Аԥсуаа рабџьархкқәак ажәытәӡатәи аамҭақәа инадыркны иахьанӡа

96
(ирҿыцуп 11:06 03.07.2021)
Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы аԥсуаа рхы иадырхәоз бџьархкқәак ртәы ҳзеиҭалҳәоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Алабашьа

Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы аԥсуаа бџьарс рхы иадырхәоз еиуеиԥшымызт. Аамҭа аҽарҿыццыԥхьаӡа иаргьы еиҳа-еиҳа аҽарҿыцуан. Зегь реиҳа ижәытәӡоу бџьархкны иԥхьаӡоуп "алаба№, уи ахы амцала иблын. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, ашәарыцацәа рыбзазараҟны иуԥылоит абас еиԥш иҟоу азгәаҭара: "Ашәарыцаҩ шәарыцара данцо, илаба амца иныҽҳәишьуеит, цқьа сманшәалахап ҳәа".

Анаҩс, аиха анцәырҵ, уи аус адулара инаркны "алаба" аихатә-хы ҵары ацырҵоит – уи "алабашьа" ҳәа хьӡыс иаиуит, мамзаргьы "аԥсалаба". Алабашьа аԥса иалхны иҟарҵон, мамзаргьы абгыӡыр. Иара акыр аларҵәара змаз бџьарны иԥхьаӡан (палка-копье). Алабашьа бџьархкны иахьыҟаз анаҩсгьы, иаман даҽа ҵакыкгьы: уи рхы иадырхәон ашьхараҿы, аҟәаԥаҿаԥарақәа рҿы аныҟәаразы, иара убасгьы ианхысуаз алабашьа аимҿаԥараҿы ршәақь ықәыргыланы ихысуан.

Алабашьа – ашәарыцацәеи ахьчацәеи иурызҟәымҭхо маруган иҟан, ус иҟоуп иахьагьы. Еиҭарҳәоит, ахьча ашьхараҿ имҩа данацәыхҟьала, иаԥхьа илабашьа ныҵарсны дазҵааит сымҩа сызлақәлари ҳәа. Алабашьа ахы рханы иахьынкашәаз алагьы уи абнара дылызго амҩа инарбеит. Абасала, алабашьа – ауаҩы раԥхьатәи ицхыраагӡатә бџьармаҭәаны иҟалеит. Иахьагьы аԥсуа жәлар рытрадициатә культураҿы алабашьа ахә ҳаракны иршьоит. Уи ныҟәыргоит зықәрахь инеихьоу, зажәа ԥхылнадо абыргцәа.

Ацәҳар, арыцҟьага

Аамҭақәак рзы аԥсуаа рҟны, иара убасгьы, Ажәытәтәи Мрагыларатәи атәылақәа рҟны аибашьрақәа раан ахархәара аман абџьархкы – ацәҳар ("метание камней") - ажәақәа "ацәа", "аҳара" рҟынтәи иаауа. Уи рхы иадырхәон "ахаҳә арԥаразы", "ахаҳәыршәразы". Иара напылаҟаҵаран, маҟаҵас еиқәҵаны икәыршан, агәҭа ахаҳә гьежь агәыларҵон. Ацәҳар иӷәӷәаны иргьежьуа, иргьежьуа, амч аҭаны, ахаҳә иагәылаз дыршәуан, изқәыркыз аҭыԥ аҟынӡа инеирц азы. Аҭоурыхҭҵааҩ Шьалуа Иналиԥа ишиҩуа ала, иҟан ас еиԥш ала ахархәара змаз даҽа бџьармаҭәакгьы - уи арыцҟьага ҳәа иашьҭан ("метательное орудие"). Арҭ ахкқәа аԥсуа хәмаррақәа рҿы ахархәара рыманы иҟан.

Аҟамчы

Напышьашәалатәи аибашьрақәа рҿы ахархәара аман аҟамчы. Аԥхьа иҟаз аҟамчы уажәтәи еиԥшымызт. Аҵарауаа аӡәырҩы ишазгәарҭо ала, иара "ацәҳар" иахылҵыз акоуп. Ашьҭахь иара аҽықәтәаҩцәа рхы иадырхәо иҟалеит. Иазгәаҭатәуп, аԥсуа ҟамчы ҩ-хкыкны ишшо: ахаҵа иҟамчи аԥҳәыс лҟамчи. Аԥҳәыс илкуа аҟамчы иаҳа ирԥшӡаны, ипаны иҟаҵоуп. Аҟамчы иамоуп ахәы, абз (аҽы аԥҵаҵа), аҵӷа. Аҟамчхәы кәыршас ашавроу еиқәаҵәа аҭаны иҟарҵоит, напыла иахьыркуа аҵӷа кылгарҭа амоуп.

Ахыци ахҿеи

Ахыци ахҿеи, мамзаргьы ахыци ахәымпали иахьа хәмаррахкны ахархәара змоу, аамҭаказы аԥсуаа рынхашәатә бзазараҿы аҵак ду змаз маҭәарын. Иара рхы иадырхәон бџьархкык аҳасабала. Аԥсуаа рҟны еицырдыруеит еиуеиԥшым ахыци ахҿеи рыҟаҵашьа ахкқәа. Иазгәаҭатәуп, ахҿақәа, аԥсуаа иԥшьоу аҭыԥқәа ҳәа иршьоз ашьха ашьапқәа рҟны ишынрыжьуаз изырманшәалаша аибашьра анцәахәы, мамзаргьы ашәарыцара анцәахәы ихьӡала.

Жәлар рдырра згәылоу аԥсуаа рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа ургәылаԥшыр иубоит реиҳа лассы-лассы ахархәара змоу абџьархкқәа. Убас, нарҭаа рҳәамҭақәа рҿы реиҳа лассы-лассы ахархәара змоу абџьархкқәа иреиуоуп: алаба (алабашьа), аҟамчы, аҳәа, ахыци ахҿеи.

Арҭ еиқәыԥхьаӡоу рнаҩсгьы аԥсуаа рҿы бџьархкыс ахархәара рыман еиуеиԥшым аихақәа, аса, аҳәа, аԥсуа ҳәызбақәа уҳәа.

96
Кукушка

"Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап": анхаҩы дызҟаҭәар зылшо аԥсаатәқәа

38
(ирҿыцуп 15:23 25.07.2021)
Анхаҩы дманшәалахарц, иҽаҩра иԥыларц иҽызцәихьчоз аԥсаатәқәа ртәы шәаԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Аԥхаррақәа аныҟалалак, анхаҩы адгьыл аус адулара иҽаназикуа аамҭа ицәырнагоит ажәлар разхаҵарақәеи разгәаҭарақәеи жәпакы. Урҭ азхаҵарақәа хықәкыла ауаҩы ацәгьа иацәыхьчара, имоу аманшәалара, амарымажара реиқәырхара, реихаҳароуп изызку.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ааԥын, аԥсабара зегьы анҿыхо, аԥсаатә амра шәахәақәа иреигәырӷьаны рашәа хаақәа анцәырырго, аԥсуаа шьыжьымҭан џьара усура ҳәа ианааҵыҵуаз, еиҳарак адгьыл иқәаарыхырц, амхы иҭаларц ргәы ианҭарк, "какалк мкыкәа", даҽакала иуҳәозар, "ҿаҵак ымфакәа" ицомызт.

Ауаҩы акрыфа, имч ҭаны, игәы алаҟаны аусура иҽаназикуа еиӷьу ыҟам. Ацәгьа ухьыԥшӡом, иара унапы злаукыз аусгьы иаҳа иуцааиуеит.

Шьыжьнаҵы акрыфара ргәы ианаҭахӡамыз, хыхьчага ҳасабала аусура рнапы аларкаанӡа аџьыкхыш маҷк нарыхәларыԥсон, зынӡа рыца ак ҭамкәа иҟамларц азы. Аԥсуаа иазгәарҭоит, анхаҩы ҿмырҵысы (акрымфакәа) ааԥын имхы данҭала, зыбжьы иаҳаз аԥсаатә даҟаҭәоит ҳәа (азгә: "аҟаҭәара" - одоление птицы).

Ҿмырҵысы ажәҵыс аҷырҷырбжьы уаҳар – ахьара, ахш ԥхасҭахалоит (иҵәыҵәлоит) рҳәоит. Амалаӷәыри аҟармаҵыси рышәаҳәабжь уаҳар – унасыԥ дыркьаҿуеит. Убри аҟнытә, ааԥын рҽырцәырыхьчон абарҭ аԥсаатәқәа: акәыкәу, ажәҵыс, ашамыхьажь, амалаӷәыр, аҟармаҵыс…

Акәыкәу

Акәыкәу ршьуам, еишәарыцом. Аԥсуаа рҟны иҟоуп азхаҵара "ҿмырҵысы акәыкәу абжьы заҳаз даҟаҭәоит, иҽаҩра беиахом" ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианалаго (инықәырԥшшәа мшаԥымзазы) аӡәырҩы анхацәа ахлафаауеит: "Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап!" - аҳәоит ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианаҟәыҵлак – лаҵараамҭам. Илауҵогьы ҟалом.

Уамашәа иубаша, ари аԥсаатә хәыҷы ахьӡ аџьа, адгьыл ақәаарыхра аамҭа ишадҳәалоугьы, ахыргәаҟра ацәымӷуп. Егьырҭ аԥсаатәқәа реиԥш аҭра ҟанаҵом. Акәыкәу аҟара иаашьо, зыхшара змааӡо "имцәаӷәои имрашәои" ԥсаатә ыҟам.

Ашамыхьажь

Ашамыхьажь иамоуп даҽа хьӡык, уи "абжьоубжьыкь" ауп. Ԥсаатә ӷроуп, аԥыц ҵәызуп, иаҩцамкәа иқәырхәоуп. Аԥҷаҷар харгьежьаауп, еиларгыланы ахы иқәгылоуп. Ашамыхьажь зымшьҭа цәгьоу ԥсаатәны иахәаԥшуеит. Ашҭа инҭаԥырны аҩны азааигәара махәык инықәтәар, рыцҳашьарада иԥхадырсуан.

Амалаӷәыр

Амалаӷәыр аиаҵәареи аҩеижьреи еимазкуа ԥштәуп иамоу. Даараӡа ҵыс ԥшӡоуп, амала ишымышьҭацәгьоу ҳәатәуп. Ауаҩы иитәу ҟәыхк - амаҭәа ҽыҭк, мамзаргьы ахцәы аԥыц иаҿыҵакны иагар, аманшәаламрақәа ичычоит, илаиҵазгьы иԥылом.

Ажәытәан аҽаҩра бзиа ззаамрыхыз "амалаӷәыр уаҟаҭәеит" ҳәа ихыччауан.

38

Шьтәак ззушьша аӡә дузаауеит: аишәеи арыжәтәи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа

41
(ирҿыцуп 18:12 24.07.2021)
Аишәеи арыжәтәи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Асасдкылара жәытә-натә аахысгьы аԥсуа ԥсҭазаара дац-ԥашәла иаларсу, зымҽхак ҭбаау ақьабзқәа ируакуп. "Асас дахьнеиуа быжь-насыԥк ицуп, данцо, руак аԥшәма изаанижьуеит" аҷараҳәа ицәажәоит жәлар ражәаԥҟа.

Аԥсуа нхаҩы иҩны ашҟа имҩахыҵырц згәы иҭазкыз асас аԥшәмацәа срыдыркылоу, срыдрымкылоу ҳәа азҵаара иаԥхьа ицәырҵуамызт. Аԥшәма иашҭа иҭалаз асас блеиҵыхла диԥылоит, имоу ичеиџьыка ихәыҷы-иду дахибаауам.

Асас ҽыла дыҟазар, зыԥшра ҟамҵаӡакәа аԥшәмацәа иԥылан аҩныҟа дымҩахыргон. Иҽы аҽхырԥарҭахь инаргон, акәадыр ақәырхуан, аԥсы адыршьон, аџьықәреи ҿырп аҿарҵон, акыр иацклаԥшуан.

Аҭаацәа зынӡа изцәыԥхашьо, уажәраанӡа рыҩны имааицыз сас дахьк дырҭаазар, ргәылацәа адырра рырҭон, урҭгьы ааны, асас "Бзиала уаабеит!" ҳәа иарҳәон. Иҟалалон аҭаацәа агәылацәа рыцырхырааны, имҩахыҵыз асас дахь ихәы архиара ианалагоз. Иаагозар, ашьтәы ршьуеит, аҳәса ачысҟаҵара нап адыркуеит.

Фатәыла-жәтәыла аишәа андырхиалак, еиҳабы-еиҵбыла еибарԥшны рнапқәа рыӡәӡәоит. Раԥхьа анапыӡәӡәара ихәҭоуп аԥшәмацәа қәрала иреиҳабу, уи ишьҭахь асас, нас егьырҭгьы.

Аишәа аханы дтәоит аԥшәмацәа қәрала иреиҳабу, уи иармарахь ала диддыртәалоит асас, егьырҭгьы еиҳабы-еиҵбыла еибарԥшны, аишәа иакәшаны иаатәоит.

Иазгәаҭатәуп, ачеиџьыка зықәдыргыло, саси-ԥшәымеи еидызкыло аишәа иахҳәааны аԥсуа жәлар ишрымоу азгәаҭарақәа жәпакы. Хшыҩзышьҭра раҳҭап:

Аишәа ашьапы, мамзаргьы аҭӡаҿы ацгәы аԥхьатәи ашьапқәа рыла икны иахозар, шьтәак ззушьша аӡә дузаауеит рҳәоит.

  • Аишәаҿы иаанхаз ахәашақәа напыла еизугар, аԥара уоуам рҳәоит.
  • Аишәа қьаадла арыцқьара амлакра иазҳәоуп.
  • Аишәа иахатәаны аԥсы иӡбахә шуҳәо аӡә деимсар, ҿаҵак ихдырууаауеит, илымҳа иаханы "ҳара уаҳтәуп" ҳәа хынтә иҳәаны.
  • Аишәа аҵкар аҿы утәар, быжьшықәса ԥҳәыс дузаагом.
  • Аишәаҿы уҭыԥ уԥсахыр, уԥҳәыс дуԥсахуеит рҳәоит.
  • Аишәаҟынтә, мамзаргьы иумпыҵҟьаз асаан каҳан иԥымҽзар ҵасым, иԥҽтәуп рҳәоит.

Аишәаҿы ицәыргоу ачеиџьыка иацуп, жәаҳәарада, арыжәтә бзиа. Аԥсуа изы арыжәтә ус баша ақьафҟаҵара иатәым, асасдкылара иадыргоуп. Жәлар ргәаанагарала "арыжәтә ужәыроуп, иара уамжәроуп". Арыжәтә мыцхәы зҽадызцалаз дымҩахҟьоит, ауаа раԥхьа имаз апату ицәнарӡуеит. Арыжәтә аҟазшьа азырбо жәаԥҟақәоуп уҳәар алшоит: "Аҩы гра хтыгоуп", "Арыжәтә амаӡа азыҵәахуам", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз иажәа нҵәара ақәым", "Арыжәтә ркәашагоуп, иблаҟьагоуп".

Иҟоуп арыжәтә иахҳәаау жәлар разгәаҭарақәагьы. Аиашазы, дара даара аинтерес рыҵоуп. Иаагозар:

  • Арыжәтә зҭоу аҵәца ак хшәалан аӡәы иқәшәар, ԥа диоуеит рҳәоит.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, аԥсы дахьыкҿоу аҩы иҵаргылан, нас иуржәыр даҟәнахуеит.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, иара имырбаӡакәа аӡахәа амахә хәыҷык иџьыба иҭауршәыр, арыжәтә ажәра игәамԥхо дҟалоит рҳәоит.
  • Ауатка зҭоу аԥаҭлыка ацәа цқьа ҭауршәыр, ҵаҟа ицар - иџьбароуп, хыхь ихалар - иԥсыҽуп.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, аԥсы дызҭоу акәыба даҵысыр даҟәнахуеит.
  • Ахаҵа ачарахь данцо, имырбаӡакәа аӡахәа амахә хәыҷык аахҵәаны иџьыба иҭоуҵар, аҩы дашьӡом рҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара аҭоуп афольклорист, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат Арда Ашәба истатиа "Ирӡым аҿаԥыцтә ԥҵамҭақәа"/.

41

Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Габлиа Акаԥа ақыҭа иамоу ауадаҩрақәа ртәы

0
(ирҿыцуп 19:23 25.07.2021)
Акаԥа ақыҭа ахада Зураб Габлиа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит афымцалашареи амҩақәеи рзы ирымоу ауадаҩра атәы, иҳәеит анхацәа ирыбзазашьоу.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Габлиа ақыҭа Акаԥа иамоу ауадаҩрақәа ртәы

Аиҿцәажәараҿы ақыҭа ахада иҳәеит уаанӡа аӡазы ирымаз ауадаҩра шаԥыху, уажәы изыргәамҵуаны иҟоу афымцалашара амчхара амаҷра шакәу.

"2014 шықәса рзы иргылан ашьаҟақәа. Уи аахас ацәаҳәақәа рыҟаҵара алмыршахеит. Ааигәа ҳақәдыргәыӷит ари апроблема шыӡбахо. Ҳара иаҳҭахуп 3 километра афымцатә цәаҳәақәа. Иахьа иҳамоу алашара амчхара даара имаҷуп, иҳазхаӡом", - ҳәа еиҭеиҳәеит Габлиа.

Акаԥа ақыҭа ахада иҳәеит амҩақәа рҭагылазаашьа уамак ишҽеим, убри аан ақыҭатәи ауахәама иаҭаауа рхыԥхьаӡара рацәоуп, аԥсшьаҩцәагьы уахь иналаҵаны.

"Ааигәа иҟаз амшцәгьаан амҩа еиҳагьы иԥхасҭахеит. Акомиссиа ыҟан, ирбеит, иаарласны аҭагылазаашьа аҽеиҭанакып ҳәа ҳақәгәыӷуеит", - ҳәа азгәеиҭеит Габлиа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0