Аԥсуа кьанџьа

Ӡиуауа – акьанџьа аӡы аҭара, мамзаргьы ақәа аруразы аныҳәа

184
(ирҿыцуп 12:52 11.07.2021)
Жәлар рамзар иаҵанакуа ақьабзқәа иреиуоуп ақәа аурц азы имҩаԥырго ақьабз Ӡиуауа. Ақьабз ахаҭагьы аиҭакрақәа ирхысит: ауаҩы ԥсаҭатәыс аӡы данарҭоз аамҭа инаркны ахәыҷы хәмаррахь аиасра аҟынӡа. Ари азҵааразы лдыррақәа ҳадылгалоит НААР аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Ӡиуауа – акьанџьа? Ӡиуауа - анцәахәы?

Ӡиуауа – ақьабз аҿы иҟарҵо акьанџьа ахаҭа ахьӡ акәу, мамзаргьы нцәахәы хьӡу инагӡаны еилкаам. Аҵарауаа ари атермин еиуеиԥшымкәа аинтерпретациа азыруеит. Џьоукы иазгәарҭоит Ӡиуауа / Ӡиуоу – ари аӡы амчра аазырԥшуа нцәахәуп ҳәа, даҽа џьоукы "аӡы аура", "аӡы узҭо" ауп иаанаго ҳәа иахцәажәоит, иҟоуп уи аетимологиа "аӡы азы ауоу" ҳәа еиҭазгогьы. Аха иара ақьабз изызку ҳәа еицҿакны ирҳәо акоуп – аӡы аҳәара, ақәа арура ауп.

Ажәабжьҳәаҩцәа рхаҭа уанразҵаауа, уи алацәажәара ианалалго "Ӡиуауа ҟаҳҵон, аӡахьы иаҳгон" ҳәа аиҭаҳәара иналагон. Уи зеиԥшла ақьабз ахаҭазы ирҳәо, идырхио акьанџьа иахьӡны ирҳәо - макьана еилыргатәу усны иаанхоит. Аха акьанџьа иахьӡзар ҟалап ҳәагьы уҳәар злалшо, иара анцәахәы ахьӡ акьанџьахь ииаргар ҟалон. Ус еиԥш аҿырԥштәқәа маҷым - егьырҭ ажәларқәа рҟны еиуеиԥшым ақьабзқәа рымҩаԥгараан иҟарҵо ақьабзқәа иара ззынархо амчра ахьӡ анарҭо.

Ӡиуау ақәа узҭо анцәахәы иакәзар, усҟан иара ихьӡгьы иҭеиҭыԥшгьы ԥсаҭатәс иҟарҵо иахьгьы ииаргоит. Ииашахаҭаны, ас еиԥш акульт ақьабзқәа рҟны аҭыԥ амоуп.

Ҳазааҭгылап иара акьанџьа иҟарҵоз зеиԥшроу ҳәа ирҳәо. Уи атәы ҳзеиҭалҳәеит зхаҭагьы ари ақьабз амҩаԥгара изныкымкәа иалахәхахьаз Мгәыӡырхәа ақыҭан инхо Олиа Леиба-Тәанба. 

"Ӡиуауа ҟаҳамҵоз… Ажәытә аҭәарӷәы ҟарҵон абаҳа еиԥш са схаангьы. Аҭәарӷәы аҵыхә ҟьаҟьаӡа иҟамзи, амаҭәа ашәырҵон, анапқәа реиԥш алабақәа наҭаны. Нас ахы нахадыргылон акьынтыжә еиларҳәны, ԥҳәыс маҭәала еилаҳәаны, "Ӡиуоуоу, Ӡиуооу, Ӡариқәақәа, мыркылдышь" ҳәо, аҳәсақәа, "аҳ иԥҳа дҳамоуп, аӡба дакит, ӡы хәыҷыказ даҳзыҭиуам, ӡдук азыҳәан даҳҭиуеит" ҳәа, абри ҳәо архан ҳцон, аҳәсеи ахәыҷқәеи, Мҷышь ҳцон, ӡеиқәҭәа ҟаҳҵон, Мҷышь ҭадырбоз џьысшьон…", - ҳәа ҳалҳәеит лара.

© Foto / Эсма Тодуа
Аинформант Олиа Леиба-Тәанба

Акьанџьа ахаҭа хынтә-ԥшьынтә аӡы иалаҳажьуан, иалаҳхуан, нас иҳаманы аҩныҟа ҳаауан, аҩны ҳнеиаанӡа, ақәа аурагьы налагон ҳәа инацылҵеит.

Излаҳбо ала, аԥсуаа ҳҟны аӡы анцәахәы дшыԥҳәысу ала, акьанџьагьы ԥҳәыс маҭәалоуп ишеиларҳәо.

Ӡиуауа ажәытә шьаҭақәеи иахьатәи аамҭази

Иҟоуп аҵарауаа ажәытәӡан акьанџьа ахаҭыԥан аӡы иарҭоз ауаҩы иакәын ҳәа азгәазҭо. Уи аӡы дагар, ақәоура бааԥс ҟалоит, кыраамҭа иаҟәымҵуа ҳәа иазырыԥхьаӡон, аӡы дамгакәа дханагалар, ишахәҭоу иҟалон. Ашьҭахьы аԥсаҭатә афункциа акьанџьахьы ииаргеит. Аханатә ақьабз шымҩаԥыргоз атәы аҵарауаа рматериалқәа неидаҳкылар, ихарҭәаау аверсиа ҟалоит абас еиԥш:

Х-гәыԥкны рҽеиҩыршон: аҳәса еиҳабацәеи аҿар – аӡӷабцәеи аҷкәынцәеи - хаз-хазы игылон. Амахәқәа ирылхны анышь ҟарҵон, уи аԥҳә ақәырҵон. Хазы аҽада (ма аҽы) ашьыршьаф шкәакәа ақәыршәны идыргылон. Акьанџьа иҟарҵаз аԥхьа анышь иақәыртәаны ауп ишааргоз,аҳ иԥҳа ахьтәы уардын даныртәалан данаарго еиԥш. Нас аӡаҿы ианнеилак, акьанџьа анышь инақәхны аҽада (ма аҽы) иақәдыртәон. Егьи аԥҳә амца нацраҵаны аӡиас иарҭон. Аҽада (ма аҽы) акьанџьа шақәтәоу аӡы инҭаргыланы зегьы аӡы ақәырҭәон. Убри аан Ӡиуауа ашәа зҳәоз аҳәса еиҳабацәа ракәын.

Анаҩстәи аамҭақәа рзы ишааиуаз, ахәмарратә форма аанахәо иалагеит. Аӡаҿы ианнеилак ӡеиқәҭәа ҟарҵо, аиҳаракгьы ахәыҷқәа роуп зхы алазырхәуаз. Иазгәаҭатәуп, ари ақьабз 2015 шықәсанӡа ишымҩаԥыргоз Аҷандара ақыҭан инхо Царгәышаа (уи ашьҭахь атәы ҳаздырам), иара убас Мықә ақыҭа инхо Ҭараа ааигәанӡа иҟаҳҵалон ҳәа ҳарҳәеит, Мгәыӡырхәаа аҳәсақәа ракәзар, аҵыхәтәан ианыҟаҳҵаз аахижьҭеи 7-8 шықәса еиҳазаргьы ҟалап рҳәеит. Иҟалап уажәгьы иҟазҵо ыҟазар, аха ус еиԥш аинформациа ҳамам.

Хымԥада, хәмаррак аҳасабала акәзаргьы, зеиқәырхара, зеиҭарҿиара алшо қьабзуп.

184
Кукушка

"Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап": анхаҩы дызҟаҭәар зылшо аԥсаатәқәа

67
(ирҿыцуп 15:23 25.07.2021)
Анхаҩы дманшәалахарц, иҽаҩра иԥыларц иҽызцәихьчоз аԥсаатәқәа ртәы шәаԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Аԥхаррақәа аныҟалалак, анхаҩы адгьыл аус адулара иҽаназикуа аамҭа ицәырнагоит ажәлар разхаҵарақәеи разгәаҭарақәеи жәпакы. Урҭ азхаҵарақәа хықәкыла ауаҩы ацәгьа иацәыхьчара, имоу аманшәалара, амарымажара реиқәырхара, реихаҳароуп изызку.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ааԥын, аԥсабара зегьы анҿыхо, аԥсаатә амра шәахәақәа иреигәырӷьаны рашәа хаақәа анцәырырго, аԥсуаа шьыжьымҭан џьара усура ҳәа ианааҵыҵуаз, еиҳарак адгьыл иқәаарыхырц, амхы иҭаларц ргәы ианҭарк, "какалк мкыкәа", даҽакала иуҳәозар, "ҿаҵак ымфакәа" ицомызт.

Ауаҩы акрыфа, имч ҭаны, игәы алаҟаны аусура иҽаназикуа еиӷьу ыҟам. Ацәгьа ухьыԥшӡом, иара унапы злаукыз аусгьы иаҳа иуцааиуеит.

Шьыжьнаҵы акрыфара ргәы ианаҭахӡамыз, хыхьчага ҳасабала аусура рнапы аларкаанӡа аџьыкхыш маҷк нарыхәларыԥсон, зынӡа рыца ак ҭамкәа иҟамларц азы. Аԥсуаа иазгәарҭоит, анхаҩы ҿмырҵысы (акрымфакәа) ааԥын имхы данҭала, зыбжьы иаҳаз аԥсаатә даҟаҭәоит ҳәа (азгә: "аҟаҭәара" - одоление птицы).

Ҿмырҵысы ажәҵыс аҷырҷырбжьы уаҳар – ахьара, ахш ԥхасҭахалоит (иҵәыҵәлоит) рҳәоит. Амалаӷәыри аҟармаҵыси рышәаҳәабжь уаҳар – унасыԥ дыркьаҿуеит. Убри аҟнытә, ааԥын рҽырцәырыхьчон абарҭ аԥсаатәқәа: акәыкәу, ажәҵыс, ашамыхьажь, амалаӷәыр, аҟармаҵыс…

Акәыкәу

Акәыкәу ршьуам, еишәарыцом. Аԥсуаа рҟны иҟоуп азхаҵара "ҿмырҵысы акәыкәу абжьы заҳаз даҟаҭәоит, иҽаҩра беиахом" ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианалаго (инықәырԥшшәа мшаԥымзазы) аӡәырҩы анхацәа ахлафаауеит: "Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап!" - аҳәоит ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианаҟәыҵлак – лаҵараамҭам. Илауҵогьы ҟалом.

Уамашәа иубаша, ари аԥсаатә хәыҷы ахьӡ аџьа, адгьыл ақәаарыхра аамҭа ишадҳәалоугьы, ахыргәаҟра ацәымӷуп. Егьырҭ аԥсаатәқәа реиԥш аҭра ҟанаҵом. Акәыкәу аҟара иаашьо, зыхшара змааӡо "имцәаӷәои имрашәои" ԥсаатә ыҟам.

Ашамыхьажь

Ашамыхьажь иамоуп даҽа хьӡык, уи "абжьоубжьыкь" ауп. Ԥсаатә ӷроуп, аԥыц ҵәызуп, иаҩцамкәа иқәырхәоуп. Аԥҷаҷар харгьежьаауп, еиларгыланы ахы иқәгылоуп. Ашамыхьажь зымшьҭа цәгьоу ԥсаатәны иахәаԥшуеит. Ашҭа инҭаԥырны аҩны азааигәара махәык инықәтәар, рыцҳашьарада иԥхадырсуан.

Амалаӷәыр

Амалаӷәыр аиаҵәареи аҩеижьреи еимазкуа ԥштәуп иамоу. Даараӡа ҵыс ԥшӡоуп, амала ишымышьҭацәгьоу ҳәатәуп. Ауаҩы иитәу ҟәыхк - амаҭәа ҽыҭк, мамзаргьы ахцәы аԥыц иаҿыҵакны иагар, аманшәаламрақәа ичычоит, илаиҵазгьы иԥылом.

Ажәытәан аҽаҩра бзиа ззаамрыхыз "амалаӷәыр уаҟаҭәеит" ҳәа ихыччауан.

67

Шьтәак ззушьша аӡә дузаауеит: аишәеи арыжәтәи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа

54
(ирҿыцуп 18:12 24.07.2021)
Аишәеи арыжәтәи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Асасдкылара жәытә-натә аахысгьы аԥсуа ԥсҭазаара дац-ԥашәла иаларсу, зымҽхак ҭбаау ақьабзқәа ируакуп. "Асас дахьнеиуа быжь-насыԥк ицуп, данцо, руак аԥшәма изаанижьуеит" аҷараҳәа ицәажәоит жәлар ражәаԥҟа.

Аԥсуа нхаҩы иҩны ашҟа имҩахыҵырц згәы иҭазкыз асас аԥшәмацәа срыдыркылоу, срыдрымкылоу ҳәа азҵаара иаԥхьа ицәырҵуамызт. Аԥшәма иашҭа иҭалаз асас блеиҵыхла диԥылоит, имоу ичеиџьыка ихәыҷы-иду дахибаауам.

Асас ҽыла дыҟазар, зыԥшра ҟамҵаӡакәа аԥшәмацәа иԥылан аҩныҟа дымҩахыргон. Иҽы аҽхырԥарҭахь инаргон, акәадыр ақәырхуан, аԥсы адыршьон, аџьықәреи ҿырп аҿарҵон, акыр иацклаԥшуан.

Аҭаацәа зынӡа изцәыԥхашьо, уажәраанӡа рыҩны имааицыз сас дахьк дырҭаазар, ргәылацәа адырра рырҭон, урҭгьы ааны, асас "Бзиала уаабеит!" ҳәа иарҳәон. Иҟалалон аҭаацәа агәылацәа рыцырхырааны, имҩахыҵыз асас дахь ихәы архиара ианалагоз. Иаагозар, ашьтәы ршьуеит, аҳәса ачысҟаҵара нап адыркуеит.

Фатәыла-жәтәыла аишәа андырхиалак, еиҳабы-еиҵбыла еибарԥшны рнапқәа рыӡәӡәоит. Раԥхьа анапыӡәӡәара ихәҭоуп аԥшәмацәа қәрала иреиҳабу, уи ишьҭахь асас, нас егьырҭгьы.

Аишәа аханы дтәоит аԥшәмацәа қәрала иреиҳабу, уи иармарахь ала диддыртәалоит асас, егьырҭгьы еиҳабы-еиҵбыла еибарԥшны, аишәа иакәшаны иаатәоит.

Иазгәаҭатәуп, ачеиџьыка зықәдыргыло, саси-ԥшәымеи еидызкыло аишәа иахҳәааны аԥсуа жәлар ишрымоу азгәаҭарақәа жәпакы. Хшыҩзышьҭра раҳҭап:

Аишәа ашьапы, мамзаргьы аҭӡаҿы ацгәы аԥхьатәи ашьапқәа рыла икны иахозар, шьтәак ззушьша аӡә дузаауеит рҳәоит.

  • Аишәаҿы иаанхаз ахәашақәа напыла еизугар, аԥара уоуам рҳәоит.
  • Аишәа қьаадла арыцқьара амлакра иазҳәоуп.
  • Аишәа иахатәаны аԥсы иӡбахә шуҳәо аӡә деимсар, ҿаҵак ихдырууаауеит, илымҳа иаханы "ҳара уаҳтәуп" ҳәа хынтә иҳәаны.
  • Аишәа аҵкар аҿы утәар, быжьшықәса ԥҳәыс дузаагом.
  • Аишәаҿы уҭыԥ уԥсахыр, уԥҳәыс дуԥсахуеит рҳәоит.
  • Аишәаҟынтә, мамзаргьы иумпыҵҟьаз асаан каҳан иԥымҽзар ҵасым, иԥҽтәуп рҳәоит.

Аишәаҿы ицәыргоу ачеиџьыка иацуп, жәаҳәарада, арыжәтә бзиа. Аԥсуа изы арыжәтә ус баша ақьафҟаҵара иатәым, асасдкылара иадыргоуп. Жәлар ргәаанагарала "арыжәтә ужәыроуп, иара уамжәроуп". Арыжәтә мыцхәы зҽадызцалаз дымҩахҟьоит, ауаа раԥхьа имаз апату ицәнарӡуеит. Арыжәтә аҟазшьа азырбо жәаԥҟақәоуп уҳәар алшоит: "Аҩы гра хтыгоуп", "Арыжәтә амаӡа азыҵәахуам", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз иажәа нҵәара ақәым", "Арыжәтә ркәашагоуп, иблаҟьагоуп".

Иҟоуп арыжәтә иахҳәаау жәлар разгәаҭарақәагьы. Аиашазы, дара даара аинтерес рыҵоуп. Иаагозар:

  • Арыжәтә зҭоу аҵәца ак хшәалан аӡәы иқәшәар, ԥа диоуеит рҳәоит.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, аԥсы дахьыкҿоу аҩы иҵаргылан, нас иуржәыр даҟәнахуеит.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, иара имырбаӡакәа аӡахәа амахә хәыҷык иџьыба иҭауршәыр, арыжәтә ажәра игәамԥхо дҟалоит рҳәоит.
  • Ауатка зҭоу аԥаҭлыка ацәа цқьа ҭауршәыр, ҵаҟа ицар - иџьбароуп, хыхь ихалар - иԥсыҽуп.
  • Арыжәтә рацәаны изжәуа, аԥсы дызҭоу акәыба даҵысыр даҟәнахуеит.
  • Ахаҵа ачарахь данцо, имырбаӡакәа аӡахәа амахә хәыҷык аахҵәаны иџьыба иҭоуҵар, аҩы дашьӡом рҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара аҭоуп афольклорист, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат Арда Ашәба истатиа "Ирӡым аҿаԥыцтә ԥҵамҭақәа"/.

54

Аԥсны акоронавирус зланы зыԥсҭазаара иалҵыз 300-ҩык рҟынӡа инаӡеит

10
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 21579-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 17307-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 300-ҩык.

АҞӘА, ԥхынгәы 28 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 517-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 162-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Гәдоуҭатәи ахәшәтәырҭаҿы иԥсҭазаара далҵит 69 шықәса зхыҵуаз апациент.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 171-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 46-ҩык, ибжьаратәуп - 56-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 43-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә 15-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 25-ҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 47-ҩык, урҭ рахьтә 15-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - 15-ҩык апациентцәа.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

 

10
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау