"Лоунытә", "ааӡаб", "апыла", "ацәаҳа": аԥсыуа ажәақәак рҵакқәа ирызкны

110
Ацәажәараҿы ҳхы иаҳархәаша еиуеиԥшым аилкаарақәа азырбо ажәақәак реилырга ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

"Аԥсуа бызшәа ижәытәӡоу бызшәоуп! Афырхаҵараҿы уи ҿацоуп, ауаҩы иҿы иҟәымшәышәуп, аҩыза иҿы игәыбзыӷуп, ахәымга иҿы ишҳамуп", - абас ицәажәоит еицырдыруа аԥсуа ҵарауаҩ Шьалуа Иналиԥа аԥсуа бызшәа иазкны ииҩхьаз ацәаҳәақәа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ҳаԥсадгьыл иқәу аҳауа зҩыда еиԥш ицқьоу, Аԥсны иаҿыкәыршоу ашьха дуқәа реиԥш иӷәӷәоу, аҿацарагьы ахаарагьы зызҷыдаҟазшьоу ҳбызшәа, зқьы маӡа зҭаҵәаху ашәындыҟәра иаҩызоуп. Ҳбызшәа еиднакылоит ацәажәараан ҳхы иаҳархәаша еиуеиԥшым аилкаарақәа азырбо ажәақәа. Ҳрызхьаԥшып ҿырԥштәқәак.

Лоунытә. Ауаҩы агәкаҳара датәнатәны дшыҟоу, маҷк иадамзаргьы игәалақәа, игәкаҳарақәа ихазыршҭыша бзиарак анизаалак, дааигәырӷьашәа иблақәа ааихалашаны, иԥсыԥ игәаҵанӡа инаганы даақәыԥсычҳар, "лоунытә" дқәыԥсычҳаит рҳәоит (аурыс бызшәа иаҿурԥшуазар, "лоунытә" - "передышка", "облегчение"). Ари ажәа егьырҭ авариантқәа ируакуп "лаунытә", "луанытә".

Жәлар ргәаҟрақәеи урҭ рымчхара дуӡӡеи ирҿахәҳәагоу жәаԥҟоуп: "Лоунытә ажәлар анқәыԥсычҳа, рыԥсыԥ - хықә иазнымкыло мшынхоит!".

Ааӡаб. Ахәыҷы иааӡараҿы ауаҩы иԥыло ауадаҩрақәа ируакуп. Дыԥҳәыс, дхаҵа зхы-зыԥсы иамеигӡакәа, аашьарак ҟамҵакәа аԥшқа дзааӡо ианцәажәо ражәа иалаҵаны ирҳәоит: "Ааӡабла дсааӡеит". Ажәа "ааӡаб" ҩ-ҵакык амоуп: актәи – уадаҩрала ахәыҷы иааӡара, аҩбатәи –аџьабаабара, аусура ацәымаашьара. "Ааӡабла дыҟоуп" ҳәа ауаҩы ианизырҳәа, уи иаанаго аусура игым, амбатә аџьабаа ибоит ауп.

Абалаҳ. Хыда-гәыда ацәажәара, акгьы иалаҳәаӡамкәа аҟьҟьаҳәа аҩра-аԥара, уск ахьеилдырго аӡә ииҳәо аӡә имаҳауа, хықәкык ыҟаӡамкәа, дасу иара итәы иаиргарц иахьеилыхо (урысшәала "суматоха"). Абас иахьеибарххо аҭыԥ иалҵны иааз игәынамӡарақәа иҳәоит абас: "Ҳаи, иахьа абалаҳ сышԥалаҳаи", "Ишбалаҳраз здырыр, рымԥан сықәлозма".

Апыла. Ари ажәа арацәара, арацәа хыԥхьаӡара анарбоит. Иаагозар, ицәажәо изыӡырҩуа ирзеиҭеиҳәо ахҭыс агәра диргарц азы, иаҵшьны, аԥсы ахаҵаны иҳәоит: "Ашышкамс еиԥш ар пыланы идәықәлеит еибашьра", "Ауаа планы иааит", "Акәац пыланы ахәа иркит", "Ашышкамс пыланы ашьақар иақәтәеит", - ирацәоуп еиқәуԥхьаӡаша. Ари ажәа даҽакалакьы "ипылыпылуа" рҳәоит, рыҩбагьы еизааигәоу ажәақәоуп (урыс бызшәала "масса").

Аӷьашк. Агәаҟҵәаҟра уҭазыргыло, рыцҳашьарак ҟамҵаӡакәа ауаа ршәаны, ирымоу-ирыхӡу ак рзынмыжькәа изго ауаҩы "аӷьашк" ҳәа ишьҭоуп. Даҽакалагьы, акгьы ахьықәыршәым, аӡы иаӡәӡәаны иахьагаз аҭыԥгьы "аӷьашк" ҳәа аназырҳәо ыҟоуп.

Аӡаӡыкь. Аҳәса алымҳарыҩқәа ахьахьындырҳало алымҳа ҵаҟатәи анаӡара (урысшәала "мочка"). Ацәажәараан ирҳәоит злеишәа зырцәгьаз изы: "Иӡаӡыкь даныскит", мамзаргьы "Алымҳаџадра иӡаӡыкь иахьындырҳало хьызаргьы иазырԥшӡом", - ҳәа.

Аимша. Уаҩы иҳәатәы змаҳауа, зхатәы ззымдыруа "Изоуҳәо змаҳауа, изҭоуҭәо зкылсуа" ҳәа ажәаԥҟа ззаԥырҵаз. Аҟазшьа цәгьа змоу ауаа дрылаԥхьаӡоуп, ихымҩаԥгашьазы дзааӡазгьы гәыҵхас дрымоуп (аимша – урыс бызшәала "негодяй").

Амамырџьыгә. Ацахақәа ацрыҳәҳәо, ауаҩы дгылазшәа асахьа аҭаны, арахә зҭаркуаз абоура аԥхьа идыргылон агыгшәыгқәа ацәшәаразы (аурыс бызшәаҿы "пугало"). "Умамырџыгәха ашә ушԥалахеи" рҳәон изылымҵуа ашә илахаз изы.

Ақьасра. Ауаҩы иршәаразы ирҳәақәо ажәа хьжәарқәа ируакуп. Агәала змоу агәала ахьимоу ауаҩы иқәмақарра, ажәа мҽыӷқәа иаҳәара аанагоит (урысшәала иуҳәозар, "пугать").

Ацәаҳа. Ацәаҳа (аурыс бызшәаҿы "чучело") алаба амаҭәа ашәҵаны, анапқәагьы аҭаны, амхаҿы аџьықәреи аҿалара ианалаго инаркны иҩышьҭыхны иаладыргылоит амхы аԥхасҭа азҭо аҟәраанқәа рыршәаразы.

Агәысакара. Иаҵәарак зқәумбаауа, зыҭбаа-ҭыцәра дуӡӡоу адәеиужь "агәысакара" азырҳәоит, даҽакалагьы "адәышкәаӷьаз". Ауаҩы ииҭахӡоу уск дшаҿу ианизыҟамҵалак, ианицәыԥхасҭахалак, дазаӷьуеит: "Агәысакара уқәхааит!" ҳәа (акгьы ахьыҟам, иахьахӡым унаргааит ҳәоуп иаанаго). Ауаҩы рыцҳарак, гәаҟрак дақәшәар (иаҳҳәап, иҩны блызар), дзықәшәаз еиҭаҳәауа инаҵишьует: "Адәышкәаӷьаз ҳашԥаақәхеи" ҳәа.

110
Кукушка

"Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап": анхаҩы дызҟаҭәар зылшо аԥсаатәқәа

38
(ирҿыцуп 15:23 25.07.2021)
Анхаҩы дманшәалахарц, иҽаҩра иԥыларц иҽызцәихьчоз аԥсаатәқәа ртәы шәаԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Аԥхаррақәа аныҟалалак, анхаҩы адгьыл аус адулара иҽаназикуа аамҭа ицәырнагоит ажәлар разхаҵарақәеи разгәаҭарақәеи жәпакы. Урҭ азхаҵарақәа хықәкыла ауаҩы ацәгьа иацәыхьчара, имоу аманшәалара, амарымажара реиқәырхара, реихаҳароуп изызку.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ааԥын, аԥсабара зегьы анҿыхо, аԥсаатә амра шәахәақәа иреигәырӷьаны рашәа хаақәа анцәырырго, аԥсуаа шьыжьымҭан џьара усура ҳәа ианааҵыҵуаз, еиҳарак адгьыл иқәаарыхырц, амхы иҭаларц ргәы ианҭарк, "какалк мкыкәа", даҽакала иуҳәозар, "ҿаҵак ымфакәа" ицомызт.

Ауаҩы акрыфа, имч ҭаны, игәы алаҟаны аусура иҽаназикуа еиӷьу ыҟам. Ацәгьа ухьыԥшӡом, иара унапы злаукыз аусгьы иаҳа иуцааиуеит.

Шьыжьнаҵы акрыфара ргәы ианаҭахӡамыз, хыхьчага ҳасабала аусура рнапы аларкаанӡа аџьыкхыш маҷк нарыхәларыԥсон, зынӡа рыца ак ҭамкәа иҟамларц азы. Аԥсуаа иазгәарҭоит, анхаҩы ҿмырҵысы (акрымфакәа) ааԥын имхы данҭала, зыбжьы иаҳаз аԥсаатә даҟаҭәоит ҳәа (азгә: "аҟаҭәара" - одоление птицы).

Ҿмырҵысы ажәҵыс аҷырҷырбжьы уаҳар – ахьара, ахш ԥхасҭахалоит (иҵәыҵәлоит) рҳәоит. Амалаӷәыри аҟармаҵыси рышәаҳәабжь уаҳар – унасыԥ дыркьаҿуеит. Убри аҟнытә, ааԥын рҽырцәырыхьчон абарҭ аԥсаатәқәа: акәыкәу, ажәҵыс, ашамыхьажь, амалаӷәыр, аҟармаҵыс…

Акәыкәу

Акәыкәу ршьуам, еишәарыцом. Аԥсуаа рҟны иҟоуп азхаҵара "ҿмырҵысы акәыкәу абжьы заҳаз даҟаҭәоит, иҽаҩра беиахом" ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианалаго (инықәырԥшшәа мшаԥымзазы) аӡәырҩы анхацәа ахлафаауеит: "Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап!" - аҳәоит ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианаҟәыҵлак – лаҵараамҭам. Илауҵогьы ҟалом.

Уамашәа иубаша, ари аԥсаатә хәыҷы ахьӡ аџьа, адгьыл ақәаарыхра аамҭа ишадҳәалоугьы, ахыргәаҟра ацәымӷуп. Егьырҭ аԥсаатәқәа реиԥш аҭра ҟанаҵом. Акәыкәу аҟара иаашьо, зыхшара змааӡо "имцәаӷәои имрашәои" ԥсаатә ыҟам.

Ашамыхьажь

Ашамыхьажь иамоуп даҽа хьӡык, уи "абжьоубжьыкь" ауп. Ԥсаатә ӷроуп, аԥыц ҵәызуп, иаҩцамкәа иқәырхәоуп. Аԥҷаҷар харгьежьаауп, еиларгыланы ахы иқәгылоуп. Ашамыхьажь зымшьҭа цәгьоу ԥсаатәны иахәаԥшуеит. Ашҭа инҭаԥырны аҩны азааигәара махәык инықәтәар, рыцҳашьарада иԥхадырсуан.

Амалаӷәыр

Амалаӷәыр аиаҵәареи аҩеижьреи еимазкуа ԥштәуп иамоу. Даараӡа ҵыс ԥшӡоуп, амала ишымышьҭацәгьоу ҳәатәуп. Ауаҩы иитәу ҟәыхк - амаҭәа ҽыҭк, мамзаргьы ахцәы аԥыц иаҿыҵакны иагар, аманшәаламрақәа ичычоит, илаиҵазгьы иԥылом.

Ажәытәан аҽаҩра бзиа ззаамрыхыз "амалаӷәыр уаҟаҭәеит" ҳәа ихыччауан.

38

Шьтәак ззушьша аӡә дузаауеит: аишәеи арыжәтәи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа

41
(ирҿыцуп 18:12 24.07.2021)
Аишәеи арыжәтәи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Асасдкылара жәытә-натә аахысгьы аԥсуа ԥсҭазаара дац-ԥашәла иаларсу, зымҽхак ҭбаау ақьабзқәа ируакуп. "Асас дахьнеиуа быжь-насыԥк ицуп, данцо, руак аԥшәма изаанижьуеит" аҷараҳәа ицәажәоит жәлар ражәаԥҟа.

Аԥсуа нхаҩы иҩны ашҟа имҩахыҵырц згәы иҭазкыз асас аԥшәмацәа срыдыркылоу, срыдрымкылоу ҳәа азҵаара иаԥхьа ицәырҵуамызт. Аԥшәма иашҭа иҭалаз асас блеиҵыхла диԥылоит, имоу ичеиџьыка ихәыҷы-иду дахибаауам.

Асас ҽыла дыҟазар, зыԥшра ҟамҵаӡакәа аԥшәмацәа иԥылан аҩныҟа дымҩахыргон. Иҽы аҽхырԥарҭахь инаргон, акәадыр ақәырхуан, аԥсы адыршьон, аџьықәреи ҿырп аҿарҵон, акыр иацклаԥшуан.

Аҭаацәа зынӡа изцәыԥхашьо, уажәраанӡа рыҩны имааицыз сас дахьк дырҭаазар, ргәылацәа адырра рырҭон, урҭгьы ааны, асас "Бзиала уаабеит!" ҳәа иарҳәон. Иҟалалон аҭаацәа агәылацәа рыцырхырааны, имҩахыҵыз асас дахь ихәы архиара ианалагоз. Иаагозар, ашьтәы ршьуеит, аҳәса ачысҟаҵара нап адыркуеит.

Фатәыла-жәтәыла аишәа андырхиалак, еиҳабы-еиҵбыла еибарԥшны рнапқәа рыӡәӡәоит. Раԥхьа анапыӡәӡәара ихәҭоуп аԥшәмацәа қәрала иреиҳабу, уи ишьҭахь асас, нас егьырҭгьы.

Аишәа аханы дтәоит аԥшәмацәа қәрала иреиҳабу, уи иармарахь ала диддыртәалоит асас, егьырҭгьы еиҳабы-еиҵбыла еибарԥшны, аишәа иакәшаны иаатәоит.

Иазгәаҭатәуп, ачеиџьыка зықәдыргыло, саси-ԥшәымеи еидызкыло аишәа иахҳәааны аԥсуа жәлар ишрымоу азгәаҭарақәа жәпакы. Хшыҩзышьҭра раҳҭап:

Аишәа ашьапы, мамзаргьы аҭӡаҿы ацгәы аԥхьатәи ашьапқәа рыла икны иахозар, шьтәак ззушьша аӡә дузаауеит рҳәоит.

  • Аишәаҿы иаанхаз ахәашақәа напыла еизугар, аԥара уоуам рҳәоит.
  • Аишәа қьаадла арыцқьара амлакра иазҳәоуп.
  • Аишәа иахатәаны аԥсы иӡбахә шуҳәо аӡә деимсар, ҿаҵак ихдырууаауеит, илымҳа иаханы "ҳара уаҳтәуп" ҳәа хынтә иҳәаны.
  • Аишәа аҵкар аҿы утәар, быжьшықәса ԥҳәыс дузаагом.
  • Аишәаҿы уҭыԥ уԥсахыр, уԥҳәыс дуԥсахуеит рҳәоит.
  • Аишәаҟынтә, мамзаргьы иумпыҵҟьаз асаан каҳан иԥымҽзар ҵасым, иԥҽтәуп рҳәоит.

Аишәаҿы ицәыргоу ачеиџьыка иацуп, жәаҳәарада, арыжәтә бзиа. Аԥсуа изы арыжәтә ус баша ақьафҟаҵара иатәым, асасдкылара иадыргоуп. Жәлар ргәаанагарала "арыжәтә ужәыроуп, иара уамжәроуп". Арыжәтә мыцхәы зҽадызцалаз дымҩахҟьоит, ауаа раԥхьа имаз апату ицәнарӡуеит. Арыжәтә аҟазшьа азырбо жәаԥҟақәоуп уҳәар алшоит: "Аҩы гра хтыгоуп", "Арыжәтә амаӡа азыҵәахуам", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз иажәа нҵәара ақәым", "Арыжәтә ркәашагоуп, иблаҟьагоуп".

Иҟоуп арыжәтә иахҳәаау жәлар разгәаҭарақәагьы. Аиашазы, дара даара аинтерес рыҵоуп. Иаагозар:

  • Арыжәтә зҭоу аҵәца ак хшәалан аӡәы иқәшәар, ԥа диоуеит рҳәоит.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, аԥсы дахьыкҿоу аҩы иҵаргылан, нас иуржәыр даҟәнахуеит.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, иара имырбаӡакәа аӡахәа амахә хәыҷык иџьыба иҭауршәыр, арыжәтә ажәра игәамԥхо дҟалоит рҳәоит.
  • Ауатка зҭоу аԥаҭлыка ацәа цқьа ҭауршәыр, ҵаҟа ицар - иџьбароуп, хыхь ихалар - иԥсыҽуп.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, аԥсы дызҭоу акәыба даҵысыр даҟәнахуеит.
  • Ахаҵа ачарахь данцо, имырбаӡакәа аӡахәа амахә хәыҷык аахҵәаны иџьыба иҭоуҵар, аҩы дашьӡом рҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара аҭоуп афольклорист, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат Арда Ашәба истатиа "Ирӡым аҿаԥыцтә ԥҵамҭақәа"/.

41

Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Габлиа Акаԥа ақыҭа иамоу ауадаҩрақәа ртәы

0
(ирҿыцуп 19:23 25.07.2021)
Акаԥа ақыҭа ахада Зураб Габлиа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит афымцалашареи амҩақәеи рзы ирымоу ауадаҩра атәы, иҳәеит анхацәа ирыбзазашьоу.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Габлиа ақыҭа Акаԥа иамоу ауадаҩрақәа ртәы

Аиҿцәажәараҿы ақыҭа ахада иҳәеит уаанӡа аӡазы ирымаз ауадаҩра шаԥыху, уажәы изыргәамҵуаны иҟоу афымцалашара амчхара амаҷра шакәу.

"2014 шықәса рзы иргылан ашьаҟақәа. Уи аахас ацәаҳәақәа рыҟаҵара алмыршахеит. Ааигәа ҳақәдыргәыӷит ари апроблема шыӡбахо. Ҳара иаҳҭахуп 3 километра афымцатә цәаҳәақәа. Иахьа иҳамоу алашара амчхара даара имаҷуп, иҳазхаӡом", - ҳәа еиҭеиҳәеит Габлиа.

Акаԥа ақыҭа ахада иҳәеит амҩақәа рҭагылазаашьа уамак ишҽеим, убри аан ақыҭатәи ауахәама иаҭаауа рхыԥхьаӡара рацәоуп, аԥсшьаҩцәагьы уахь иналаҵаны.

"Ааигәа иҟаз амшцәгьаан амҩа еиҳагьы иԥхасҭахеит. Акомиссиа ыҟан, ирбеит, иаарласны аҭагылазаашьа аҽеиҭанакып ҳәа ҳақәгәыӷуеит", - ҳәа азгәеиҭеит Габлиа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0