"Илбаз иакәӡам дыззааргаз": аҿар реибадырра иаци иахьеи

144
(ирҿыцуп 11:15 27.06.2021)
Ажәытәан аԥсуа ҿарацәа реибабара зеиԥшрази, иахьа ишыҟоуи ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә центр аусзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҭаацәара аԥҵара имариам усуп. Арԥыс игәы иақәшәо аҭыԥҳа лалхразы, мамзаргьы аҭыԥҳа лгәы иақәшәо арԥыс иԥшааразы ҳәарада агәы иаҳәо хадароуп, агәаԥхеибашьара аԥхьа игылоуп, аха уи иацәыхарамкәа иавагылоуп ахшыҩгьы.

Уимоу анкьа ахшыҩзцара иаҳа аԥыжәара арҭон агәы ишацәхьамҵуазгьы. Иаҳҳәап арԥыс ӡӷабк дигәаԥхазар, уи атәы цәыригаанӡа лышьҭра еиликаауан, лхы-лҵыхәа зҳәаз еиԥш, иара убасгьы лыҟазшьа, аҩнра лызныҟәго-илызныҟәымго.

Ажәытә аҿарацәа реибабарақәа маҷын ҳәа аҳәара уақәымшаҳаҭхар ауеит. Ҳәарада урҭ реибабара иахьатәи еиԥшым, даҽа ҟазшьак аман, даҽа цәаҩак ахан, иахьеиԥш иаартымызт, аха уи иаанагаӡом еибабаӡомызт ҳәа.

Арԥыси аԥҳәызбеи еибабон аимҭахарақәа рҟны, ачарақәа рҟны, еиуеиԥшым аныҳәақәа рҟны. Еиҳарак аҿар еидтәалон хәылԥазыла, алаф рҳәон, иччон, ихәмаруан, икәашон, ишәаҳәон.

Иахьагьы ари хара ҳацәцеит узҳәом. Аҿар ахьеибабо, иахьеибадыруа ҭыԥқәаны ҳаамҭазгьы иҟоу ачарақәеи еиуеиԥшым аныҳәақәеи роуп. Амала зҽызыԥсахыз, ажәытәан, арҭ аибадыррақәа раан, арԥарцәагьы аҭыԥҳацәагьы иреиӷьыз рҟазшьақәа аадырԥшырц иаҿын, еицлабуан. Иаҳҳәап: арԥарцәа ахысраҿы, ма аҽырхәмарраҿы ишҟазоу аадырԥшуан, мамзаргьы рыкәашаратә, рышәаҳәаратә ҟазара ӡырыргон. Аҭыԥҳацәагьы убасҵәҟьа, рымаҵушьа иацклаԥшуан, рнапҟазара, рлафҳәашьа, рыкәашашьа уҳәа, хьӡыртәрала наҟ-ааҟ ажәақәа еимырдон, иԥибашәон.

Аҭыԥҳаи арԥыси ангәаԥхеибашьалакгьы уи злаадырԥшуаз адыргақәа ыҟан, ажәа мыцхә ара иаҭыԥмызт.

Праздник урожая в Лыхны
© Sputnik / Томас Тхайцук

Ҿырԥштәыс иааҳгозар, иахьагьы иуԥылоит, ачараҿы арԥыс ҭыԥҳак длабадырырц иҭахызар, уи ачанах хаа-мыхаала ирԥшӡаны, иара убасгьы аҭыԥҳа илыӡбаша амаана аҵаҵаны илзынаишьҭуеит. Аҭыԥҳа ҭакс уи арԥыс иабадырра дақәшаҳаҭзар, имаана ӡбаны аҿыц еиқәыршәаны изыналышьҭуеит, иаргьы далаԥылшәарц. Мамзаргьы арԥыс аҭыԥҳа дигәаԥхазар, уи иӡбахә иҩызак иыла инаицҳауан, иара сасра ҳәа аӡӷаб дахьынхоз аҩны азааигәара, агәылара днеиуан. Агәылаӡӷабгьы аҭыԥҳа лҟны еилылкаауан аибадырра дшазыҟоу. Аҭыԥҳа аибадырра дақәшаҳаҭзар, асас иааиз иҟамчы аҿы ашә ахь имырхакәа, аҩныҵҟа ирханы ихылшьуан. Уи алагьы арԥыс еиликаауан дыззааиз аус иалҵшәахо.

Иашоуп, арҭ аибадыррақәа, аибабарақәа раан арԥыси аԥҳәызбеи шамаха рхала еизаанхомызт, урҭ агәылара еибабон, ма рҩызак дрыцын. Уи ҵакыс иаҵаз арԥыс ихықәкы ацқьара акәын, апатуқәҵара акәын. Насгьы агәы абжьы анцәажәо иҟалап иаарту ажәақәа зынӡаск имыцхәызаргьы, иҟалалоит ажәа анырацәоу, аха агәы анлашәу, убри аҟнытә "амаӡа" еиҳа аҵабыргра аҵазар ҟалап ҳәа сазхәыцуеит, иаарту азнеишьа аасҭа.

Иахьатәи ҳаамҭазы иаҳбои иаарту аибабарақәа аԥыжәара шрымоу, арԥыси аԥҳәызбеи рхала ишеиқәшәо, аха убри аангьы лассы-лассы иҟалалоит аҷкәын аҵыхәтәан ԥҳәысс ииго аҭыԥҳа зынӡаск данизымдыруа, лышьҭра изымдырра мацара адагьы, лара лыҟазшьагьы анизымдыруа маҷым. Уи иалҵшәаны иахьа иаҳбоит, аҿар реибадырра, реибагара шымариоу еиԥш, ргәеихшәара, реилыҵрагьы шырацәоу.

Уаанӡа акәзар, "харантәи" ишеибабозгьы аҭыԥҳа арԥыс иҟазшьақәа зегьы лдыруан, игыу-ибзоу, арԥыс иакәзар аӡӷаб ддырны дааигон. Уи иаанагаӡом абзиабара ыҟаӡамызт ҳәа, арԥыс игәаԥхоз лакәын зеилкаара дашьҭалоз, аҭыԥҳагьы иара убас, аҭыԥҳа илгәамԥхоз иҿгьы мап аҳәашьа дақәшәон.

Ирҳәоит ажәытәан еибамбаӡакәа (мамзаргьы знык еибабаны) еибадыргоз ыҟан ҳәа, аха урҭ еимбамбацзаргьы ӡбахәыла еибадыруан. 21-тәи ашәышықәсазгьы еибамбаӡакәа еибагоит уҳәар ауеит, избан акәзар аамҭа ицәырнагаз аҿыцрақәа иреиуоуп аҿар ҭелла реибадырра. Иуҳәар ауама ҭелла узабадырыз ауаҩы дудыруеит ҳәа? Уимоу аҭел аҿы иубои иуаҳауеи алабҿабеи анеиқәымшәо ыҟоуп. Нас ашәаҿы ишҳәоу еиԥш "илбаз иакәӡам дыззааргаз" ҳәа инатәоит. Аԥсҭазаара егьа аҿыцрақәа аланагалозаргьы, уи ухатә ҵас ацәаҩа ахаумҵар, анарха аиуӡом.

144

"Ашәқәа зегьы аазыртуа абызшәа": абжьаҟазацәа, аусӡбаҩцәа аԥсуаа ртрадициаҿы

91
Аԥсуаа рҿы наџьнатә аахыс пату зқәырҵо аҵасқәа иреиуоу аиҳабреи аҵыбреи рныҟәгашьа иаци иахьеи ишыҟоу еиҿлырԥшуеит, абжьаҟазацәа, аусӡбацәа рус зыхьԥшыз атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ, аколумнист Есма Ҭодуаԥҳа.

Sputnik, Есма Ҭодуаԥҳа

Ауаажәларратә ҿиара апроцесс ала раԥхьатәи ауаҩы инаиркны иахьатәи ауаҩы иҟынӡа ицәырҵуеит иҿыцу ахымҩаԥгашьатә ҟазшьа ҿыцқәа, анормақәа. Ауаҩы исоциалтә ԥсҭазаара аиҭакрақәа иааидкыланы иԥсабара зегьы, ихаҭара ианымԥшыр залшом. Иаҳҳәозар, ажәала аиӷацәа еинзраалоз, мамзаргьы ацәгьара ҟазҵаз иус зыӡбоз аинститутқәа ҳәа иаԥҵаз, ацәажәацәа дуқәа рыла ишьақәгылаз, иахьа ирыԥсахит аҳәынҭқарраҿ ишьақәгылоу азакәан мчрақәа рыла.

Ҳәарада, аӡеибафара иагаз узихьӡараҳа, аҭоурых иаго аамҭагьы уахьынԥашалан иузаанкылашам, аха ухьышьҭра уазхьаԥшны иреиӷьу алумхыкәа ԥхьаҟа цашьагьы ыҟам. Ажәытәи аҿатәи реиҿыбаара, рымҩеихҵәарсҭақәа реиқәыршәара актуалра змоу зҵаароуп еснагь.

Аиҳабра, аиҵыбра

Аԥсуаа рҿы еснагь пату ақәырҵоит аиҳабра, аиҵыбра. Абырг, аиҳабы, дыԥҳәыс, дхаҵа, еснагь пату иқәны дыҟан. Аԥсуаа рықәранҵыра азҵаара уаназхәыцуа, иубоит ажәытә аиҳабы пату ахьиқәыз ишабзоуроу урҭ рықәра анарха ахьамаз егьырҭ аԥсабара ацқьара, афатә, ажәтә зегьы раасҭагьы. Ауаҩы дуҭахны дшыҟоу, аԥсҭазаара даҭахны дшыҟоу анибо ауп, иҵегь сыҟандаз, акы срыхәандаз ҳәа ихы иазиҳәо даныҟалогьы.

Иахьа ҳаиҳабацәа ҳрыгәҭасуашәа иҟалеит: аҿар хазы нхара ицоит, зҵаарак анырыӡбо, аиҳабы иазҵаауа маҷуп, зегь реиҳа ирыцҳароу – зхала иаанхаз "абыргцәа рыҩны" ҳаԥсадгьыл аҿгьы идыргыло ҳахаанхеит (Анцәа иџьшьаны, уажәазы аԥсуаа рхыԥхьаӡара уаҟа имаҷӡоуп, аха...), аԥсыуак ихаҿы изаагарызу ари аҩыза?!

© Foto / Марина Барцыц

Иахьа Абыргцәа рхеилак ҳәа иҳамоу, ари ацәажәацәа ринститут аҟынтәи иаауа акоуп. Аха иарбан ҭыԥу иара иамоу иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы? Аҭагылазаашьа шыҟоу ала, иубоит ари аинститут аҵыхәтәантәи ацәынхақәа шакәу, аиаӡаара ишаҿу. Убри аан аиҳабы иажәа пату анақәыз, урҭ ирыӡбоз азҵаарақәа рацәан, аҳәынҭқарратә зҵаарақәагьы налаҵаны. Аиҳабы иҳәатәы иазыӡырҩуан аԥсҭазаара инаҭахьо аԥышәа ахә ҳаракны ишьаны. Аиҳабы данцәажәоз иажәа аԥыҩлара ҟаломызт. Аиҳабы ишибоз аиҵбы аҭаҭын дахомызт, инапқәа иџьыба иҭаикуамызт, ибӷа иеиаирхомызт, ҳәарас иаҭахузеи, иаԥхьа дтәазаргьы иҽеиҵҳәаны дтәомызт. Аиҳабы ихьӡ ҳәаны ҿыҭны дхьадырԥшуам, уи ихьӡаны инеины иааидгылон ихала игәаиҭаанӡа, нас акәын иацәажәара ианалагоз. Уи азоуп аԥсуаа изырҳәогьы: "Аиҳабы изҿырҭӡом, уи ихьӡоит", - ҳәа.

"Уашхәа мақьаԥсыс" еиԥш ашәқәа аанартуеит

Ажәытәан қыҭацыԥхьаӡа иалхны иҟан ацәажәацәа ҟазацәа. Урҭ ирыӡбон еиуеиԥшымыз азҵаарақәа, бжеиҳан бжьаҟазаҩцәас, ӡбаҩцәас иқәгылан. Ҩ-жәлантәык аимак рыбжьалар, ашьоураҟынӡа инанагар, "шәус ахьӡгьы ахьымзӷгьы ӡбатәыс ҳара иҳашәҭ" ҳәа аиҳабацәа-ацәажәацәа нарыбжьалон, реинраалашьа иазхәыцуан. Ӡбашьа змам аус ҳәа узхәаԥшуазгьы ацәажәаҩ ҟаза иажәа "Уашхәа мақьаԥсыс" еиԥш ашәқәа зегьы аанартуеит, иазымӡырҩыр ада ԥсыхәа рмоуӡо иҭанаргылоит, иажәа иахыԥар, изықәшәогьы рдыруеит.

Ҿырԥштәыс иааҳгап аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаа рҟынтәи ианиҵаз ҳәамҭак:

"…Ашьа аныбжьалалак иҟарҵоз: ақыҭа еизон, ақыҭа мацара акәӡам, аԥсуа ааигәа қыҭақәа аиҳабцәа еизон, нас уи аус рыӡбон. Уи еилацәажәон, изхароу дзакәызаалак, изхароу ауаҩы дызшьыз иами? Аус рыӡбон, ауаҩы дызшьыз иҭаацәа рмал, аԥара рыҭаны, ақыҭа иҭырцон. Ақыҭаҟынтәи ирышьҭуан, уа иаанхаӡомызт. Убыс ирыӡбуан аус, бааԥсрак аныҟалалак".

Абас иҟаз абжьаҟазаҩцәа, аинраалацәа рзы ирҳәон "Ажәала аԥсы дыбзеитәуеит" ҳәа, мамзаргьы "Абаҩԥҵәа еибиҭоит" ҳәа.

Ус шакәугьы, аԥсуаа рҿы иқәра ыҟоуп ҳәа еиҳабыс иҟоу дарбанзаалак аус иӡбо дыҟамызт. Уи ауаҩ иқыҭаҿы, дызланхо ижәлар рҿы ҳаҭыр ду иқәны, пату зманы иҟаз аӡә иакәзар акәын, зхатә ҿырԥштәала егьырҭ аҿырԥштә бзиа рыҭара зылшоз – ари ихадароу факторуп уи ииӡбаз аус нагӡахартә аҟаҵаразы.

Аристотель ду ифилософиа ишаҳәо ала, ацәажәаратә ҟазара хԥаны еихшоуп: аилабжьаратә, аӡбаратә, арҽхәаратә (еиуеиԥшым аизарақәа, аныҳәақәа рҿы ақәгыларақәа). Арҭ рҟынтәи иахьатәи ҳаамҭазы аус зуа аҵыхәтәантәи ауп, егьырҭ аԥхьатәиқәа рцәаара заҵәык ауп иубо.

Ҳашьҭахьҟа ҳҭоурых ҳазхьаԥшуазар, иаҳбоит ауаажәларратә усзуҩ, аԥхьагылаҩцәа иреиуаз Нестор Лакоба, Ефрем Ешба реиԥш иҟаз ауаа еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбараҿы рцәажәаратә ҟазара шакәыз аԥхьагылара зырҭоз, усҟангьы егьырҭ аҳәынҭқарратә маакырақәа шаԥырҵахьазгьы, традициатә системала иазнеиуан, анхацәагьы ирҳәоз агәра зыргоз, изрықәгәыӷуаз уи азакәын.

Аԥсуаа ҳменталитет, ҳҟазшьа шыҟоу азгәаҭаны, аҳәынҭқарратә маругақәеи атрадициатә системақәеи реиҿыбаара шаҭаху убоит, уи ада тәым закәан мацарала ухатә ҳәынҭқарра узыргылом.

91
Кукушка

"Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап": анхаҩы дызҟаҭәар зылшо аԥсаатәқәа

84
(ирҿыцуп 15:23 25.07.2021)
Анхаҩы дманшәалахарц, иҽаҩра иԥыларц иҽызцәихьчоз аԥсаатәқәа ртәы шәаԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Аԥхаррақәа аныҟалалак, анхаҩы адгьыл аус адулара иҽаназикуа аамҭа ицәырнагоит ажәлар разхаҵарақәеи разгәаҭарақәеи жәпакы. Урҭ азхаҵарақәа хықәкыла ауаҩы ацәгьа иацәыхьчара, имоу аманшәалара, амарымажара реиқәырхара, реихаҳароуп изызку.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ааԥын, аԥсабара зегьы анҿыхо, аԥсаатә амра шәахәақәа иреигәырӷьаны рашәа хаақәа анцәырырго, аԥсуаа шьыжьымҭан џьара усура ҳәа ианааҵыҵуаз, еиҳарак адгьыл иқәаарыхырц, амхы иҭаларц ргәы ианҭарк, "какалк мкыкәа", даҽакала иуҳәозар, "ҿаҵак ымфакәа" ицомызт.

Ауаҩы акрыфа, имч ҭаны, игәы алаҟаны аусура иҽаназикуа еиӷьу ыҟам. Ацәгьа ухьыԥшӡом, иара унапы злаукыз аусгьы иаҳа иуцааиуеит.

Шьыжьнаҵы акрыфара ргәы ианаҭахӡамыз, хыхьчага ҳасабала аусура рнапы аларкаанӡа аџьыкхыш маҷк нарыхәларыԥсон, зынӡа рыца ак ҭамкәа иҟамларц азы. Аԥсуаа иазгәарҭоит, анхаҩы ҿмырҵысы (акрымфакәа) ааԥын имхы данҭала, зыбжьы иаҳаз аԥсаатә даҟаҭәоит ҳәа (азгә: "аҟаҭәара" - одоление птицы).

Ҿмырҵысы ажәҵыс аҷырҷырбжьы уаҳар – ахьара, ахш ԥхасҭахалоит (иҵәыҵәлоит) рҳәоит. Амалаӷәыри аҟармаҵыси рышәаҳәабжь уаҳар – унасыԥ дыркьаҿуеит. Убри аҟнытә, ааԥын рҽырцәырыхьчон абарҭ аԥсаатәқәа: акәыкәу, ажәҵыс, ашамыхьажь, амалаӷәыр, аҟармаҵыс…

Акәыкәу

Акәыкәу ршьуам, еишәарыцом. Аԥсуаа рҟны иҟоуп азхаҵара "ҿмырҵысы акәыкәу абжьы заҳаз даҟаҭәоит, иҽаҩра беиахом" ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианалаго (инықәырԥшшәа мшаԥымзазы) аӡәырҩы анхацәа ахлафаауеит: "Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап!" - аҳәоит ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианаҟәыҵлак – лаҵараамҭам. Илауҵогьы ҟалом.

Уамашәа иубаша, ари аԥсаатә хәыҷы ахьӡ аџьа, адгьыл ақәаарыхра аамҭа ишадҳәалоугьы, ахыргәаҟра ацәымӷуп. Егьырҭ аԥсаатәқәа реиԥш аҭра ҟанаҵом. Акәыкәу аҟара иаашьо, зыхшара змааӡо "имцәаӷәои имрашәои" ԥсаатә ыҟам.

Ашамыхьажь

Ашамыхьажь иамоуп даҽа хьӡык, уи "абжьоубжьыкь" ауп. Ԥсаатә ӷроуп, аԥыц ҵәызуп, иаҩцамкәа иқәырхәоуп. Аԥҷаҷар харгьежьаауп, еиларгыланы ахы иқәгылоуп. Ашамыхьажь зымшьҭа цәгьоу ԥсаатәны иахәаԥшуеит. Ашҭа инҭаԥырны аҩны азааигәара махәык инықәтәар, рыцҳашьарада иԥхадырсуан.

Амалаӷәыр

Амалаӷәыр аиаҵәареи аҩеижьреи еимазкуа ԥштәуп иамоу. Даараӡа ҵыс ԥшӡоуп, амала ишымышьҭацәгьоу ҳәатәуп. Ауаҩы иитәу ҟәыхк - амаҭәа ҽыҭк, мамзаргьы ахцәы аԥыц иаҿыҵакны иагар, аманшәаламрақәа ичычоит, илаиҵазгьы иԥылом.

Ажәытәан аҽаҩра бзиа ззаамрыхыз "амалаӷәыр уаҟаҭәеит" ҳәа ихыччауан.

84

Аԥсны агәабзиарахьчара аминистрра алабораториақәа Очамчыреи Гагреи аусура ианалаго рҳәеит

1
(ирҿыцуп 10:58 05.08.2021)
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 22642-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 18189-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 320-ҩык.

АҞӘА, нанҳәа 5 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. COVID-19 амазаара аҭҵааразы ПЦР-лабораториа Гагра аусура иазырхиоуп ҳәа иҳәеит Аԥсны Агәабзиарахьчара аминистр Едуард Быҭәба.

"Гагратәи алабораториа аусура ишаалагалак Аҟәатәи абактериологиатә лабораториа еиҳа ахы иақәиҭхоит. Алабораториаз ауада аремонт азуын Гагра араион ахадара амчала. Ахархәагақәа аахәан ареспубликатә биуџьет аԥарақәа рыла", - иҳәеит иара.

Аминистр иазгәеиҭеит алабораториа 200 рҟынӡа биоматериал уахыки-ҽнаки рыла адкылара шалшо. Ԥхынгәы 22 аахыс алабораториа атест режим ала аусура мҩаԥнагон.

Уи адагьы Едуард Быҭәба иҳәеит ареспубликатә биуџьет COVID-19 аламырҵәара иазнархаз аԥарақәа рыхәҭак ала Очамчыра алабараториа шаартхо.

"Иахьазы Очамчыратәи алабараториа аперсонал Ареспубликатә санитар-бактериологиатә лабораториаҿы аԥышәа иахысуеит" - иҳәеит иара.

Алабораториа аусура иалагоит атехникатәии адокументациатәии ҟазшьа змоу азҵаарақәа рҭыԥ ишықәҵахалак, аперсонал шазыҟаҵахалак.

1