"Ажә усҭоит, аҿа сыҭ": ахәыҷы ихаԥыцқәа реизҳара акәамаҵамақәа

140
(ирҿыцуп 15:17 10.07.2021)
Ахәыҷы ихаԥыцқәа реизҳашьа бзиахарц, рычаԥашьа ԥшӡахарц азы изықәныҟәоз аԥҟарақәа ртәы аԥхьаҩцәа ирыдылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Ахәыҷы иира еснагь игәырӷьахәу хҭысуп. Адунеи, аԥсабара данылоит иҿыцу ауаҩы, ахы ыҵнахуеит иҿыцу аԥсҭазаара, заԥхьаҟа зҭаацәа рыбзиабарала идырԥхауа, зыуацәа згәыӷрақәа здырҳәалауа. 

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ҳажәлар рыҩнуҵҟа ахәыҷы шықәсык ихыҵаанӡа изықәныҟәоз аԥҟарақәа рацәан. Ахәыҷы агара дахьгароу акы ихыган аӡәы ирҭомызт, иеизҳара иаԥырхагоуп ҳәа иахәаԥшуан. Дахьгароу алаԥш имкырц аџыш ахьыршьуан. Ахәыҷы шықәсык ихыҵаанӡа даниз амш аҽны дыркәабомызт, ҵасым ҳәа ирыԥхьаӡон.

Ахәыҷы – дыӡӷаб, дыҷкәын, мгәарҭа инаркны имаха-шьаха ишазҳауа еиԥш ауп ицламҳәа иҵиаарц иҟоу ихаԥыцқәагьы рызҳара ишалаго. Дани нахыс бжьаратәла хәымз-фымз анааҵлак, ҵаҟатәи ицламҳәа иаҵиаауеит ҩ-хаԥыцк, урҭ инарышьҭалоит хыхьтәиқәагьы. Ахаԥыцқәа еизҳалоит ауаҩы наӡа иқәнагоу ҩажәи жәаҩа хаԥыц ҟалаанӡа.

Зхаԥыц ҿыц аара иалаго асаби ихаԥыцқәа рыхьӡ ааҭкааны ирҳәомызт. Урҭ реизҳара ҩысҭааи-џьныши аԥырхагамхарц, ихаԥыцқәа хьырвырны акәымкәа, ииашахәҵәаӡа, иԥшӡаӡа еизҳарц. Убри аҟнытә ахаԥыц аҭыԥан "акьыжь", мамзаргьы "акьыжьқәа" рҳәон, ахьӡ ршьон.

Ахәыҷы иеизҳараан иҭаацәа ҷыдала азҿлымҳара арҭон ихаԥыцқәа реизҳашьа, рычаԥашьа. Иҟан агәаанагара, аԥшқа ихы рҳәар, ихаԥыцқәа аӷаны иаауеит ҳәа. Убри инамаданы, шықәсык ихыҵаанӡа ма раԥхьатәи ихаԥыц аанӡа ихцәы иакьысуамызт, хҳәала ихахәы қамфыфыр рҳәомызт. Ахәыҷы раԥхьатәи ихаԥыц анаалак ашьҭахьгьы, егьырҭ аизҳара иаҿу ахаԥыцқәа налаҵаны рыԥхьаӡара ҟаломызт – ирласны икамԥсарц азы. 

Ахаԥыцқәа ссаны, еивҵаххы, ииаша-иашаӡа иаазар, ахәыҷы деизҳар ԥшӡакы иакәхоит. Ус акәымкәа ахаԥыцқәа ҟәаззар, даназҳалак агәабзиара ду иоуеит ҳәа агәаанагара рыман. Амала ахәыҷы ихаԥыц краамҭа имаазаргь, рацәак иазхьаауамызт, нас лассы икаԥсаӡом, иаҳагьы ибзиахоит, иӷәӷәахоит ҳәа азгәарҭон аԥсуаа.

Ахәыҷы ихаԥыц аныҵихлак, "ажә усҭоит, аҿа сыҭ" ҳәа хынтә иҳәаны алыӷәра иқәуршәыр, ацынхәра лассы иаауеит, насгьы иаауа ӷәӷәахоит ҳәа азгәарҭон. Уи аҩыза ақьабз уԥылоит уажәыгьы аԥсуа қыҭақәа рҿы, ақалақь аҿгьы иҟазҵогьы џьара-џьара иуԥылоит.

Ҳаҭала сашьеи сареи ҳаныхәыҷқәаз, ҳаиҳабацәа рабжьгара ҳақәныҟәаны, иҵшәаз ҳхаԥыц ацынхәра ҳзаарц, "ажә усҭоит, аҿа сыҭ" ҳәа хынтә ҳнахәыҭхәыҭны, ирыуаа аҩны ахыб иқәҳаршәуан.

Жәаҳәарада, ари ақьабз иамоуп авариантқәагьы. Ахаԥыцқәа рҽырыԥсахуа ианалага аамҭазы иҵырхыз ахәыҷы ихаԥыц арацәеи аџьыкхыши нақәыԥсаны џьара акы инылаҳәаны:

"Арҵу, арҵу! Ажә усҭоит, аҿа сыҭ! Ажә усҭоит, аҿа сыҭ!" – ҳәа хынтә инақәцәажәаны аҩны алыӷәра (ахыб) иқәдыршәуан (азгә. - абри аҩыза авариант уԥылоит бзыԥаа рҟны). Уимоу, ахаԥыц аҩны ахыб иахыруаан иандыршәуазгьы маҷмызт.

Зыӡбахә ҳамоу ақьабз абжьыуаа рҿы маҷк даҽакала иҟоуп:

"Аҳәынаԥ, аҳәынаԥ! Ажә усҭоит аҿа сыҭ! Ажә усҭоит аҿа сыҭ! (уигьы хынтә ирҳәоит)".

Иара убас, иҵыҵыз раԥхьатәи ахаԥыц алаӷәра иқәмыршәкәа акы инылаҳәаны аҩны аҭӡамц, мамзаргьы кылаарак аҿы ианыбжьадыршәуаз ҟалон.

Ауаҩы иқәрабжа данырҭыс, зхаԥыцқәа хыцҩыцқәак ззаанхаз, мамзаргьы рацәак иԥшӡамкәа ихьырвырны иззыҵахаз изырҳәоит: "Иц-ишә имамкәа дҟалеит", мамзаргьы "Хаԥыц кьыжәлеиқәак изыҵагылоуп". Акьыжәлеи - (урыс бызшәала - "щербина").

Ахаԥыцқәа ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп, иаагозар:

  • Акәуа аӡмах иахьҭоу ииасуа ауаҩы иц-ишә илыҵаԥшыр, ихаԥыцқәа зегь каԥсоит рҳәоит.
  • Ацәаҟәа ухаԥыцқәа аурбар, иҩеижьхоит, ма зынӡа иҵышәшәоит.
  • Амаҳә ма аҭаца абхәа ихьӡ рҳәар, "рхаԥыцқәа каԥсоит" рҳәоит.
  • Аҽыхәа иақәымтәац арԥыс ихаԥыцқәа ацәаҟәа иабар, еиқәаҵәахоит.

Иазгәаҭатәуп, аԥсуаа ҳҟны ишыҟаз шықәсышәк ианырҭысгьы зхаԥыцқәа аҟәараш еиԥш иззыҵагылаз ауааԥсыра: Киут Хапара (Кындыӷ ақыҭа, 155 шықәса нызҵыз), Бжьаниа Ашьҳангьари (Тамшь ақыҭа, 147 шықәса ниҵит), Џьниа Осман (ақыҭа Лыхны, 140 шықәса), Лашәриа Хьфаф (Кәтол ақыҭа, 132 шықәса), Быҭәба Силаҳ (Аҭара ақыҭа, 120 шықәса), Камкьиа Ҭаџьгәагәа (Аӡҩыбжьа ақыҭа, 118 шықәса), Ҳагба Маҳҭы (117 шықәса ниҵит). Дара анарԥарцәаз, ианҭыԥҳацәаз еиԥш, рхаԥыцқәа бжеиҳан еилшәарак рымамкәа рынарцәымҩа иқәлеит. Хымԥада, ажәытәуаа агәабзиара рызҭоз - аҳауа зҩыдан, афатә-ажәтә цқьан, ауҭраҭых ахимиатә рцәыгақәа рыда иҿассы иҿалон, ухаԥыцқәа бжьызхуа ахаа маҷны ирфон, арыжәтә аҟаҵараангьы ашьақар мыцхәы адыргаломызт. Абарҭ афакторқәа зегьы ауаҩы деихыӷәӷәа-еиҵыӷәӷәа, дџыхӡа драаӡон.

Иахьа ихәшәырку ҳаԥсҭазаараҿы агәабзиара хәыҷгьы-дугьы ишҳацәмаҷугьы, ҳгәыӷлап ԥхьаҟа аҭагылазаашьа шԥеиӷьымхари ҳәа. Агәыӷра зегьы ирыцкуп.

140
Кукушка

"Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап": анхаҩы дызҟаҭәар зылшо аԥсаатәқәа

38
(ирҿыцуп 15:23 25.07.2021)
Анхаҩы дманшәалахарц, иҽаҩра иԥыларц иҽызцәихьчоз аԥсаатәқәа ртәы шәаԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Аԥхаррақәа аныҟалалак, анхаҩы адгьыл аус адулара иҽаназикуа аамҭа ицәырнагоит ажәлар разхаҵарақәеи разгәаҭарақәеи жәпакы. Урҭ азхаҵарақәа хықәкыла ауаҩы ацәгьа иацәыхьчара, имоу аманшәалара, амарымажара реиқәырхара, реихаҳароуп изызку.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ааԥын, аԥсабара зегьы анҿыхо, аԥсаатә амра шәахәақәа иреигәырӷьаны рашәа хаақәа анцәырырго, аԥсуаа шьыжьымҭан џьара усура ҳәа ианааҵыҵуаз, еиҳарак адгьыл иқәаарыхырц, амхы иҭаларц ргәы ианҭарк, "какалк мкыкәа", даҽакала иуҳәозар, "ҿаҵак ымфакәа" ицомызт.

Ауаҩы акрыфа, имч ҭаны, игәы алаҟаны аусура иҽаназикуа еиӷьу ыҟам. Ацәгьа ухьыԥшӡом, иара унапы злаукыз аусгьы иаҳа иуцааиуеит.

Шьыжьнаҵы акрыфара ргәы ианаҭахӡамыз, хыхьчага ҳасабала аусура рнапы аларкаанӡа аџьыкхыш маҷк нарыхәларыԥсон, зынӡа рыца ак ҭамкәа иҟамларц азы. Аԥсуаа иазгәарҭоит, анхаҩы ҿмырҵысы (акрымфакәа) ааԥын имхы данҭала, зыбжьы иаҳаз аԥсаатә даҟаҭәоит ҳәа (азгә: "аҟаҭәара" - одоление птицы).

Ҿмырҵысы ажәҵыс аҷырҷырбжьы уаҳар – ахьара, ахш ԥхасҭахалоит (иҵәыҵәлоит) рҳәоит. Амалаӷәыри аҟармаҵыси рышәаҳәабжь уаҳар – унасыԥ дыркьаҿуеит. Убри аҟнытә, ааԥын рҽырцәырыхьчон абарҭ аԥсаатәқәа: акәыкәу, ажәҵыс, ашамыхьажь, амалаӷәыр, аҟармаҵыс…

Акәыкәу

Акәыкәу ршьуам, еишәарыцом. Аԥсуаа рҟны иҟоуп азхаҵара "ҿмырҵысы акәыкәу абжьы заҳаз даҟаҭәоит, иҽаҩра беиахом" ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианалаго (инықәырԥшшәа мшаԥымзазы) аӡәырҩы анхацәа ахлафаауеит: "Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап!" - аҳәоит ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианаҟәыҵлак – лаҵараамҭам. Илауҵогьы ҟалом.

Уамашәа иубаша, ари аԥсаатә хәыҷы ахьӡ аџьа, адгьыл ақәаарыхра аамҭа ишадҳәалоугьы, ахыргәаҟра ацәымӷуп. Егьырҭ аԥсаатәқәа реиԥш аҭра ҟанаҵом. Акәыкәу аҟара иаашьо, зыхшара змааӡо "имцәаӷәои имрашәои" ԥсаатә ыҟам.

Ашамыхьажь

Ашамыхьажь иамоуп даҽа хьӡык, уи "абжьоубжьыкь" ауп. Ԥсаатә ӷроуп, аԥыц ҵәызуп, иаҩцамкәа иқәырхәоуп. Аԥҷаҷар харгьежьаауп, еиларгыланы ахы иқәгылоуп. Ашамыхьажь зымшьҭа цәгьоу ԥсаатәны иахәаԥшуеит. Ашҭа инҭаԥырны аҩны азааигәара махәык инықәтәар, рыцҳашьарада иԥхадырсуан.

Амалаӷәыр

Амалаӷәыр аиаҵәареи аҩеижьреи еимазкуа ԥштәуп иамоу. Даараӡа ҵыс ԥшӡоуп, амала ишымышьҭацәгьоу ҳәатәуп. Ауаҩы иитәу ҟәыхк - амаҭәа ҽыҭк, мамзаргьы ахцәы аԥыц иаҿыҵакны иагар, аманшәаламрақәа ичычоит, илаиҵазгьы иԥылом.

Ажәытәан аҽаҩра бзиа ззаамрыхыз "амалаӷәыр уаҟаҭәеит" ҳәа ихыччауан.

38

Шьтәак ззушьша аӡә дузаауеит: аишәеи арыжәтәи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа

41
(ирҿыцуп 18:12 24.07.2021)
Аишәеи арыжәтәи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Асасдкылара жәытә-натә аахысгьы аԥсуа ԥсҭазаара дац-ԥашәла иаларсу, зымҽхак ҭбаау ақьабзқәа ируакуп. "Асас дахьнеиуа быжь-насыԥк ицуп, данцо, руак аԥшәма изаанижьуеит" аҷараҳәа ицәажәоит жәлар ражәаԥҟа.

Аԥсуа нхаҩы иҩны ашҟа имҩахыҵырц згәы иҭазкыз асас аԥшәмацәа срыдыркылоу, срыдрымкылоу ҳәа азҵаара иаԥхьа ицәырҵуамызт. Аԥшәма иашҭа иҭалаз асас блеиҵыхла диԥылоит, имоу ичеиџьыка ихәыҷы-иду дахибаауам.

Асас ҽыла дыҟазар, зыԥшра ҟамҵаӡакәа аԥшәмацәа иԥылан аҩныҟа дымҩахыргон. Иҽы аҽхырԥарҭахь инаргон, акәадыр ақәырхуан, аԥсы адыршьон, аџьықәреи ҿырп аҿарҵон, акыр иацклаԥшуан.

Аҭаацәа зынӡа изцәыԥхашьо, уажәраанӡа рыҩны имааицыз сас дахьк дырҭаазар, ргәылацәа адырра рырҭон, урҭгьы ааны, асас "Бзиала уаабеит!" ҳәа иарҳәон. Иҟалалон аҭаацәа агәылацәа рыцырхырааны, имҩахыҵыз асас дахь ихәы архиара ианалагоз. Иаагозар, ашьтәы ршьуеит, аҳәса ачысҟаҵара нап адыркуеит.

Фатәыла-жәтәыла аишәа андырхиалак, еиҳабы-еиҵбыла еибарԥшны рнапқәа рыӡәӡәоит. Раԥхьа анапыӡәӡәара ихәҭоуп аԥшәмацәа қәрала иреиҳабу, уи ишьҭахь асас, нас егьырҭгьы.

Аишәа аханы дтәоит аԥшәмацәа қәрала иреиҳабу, уи иармарахь ала диддыртәалоит асас, егьырҭгьы еиҳабы-еиҵбыла еибарԥшны, аишәа иакәшаны иаатәоит.

Иазгәаҭатәуп, ачеиџьыка зықәдыргыло, саси-ԥшәымеи еидызкыло аишәа иахҳәааны аԥсуа жәлар ишрымоу азгәаҭарақәа жәпакы. Хшыҩзышьҭра раҳҭап:

Аишәа ашьапы, мамзаргьы аҭӡаҿы ацгәы аԥхьатәи ашьапқәа рыла икны иахозар, шьтәак ззушьша аӡә дузаауеит рҳәоит.

  • Аишәаҿы иаанхаз ахәашақәа напыла еизугар, аԥара уоуам рҳәоит.
  • Аишәа қьаадла арыцқьара амлакра иазҳәоуп.
  • Аишәа иахатәаны аԥсы иӡбахә шуҳәо аӡә деимсар, ҿаҵак ихдырууаауеит, илымҳа иаханы "ҳара уаҳтәуп" ҳәа хынтә иҳәаны.
  • Аишәа аҵкар аҿы утәар, быжьшықәса ԥҳәыс дузаагом.
  • Аишәаҿы уҭыԥ уԥсахыр, уԥҳәыс дуԥсахуеит рҳәоит.
  • Аишәаҟынтә, мамзаргьы иумпыҵҟьаз асаан каҳан иԥымҽзар ҵасым, иԥҽтәуп рҳәоит.

Аишәаҿы ицәыргоу ачеиџьыка иацуп, жәаҳәарада, арыжәтә бзиа. Аԥсуа изы арыжәтә ус баша ақьафҟаҵара иатәым, асасдкылара иадыргоуп. Жәлар ргәаанагарала "арыжәтә ужәыроуп, иара уамжәроуп". Арыжәтә мыцхәы зҽадызцалаз дымҩахҟьоит, ауаа раԥхьа имаз апату ицәнарӡуеит. Арыжәтә аҟазшьа азырбо жәаԥҟақәоуп уҳәар алшоит: "Аҩы гра хтыгоуп", "Арыжәтә амаӡа азыҵәахуам", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз иажәа нҵәара ақәым", "Арыжәтә ркәашагоуп, иблаҟьагоуп".

Иҟоуп арыжәтә иахҳәаау жәлар разгәаҭарақәагьы. Аиашазы, дара даара аинтерес рыҵоуп. Иаагозар:

  • Арыжәтә зҭоу аҵәца ак хшәалан аӡәы иқәшәар, ԥа диоуеит рҳәоит.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, аԥсы дахьыкҿоу аҩы иҵаргылан, нас иуржәыр даҟәнахуеит.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, иара имырбаӡакәа аӡахәа амахә хәыҷык иџьыба иҭауршәыр, арыжәтә ажәра игәамԥхо дҟалоит рҳәоит.
  • Ауатка зҭоу аԥаҭлыка ацәа цқьа ҭауршәыр, ҵаҟа ицар - иџьбароуп, хыхь ихалар - иԥсыҽуп.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, аԥсы дызҭоу акәыба даҵысыр даҟәнахуеит.
  • Ахаҵа ачарахь данцо, имырбаӡакәа аӡахәа амахә хәыҷык аахҵәаны иџьыба иҭоуҵар, аҩы дашьӡом рҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара аҭоуп афольклорист, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат Арда Ашәба истатиа "Ирӡым аҿаԥыцтә ԥҵамҭақәа"/.

41

Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Габлиа Акаԥа ақыҭа иамоу ауадаҩрақәа ртәы

0
(ирҿыцуп 19:23 25.07.2021)
Акаԥа ақыҭа ахада Зураб Габлиа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит афымцалашареи амҩақәеи рзы ирымоу ауадаҩра атәы, иҳәеит анхацәа ирыбзазашьоу.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Габлиа ақыҭа Акаԥа иамоу ауадаҩрақәа ртәы

Аиҿцәажәараҿы ақыҭа ахада иҳәеит уаанӡа аӡазы ирымаз ауадаҩра шаԥыху, уажәы изыргәамҵуаны иҟоу афымцалашара амчхара амаҷра шакәу.

"2014 шықәса рзы иргылан ашьаҟақәа. Уи аахас ацәаҳәақәа рыҟаҵара алмыршахеит. Ааигәа ҳақәдыргәыӷит ари апроблема шыӡбахо. Ҳара иаҳҭахуп 3 километра афымцатә цәаҳәақәа. Иахьа иҳамоу алашара амчхара даара имаҷуп, иҳазхаӡом", - ҳәа еиҭеиҳәеит Габлиа.

Акаԥа ақыҭа ахада иҳәеит амҩақәа рҭагылазаашьа уамак ишҽеим, убри аан ақыҭатәи ауахәама иаҭаауа рхыԥхьаӡара рацәоуп, аԥсшьаҩцәагьы уахь иналаҵаны.

"Ааигәа иҟаз амшцәгьаан амҩа еиҳагьы иԥхасҭахеит. Акомиссиа ыҟан, ирбеит, иаарласны аҭагылазаашьа аҽеиҭанакып ҳәа ҳақәгәыӷуеит", - ҳәа азгәеиҭеит Габлиа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0