Аҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа: ацала-аицала, мамзаргьы "цак еицызтәу"

55
(ирҿыцуп 16:10 24.05.2021)
Аҭаацәара шьақәзыргыло аҭаацәаратә-еиуаратә еизыҟазаашьа иазкуп Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аҭаацәара шьақәзыргыло аҭаацәаратә-еиуаратә еизыҟазаашьа ауп. Аиуара аҩаӡарақәа еиуеиԥшымкәа ишыҟоу еиԥш, аизыҟазаашьақәагьы еиԥшым. Иаҳҳәап: ани ахшареи реизыҟазаашьа, аби аԥацәеи, аиашьара-аиаҳәшьара, анхәеи абхәеи аҭацацәеи, маҳәи бхәындеи, аицалацәа уҳәа. Иҟоуп еизааигәаӡоу аиуара зыбжьоу, иҟоуп иаҳа инаскьагоу, аха зегьы рҟны ихадароу апатуқәҵара, аихаҵгылара ауп.

Аиуацәа реизыҟазаашьа еихушар ауеит аҩнуҵҟатәи адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа ҳәа, избанзар "адәахьтәи" – асас данырҭоу, ма џьара ианыҟои, "аҩнуҵҟатәи" – рхала ианеизынхои еиԥшым. Ҭаацәарацыԥхьаӡа иқәныҟәоит рыҩнуҵҟатәи аиуара – абиԥара – аб ила аиашьара змоу, аҭаацәара ду, аҩн ду ҳәа иԥхьаӡоу аҟны, уаанӡа шҭак еицҭанхоз, қәабк аҟынтәи абысҭа еицызфоз. Ҳаамҭазы шҭак еицҭанхо аишьцәа иаҳа имаҷны иуԥылоит, аишьцәа хаз-хазы еиҿыҵны инхоит, аха аҩн ду урҭ еснагь еиднакылоит еиуеиԥшым аныҳәақәа раан, азеиԥш усқәа рҿы. Абиԥара иаҵанакуа аиуацәа убасҟак шьала-дала еизааигәоуп, аб иашьа иԥацәа, абду иашьа иԥацәа хазы терминла иарбаӡам, урҭ рзы аишьцәа, аиҳәшьцәа рҳәоит.

Аишьцәа ахьыҟоу аҭаацәараҿы ихадароуп аҭацацәа рроль. Атермин "аицала" иаанарԥшуеит аҭаацәара ду аҿы аҭацацәа рроль – "аицынхра" (атермин аӡбахә иҩуеит аҭоурых ҭҵаарадырҩы Шьалуа Иналиԥа), азеиԥш фатә аалыҵқәа рхылаԥшра, аиҳабацәа рҳәатәы ақәныҟәара, цҭәада анхара. Атермин "ацала"/"аицала" аҟны иааԥшуеит ажәа "аца" – аҭаацәара ихадароу рчысхәы зҭоу, абзазара зыдҳәалоу.

Аицалацәа реизыҟазаашьа шьақәгылоит еиҳабра-еиҵыбрала. Аицала еиҳабы ҳәа дыԥхьаӡоуп аиашьа еиҳабы иԥҳәыс, егьырҭ аҭацацәа раасҭагьы қәрала деиҵбызаргьы, лара деиҳабуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, уи лыпатуқәҵашьа хазуп. Аҭацацәа еиҵбацәа уи лыхьӡгьы рҳәомызт, ҷыдала дырбон.

Аицала еиҳабы лакәзар, лыхәҭаахьала аиҵбацәа рзы дымҩақәҵаҩын уҳәар ауеит, лацалацәа дрыцхраауан, ирыҵалҳәон иахьаҭахыз, даҽаџьарах илырԥшӡон. Хҩык, ԥшьҩык аишьцәа ахьыҟоу аицалацәа еиҵбацәа еимакык рыбжьалар, аицала еиҳабы еинрылшәон.

Аԥсуа ҿаԥыцтә мифологиатә жәабжьқәа рҟны аицала еснагь ашьыцра злоу хаҿсахьаны даарԥшуп, аишьцәа еичлырчоит, аиҳаракгьы амал иахырҟьаны. Аха аҭаца ҟәыш еснагь хшыҩла даиааиуеит, убри аан лара лацала иҵоурам лхаҿгьы ӡырымгаӡакәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

55

"Қьааба уца, амал сзаага": ауаҩы идҳәалоу згәаҭарақәаки урҭ рҵакқәеи

24
(ирҿыцуп 16:46 05.06.2021)
Ауаҩы идҳәалоу еиуеиԥшым аԥсуа жәлар разгәаҭарақәеи урҭ рҵакқәеи Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.

Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.

Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.

Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.

Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.

Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:

  • Анцәа ижә зықәтәаз маҭәа ҿыцк иоуеит, уи икәа иҭаиҵоит, мамзаргьы: "Қьааба уца, амал сзаага" ҳәа даҭәҳәаны ирԥыруеит.
  • Знапхыцқәа ашкәакәара аархәо амал иоуеит, мамзаргьы амаҭәа ҿыц.
  • Ахәы рацәаны изқәу дуаҩы мшуп.
  • Игәазҭахьоу иарма бла ԥарԥарыр, игәы иалсра акы иаҳауеит, иарӷьа бла ԥарԥарыр, игәы иахәара иаҳауеит.
  • Арӷьа лымҳа ҳәҳәар ақәа ауеит, ма арма лымҳа ҳәҳәар ҳәа игәазҭахьо ыҟоуп.
  • Ауаҩы ишьапсыргәыҵа дафар, ныҟәарҭак иоуеит.
  • Амшьҭеи алаԥши ыҟоуп, аха мышьҭас иҟоу гәуп, згәы разу имшьҭагьы бзиоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

24

Даӷьрӡса, гәхарӡса, жәҩаҭых: аӡсашьа иадҳәалоу аԥсуа лексика иазкны

51
(ирҿыцуп 19:24 30.05.2021)
Аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәа – аԥсыӡкреи. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Уи аҵак ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы. Абри дазааҭгылоит афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.

Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.

Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:

  • адаӷьрӡса (абжьыуатәи адиалект) – даӷьрца (бзыԥтәи адиалект) – аспорттә ӡсаратә хкаҿы "брасс" ҳәа изышьҭоу;
  • жәҩаҭых/напҭҟьа (абжь.) – напҭых, ларӡса, ларӡсеиа (бзыԥ.) – урысшәала иуҳәозар, аригьы аспорттә аӡсаратә хкаҿы "кролль" ҳәа хьыӡшьарас иамоуп;
  • хиаала/гәхарӡса (абжь.) – бӷарӡса, еизқәырха (бзыԥ.) – ари азқәа иқәианы аӡсара хкы ауп;
  • варала аӡсара (абжь.) – ганрӡса, ганрца (бзыԥ.);
  • шьырӡса/шьарца – гәыԥҩык анеицыӡсо ("аестафетатә ӡсара").

Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

51
В Сухуме загорелось здание бывшей кондитерской фабрики

Аҟәа иҟалаз абылра ахәҭак ырцәоуп

4
(ирҿыцуп 13:29 13.06.2021)
Аҟәа ақалақь Ешба имҩаҿы игылоу уаанӡатәи акондитертә фабрика ахыбраҿы абылра ҟалеит амҽыша рашәара 13 рзы аҽнышьыбжьон.

АҞӘА, рашәара 13 – Sputnik, Бадри Есиава. Аҟәа ақалақь Ешба имҩаҿы игылоу амца зкыз уаанӡатәи акондитертә фабрика ахыбра ахәҭак ырцәоуп ҳәа аҭыԥ аҟынтәи иааицҳауеит Sputnik акорреспондент Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы аминистр Лев Кәыҵниа иажәақәа ааго.

Аусбарҭа аиҳабы иажәақәа рыла, ахыбра еилаҳауеит ҳәа ашәарҭара ыҟам.

Амцарцәара иаҿын Аҟәеи, Аҟәа араиони, Гәылрыԥшь араиони рымцарцәаратә гәыԥқәа, иара убас аруаа.

Амца дырцәоит ахыбра мрагыларатәи мраҭашәаратәи аганқәа рыла еицҿакны. Амцарцәаҩцәа амардуанқәа рыла ахыб ахьгьы ихалеит.

Кәыҵниа ишиҳәаз ала, амца акит зықь ԥшьыркца метра инареиҳаны аҵакыра. Абылра акатегориақәа быжьба рҟынтәи ахәбатәи акатегориа иаҵадыркит.

4