантәи ацәынхақәа шакәу, аиаӡаара ишаҿу. Убри аан аиҳабы иажәа пату анақәыз, урҭ ирыӡбоз азҵаарақәа рацәан, аҳәынҭқарратә зҵаарақәагьы налаҵаны. Аиҳабы иҳәатәы иазыӡырҩуан аԥсҭазаара инаҭахьо аԥышәа ахә ҳаракны ишьаны. Аиҳабы данцәажәоз иажәа аԥыҩлара ҟаломызт. Аиҳабы ишибоз аиҵбы аҭаҭын дахомызт, инапқәа иџьыба иҭаикуамызт, ибӷа иеиаирхомызт, ҳәарас иаҭахузеи, иаԥхьа дтәазаргьы иҽеиҵҳәаны дтәомызт. Аиҳабы ихьӡ ҳәаны ҿыҭны дхьадырԥшуам, уи ихьӡаны инеины иааидгылон ихала игәаиҭаанӡа, нас акәын иацәажәара ианалагоз. Уи азоуп аԥсуаа изырҳәогьы: "Аиҳабы изҿырҭӡом, уи ихьӡоит", - ҳәа.

"Уашхәа мақьаԥсыс" еиԥш ашәқәа аанартуеит

Ажәытәан қыҭацыԥхьаӡа иалхны иҟан ацәажәацәа ҟазацәа. Урҭ ирыӡбон еиуеиԥшымыз азҵаарақәа, бжеиҳан бжьаҟазаҩцәас, ӡбаҩцәас иқәгылан. Ҩ-жәлантәык аимак рыбжьалар, ашьоураҟынӡа инанагар, "шәус ахьӡгьы ахьымзӷгьы ӡбатәыс ҳара иҳашәҭ" ҳәа аиҳабацәа-ацәажәацәа нарыбжьалон, реинраалашьа иазхәыцуан. Ӡбашьа змам аус ҳәа узхәаԥшуазгьы ацәажәаҩ ҟаза иажәа "Уашхәа мақьаԥсыс" еиԥш ашәқәа зегьы аанартуеит, иазымӡырҩыр ада ԥсыхәа рмоуӡо иҭанаргылоит, иажәа иахыԥар, изықәшәогьы рдыруеит.

Ҿырԥштәыс иааҳгап аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаа рҟынтәи ианиҵаз ҳәамҭак:

"…Ашьа аныбжьалалак иҟарҵоз: ақыҭа еизон, ақыҭа мацара акәӡам, аԥсуа ааигәа қыҭақәа аиҳабцәа еизон, нас уи аус рыӡбон. Уи еилацәажәон, изхароу дзакәызаалак, изхароу ауаҩы дызшьыз иами? Аус рыӡбон, ауаҩы дызшьыз иҭаацәа рмал, аԥара рыҭаны, ақыҭа иҭырцон. Ақыҭаҟынтәи ирышьҭуан, уа иаанхаӡомызт. Убыс ирыӡбуан аус, бааԥсрак аныҟалалак".

Абас иҟаз абжьаҟазаҩцәа, аинраалацәа рзы ирҳәон "Ажәала аԥсы дыбзеитәуеит" ҳәа, мамзаргьы "Абаҩԥҵәа еибиҭоит" ҳәа.

Ус шакәугьы, аԥсуаа рҿы иқәра ыҟоуп ҳәа еиҳабыс иҟоу дарбанзаалак аус иӡбо дыҟамызт. Уи ауаҩ иқыҭаҿы, дызланхо ижәлар рҿы ҳаҭыр ду иқәны, пату зманы иҟаз аӡә иакәзар акәын, зхатә ҿырԥштәала егьырҭ аҿырԥштә бзиа рыҭара зылшоз – ари ихадароу факторуп уи ииӡбаз аус нагӡахартә аҟаҵаразы.

Аристотель ду ифилософиа ишаҳәо ала, ацәажәаратә ҟазара хԥаны еихшоуп: аилабжьаратә, аӡбаратә, арҽхәаратә (еиуеиԥшым аизарақәа, аныҳәақәа рҿы ақәгыларақәа). Арҭ рҟынтәи иахьатәи ҳаамҭазы аус зуа аҵыхәтәантәи ауп, егьырҭ аԥхьатәиқәа рцәаара заҵәык ауп иубо.

Ҳашьҭахьҟа ҳҭоурых ҳазхьаԥшуазар, иаҳбоит ауаажәларратә усзуҩ, аԥхьагылаҩцәа иреиуаз Нестор Лакоба, Ефрем Ешба реиԥш иҟаз ауаа еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбараҿы рцәажәаратә ҟазара шакәыз аԥхьагылара зырҭоз, усҟангьы егьырҭ аҳәынҭқарратә маакырақәа шаԥырҵахьазгьы, традициатә системала иазнеиуан, анхацәагьы ирҳәоз агәра зыргоз, изрықәгәыӷуаз уи азакәын.

Аԥсуаа ҳменталитет, ҳҟазшьа шыҟоу азгәаҭаны, аҳәынҭқарратә маругақәеи атрадициатә системақәеи реиҿыбаара шаҭаху убоит, уи ада тәым закәан мацарала ухатә ҳәынҭқарра узыргылом.

91
Кукушка

"Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап": анхаҩы дызҟаҭәар зылшо аԥсаатәқәа

84
(ирҿыцуп 15:23 25.07.2021)
Анхаҩы дманшәалахарц, иҽаҩра иԥыларц иҽызцәихьчоз аԥсаатәқәа ртәы шәаԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Аԥхаррақәа аныҟалалак, анхаҩы адгьыл аус адулара иҽаназикуа аамҭа ицәырнагоит ажәлар разхаҵарақәеи разгәаҭарақәеи жәпакы. Урҭ азхаҵарақәа хықәкыла ауаҩы ацәгьа иацәыхьчара, имоу аманшәалара, амарымажара реиқәырхара, реихаҳароуп изызку.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ааԥын, аԥсабара зегьы анҿыхо, аԥсаатә амра шәахәақәа иреигәырӷьаны рашәа хаақәа анцәырырго, аԥсуаа шьыжьымҭан џьара усура ҳәа ианааҵыҵуаз, еиҳарак адгьыл иқәаарыхырц, амхы иҭаларц ргәы ианҭарк, "какалк мкыкәа", даҽакала иуҳәозар, "ҿаҵак ымфакәа" ицомызт.

Ауаҩы акрыфа, имч ҭаны, игәы алаҟаны аусура иҽаназикуа еиӷьу ыҟам. Ацәгьа ухьыԥшӡом, иара унапы злаукыз аусгьы иаҳа иуцааиуеит.

Шьыжьнаҵы акрыфара ргәы ианаҭахӡамыз, хыхьчага ҳасабала аусура рнапы аларкаанӡа аџьыкхыш маҷк нарыхәларыԥсон, зынӡа рыца ак ҭамкәа иҟамларц азы. Аԥсуаа иазгәарҭоит, анхаҩы ҿмырҵысы (акрымфакәа) ааԥын имхы данҭала, зыбжьы иаҳаз аԥсаатә даҟаҭәоит ҳәа (азгә: "аҟаҭәара" - одоление птицы).

Ҿмырҵысы ажәҵыс аҷырҷырбжьы уаҳар – ахьара, ахш ԥхасҭахалоит (иҵәыҵәлоит) рҳәоит. Амалаӷәыри аҟармаҵыси рышәаҳәабжь уаҳар – унасыԥ дыркьаҿуеит. Убри аҟнытә, ааԥын рҽырцәырыхьчон абарҭ аԥсаатәқәа: акәыкәу, ажәҵыс, ашамыхьажь, амалаӷәыр, аҟармаҵыс…

Акәыкәу

Акәыкәу ршьуам, еишәарыцом. Аԥсуаа рҟны иҟоуп азхаҵара "ҿмырҵысы акәыкәу абжьы заҳаз даҟаҭәоит, иҽаҩра беиахом" ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианалаго (инықәырԥшшәа мшаԥымзазы) аӡәырҩы анхацәа ахлафаауеит: "Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап!" - аҳәоит ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианаҟәыҵлак – лаҵараамҭам. Илауҵогьы ҟалом.

Уамашәа иубаша, ари аԥсаатә хәыҷы ахьӡ аџьа, адгьыл ақәаарыхра аамҭа ишадҳәалоугьы, ахыргәаҟра ацәымӷуп. Егьырҭ аԥсаатәқәа реиԥш аҭра ҟанаҵом. Акәыкәу аҟара иаашьо, зыхшара змааӡо "имцәаӷәои имрашәои" ԥсаатә ыҟам.

Ашамыхьажь

Ашамыхьажь иамоуп даҽа хьӡык, уи "абжьоубжьыкь" ауп. Ԥсаатә ӷроуп, аԥыц ҵәызуп, иаҩцамкәа иқәырхәоуп. Аԥҷаҷар харгьежьаауп, еиларгыланы ахы иқәгылоуп. Ашамыхьажь зымшьҭа цәгьоу ԥсаатәны иахәаԥшуеит. Ашҭа инҭаԥырны аҩны азааигәара махәык инықәтәар, рыцҳашьарада иԥхадырсуан.

Амалаӷәыр

Амалаӷәыр аиаҵәареи аҩеижьреи еимазкуа ԥштәуп иамоу. Даараӡа ҵыс ԥшӡоуп, амала ишымышьҭацәгьоу ҳәатәуп. Ауаҩы иитәу ҟәыхк - амаҭәа ҽыҭк, мамзаргьы ахцәы аԥыц иаҿыҵакны иагар, аманшәаламрақәа ичычоит, илаиҵазгьы иԥылом.

Ажәытәан аҽаҩра бзиа ззаамрыхыз "амалаӷәыр уаҟаҭәеит" ҳәа ихыччауан.

84

Урыстәылатәи аспелеологцәа Веревкин иҳаԥаҿы ахаҵа иԥсыбаҩ рбеит

1
(ирҿыцуп 09:32 05.08.2021)
Урыстәылатәи аспелеологцәа ргәаанагарала Веревкин иҳаԥаҿыарыцҳара ҟалазар ҟалоит 2020 шықәса аԥхын ма ҭагалан.

АҞӘА, нанҳәа 5 – Sputnik, Бадри Есиава. Урыстәылатәи аспелеологцәа Аԥсны иҟоу Веревкин иҳаԥаҿы ахаҵа иԥсыбаҩ рбеит 1100 метра алаҟәыраҿы, абри атәы Sputnik иазеиҭеиҳәеит Урыстәыла аспелеологцәа Реидгыла анапхгара алахәыла Евгени Снедков.

"Нанҳәа 3, асааҭ 4:00 азы Москва, Перовсктәи аклуб аспелеологцәа ргәыԥ, 30 шықәса инарзынаԥшуа Веревкин иҳаԥаҿы аусурақәа мҩаԥызго, атурист иԥсыбаҩ рбеит. Аԥхьа аҭаларҭатә ҵеиџь ахықәаҿ ашаха рбеит, маҭәақәакгьы. Анаҩс 1100 метра алаҟәыраҿ ауаҩы иԥсыбаҩ кнаҳан", - иҳәеит иара.

Снедков иажәақәа рыла иҭахаз дыштуристыз еилкаахеит, избанзар аҳаԥы амаршрут ауадаҩра иақәшәомызт ихархәагақәа. Иҟалоит иара аԥышәеи амчи изымхазар. Уи адагьы асеиԥш иҟоу аҳаԥқәа аӡәы ихала аҭалара ашәарҭадара атехника еиланагоит. Иара ихаҭара шьықәзыргылаша ҳәа аспелеологцәа акгьы рзымԥшааит.

Урыстәылатәи аспелеологцәа ргәаанагарала Веревкин иҳаԥаҿы арыцҳара ҟалазар ҟалоит 2020 шықәса аԥхын ма ҭагалан.

Аспелеологцәа реидгыла Аԥсны АҶА ахь адырра ҟарҵеит.

"Идокументқәеи игәакьацәеи ԥшаатәуп. Иҟаҵатәу дара ирҳәароуп. Асеиԥш аан аԥсыбаҩ аҭгара рҽазыршәоит аха ариаҟара аҵаҟынтә уи уадаҩуп. 50 – 100-ҩык рҟынӡа аспелеологцәа аҭахуп. Аҳаԥаҿы ишәарҭоу аҭыԥқәа ыҟоуп",- иҳәоит Снедков.

Иара иҳәеит Аԥсныҟа амҩа ишықәло аспелеологцәа Реидгылаҟынтә уи азы аҳәара ҟаҵахар.

2020 шықәса нанҳәамзазы Арбаика аҳаԥаҿы дҭахеит аспелеолог Павел Демидов. Иԥсыбаҩ 300 метра рҟынтә ихагалан.
Веревкин иҳаԥы адунеи аҿы реиҳа иҵаулоу ҳәа иԥхьаӡоуп. 2018 шықәсазы урыстәылатәи аспелеологцәа 2212 метра илбааит.

1