"Қьааба уца, амал сзаага": ауаҩы идҳәалоу згәаҭарақәаки урҭ рҵакқәеи

24
(ирҿыцуп 16:46 05.06.2021)
Ауаҩы идҳәалоу еиуеиԥшым аԥсуа жәлар разгәаҭарақәеи урҭ рҵакқәеи Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.

Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.

Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.

Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.

Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.

Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:

  • Анцәа ижә зықәтәаз маҭәа ҿыцк иоуеит, уи икәа иҭаиҵоит, мамзаргьы: "Қьааба уца, амал сзаага" ҳәа даҭәҳәаны ирԥыруеит.
  • Знапхыцқәа ашкәакәара аархәо амал иоуеит, мамзаргьы амаҭәа ҿыц.
  • Ахәы рацәаны изқәу дуаҩы мшуп.
  • Игәазҭахьоу иарма бла ԥарԥарыр, игәы иалсра акы иаҳауеит, иарӷьа бла ԥарԥарыр, игәы иахәара иаҳауеит.
  • Арӷьа лымҳа ҳәҳәар ақәа ауеит, ма арма лымҳа ҳәҳәар ҳәа игәазҭахьо ыҟоуп.
  • Ауаҩы ишьапсыргәыҵа дафар, ныҟәарҭак иоуеит.
  • Амшьҭеи алаԥши ыҟоуп, аха мышьҭас иҟоу гәуп, згәы разу имшьҭагьы бзиоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

24

Даӷьрӡса, гәхарӡса, жәҩаҭых: аӡсашьа иадҳәалоу аԥсуа лексика иазкны

51
(ирҿыцуп 19:24 30.05.2021)
Аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәа – аԥсыӡкреи. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Уи аҵак ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы. Абри дазааҭгылоит афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.

Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.

Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:

  • адаӷьрӡса (абжьыуатәи адиалект) – даӷьрца (бзыԥтәи адиалект) – аспорттә ӡсаратә хкаҿы "брасс" ҳәа изышьҭоу;
  • жәҩаҭых/напҭҟьа (абжь.) – напҭых, ларӡса, ларӡсеиа (бзыԥ.) – урысшәала иуҳәозар, аригьы аспорттә аӡсаратә хкаҿы "кролль" ҳәа хьыӡшьарас иамоуп;
  • хиаала/гәхарӡса (абжь.) – бӷарӡса, еизқәырха (бзыԥ.) – ари азқәа иқәианы аӡсара хкы ауп;
  • варала аӡсара (абжь.) – ганрӡса, ганрца (бзыԥ.);
  • шьырӡса/шьарца – гәыԥҩык анеицыӡсо ("аестафетатә ӡсара").

Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

51
Абхазский стол

Итрадициатәу аԥсуа чысхкқәа: акәацлых, ахәша, ахыжәла, абааӡатәы

57
(ирҿыцуп 16:42 29.05.2021)
Итрадициатәу аԥсуа чысхкқәа ирызку анҵамҭа ҳадылгалоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Итрадициатәу аԥсуа чысхкқәа шоит агәыхәи ацыфеи рыла. Агәыхә ахь иаҵанакуа ихадароу аԥсуа чысқәа иреиуоуп абысҭа, уи анаҩс ачалыхқәа: амгьал, ачашә, ачааҿа уҳәа иреиуоу. Ацыфақәа рахь иаҵанакуеит акәацлыхқәеи, ахшхарҵәи, аҵаарақәеи еиуеиԥшым ачаԥақәеи.

Аҵаарақәа рахь иаҵанакуеит аҟәыдыршьшьы, аҟәыдеилыршәшәа, асыӡбал, араса-сыӡбал, ахарҵәы-сыӡбал, еиуеиԥшым аҵәҵәырақәа, арҵәқәа, аиаҵәарақәа. Урҭ даҽакала "ахьшьы" ҳәагьы ирышьҭоуп. Ачаԥақәа иреиуоуп: ахәылчаԥа, абырҷманчаԥа, ахәацчаԥа.

Иазгәаҭатәуп афатәқәа рыҽшеихыршо ахаатә иатәуи ачгьахьа иатәуи рыла. Ахаатә ахь иаҵанакуеит аныҳәатә чысқәа. Уи ижәу, ма иӡу акәац-жьы ауп, акәырма, мамзаргьы аҭубар. Иҳәатәуп, ҳаамҭазы аҭубар ҟазҵо рыԥшаара акырӡа ишыуадаҩу. Агәыхә иадыркыло ахшлыхқәа еихыршоит ацыфа хадеи абааӡатәи рыла. Актәи ахь иаҵанакуеит ашәаӡа, ашәрҩа, ашәырҟәыҷ уҳәа иреиуоу.

Арҭ ацыфахкқәа рнаҩсан, аԥсуа иҟырҟы злаирбааӡо иреиуоуп ахш, ахарҵәы, ачаҩыр. Аԥсуа фатәқәа рҟны иалкаау аҭыԥ рымоуп ашәырқәа. Урҭ ирылхны иҟарҵо ашәырӡқәеи ашәырқалмышьқәеи рнаҩсгьы, иҟоуп итрадициатәу афатәаалыхқәа: аџьынџьыхәа, алаҳарҩа, ахәырмарҩа, аҵәарҩа, ақалмышь уҳәа иреиуоу. Дара даҽакала "ахыжәла" ҳәа иршьоит. Абжьааԥны аԥсуа иҩнаҭа асас данаҭаауа, аԥшәмаԥҳәыс абарҭ ахыжәлақәа арыжәтә нрыдкыланы ицәырылгоит, аишәа ачыс хадақәа лырхиаанӡа иназыдтәалаша ҳәа. Аԥсуа ихадароу ирыжәтә уи аҩы ауп, анаҩс ажьаӷьуатка, ацхаӡҩа, ахарҵәыӡҩа.

Хазы иалкаатәуп аетникатә специфика змоу афатәхкқәа. Шамахамзар, аныҳәарақәа раан итрадициатәу чысхкқәас иадыргало, изыхныҳәо агәи агәаҵәеи, акәакәарқәеи, ачашәи роуп. Иарбанзаалак аныҳәара иацуп ахатәы ритуалқәа, урҭ иреиуоуп аамҭатә чысхққәагьы. Иаҳҳәап, арахә ирхылаԥшуа Аиҭар иныҳәара азгәарҭоит "жәабранмгьал" аӡрала, хазы ашықәсан ихырхуа раԥхьатәи ахш-аалыҵ – "ацқьашә" иахныҳәоит.

Ааԥын ааира акәзар, раԥхьа игыло аиаҵәара – ахәацчаԥа агьама рбароуп иара иацу аритуал мҩаԥганы. Арыжәтәқәа рҟынтәи иныҳәоит аҩи, ацхаӡҩеи, ахарҵәыӡҩеи рыла. Абас еиԥш ала, арҭ афатәхкқәа аԥсуа ихадароу инхашәа – адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи ишрыдҳәалоу аныԥшуеит.

Кавказҭҵааҩ Е.М. Шиллинг аԥсуаа рыкрафара иазкны иҩуан абас: "Аԥсуаа рыфатә хкқәа нхыҵкавказтәи афатәқәа иреиԥшуп, аха ахатә ҷыдарақәагьы амоуп. Аԥсуаа рҿы ирацәоуп акәацлыхқәеи ахәшахкқәеи, иара убас аԥыжәара рымоуп ашәыр-лыхқәа рхархәара. Рыфатә хкқәа зегьы иҷыдоу агьамеи аҵаареи ацнаҵоит акы еиԥшым апырпылџьыка".

Иахьатәи ҳаамҭазы аԥсуа ичеиџьыка аӡыргараҿы арҭ ачысхкқәа ихадароу аҭыԥ ааныркылоит, иҟам ԥсыуа ҩнаҭакгьы арҭ афатәқәа зхы иазмырхәо. Ҳәарада, урҭ инрывагылеит егьырҭ амилаҭқәа рчысхкқәагьы, аиҳарак ахаатәқәа иреиуоу, аха аԥсуа ичыс акы иузадкыло иҟам.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

57

Аԥсны акоронавирус зыхьуа даҽа 45-ҩык рыцлеит иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла

3
(ирҿыцуп 22:57 12.06.2021)
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 15756-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 15069-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 238-ҩык.

АҞӘА, рашәара 12 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 177-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 45-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 38-ҩык, урҭ рахьтә 37-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 12-ҩык, ибжьаратәуп - 26-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә ааҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 10-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - ааҩык апациентцәа.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

3
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау