"Заҟа дукәабо аҟара деизҳауеит": асаби икәабаразы аԥсуаа разгәаҭарақәак

177
(ирҿыцуп 13:23 21.08.2021)
Асаби икәабара ицәырнагаз аԥсуа жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Хымԥада, аҭаацәа рылоуп ахәыҷы иааӡара шалаго. Дарбанзаалак ауаҩы анык дылхылҵит, абык диԥоуп-диҵәҩаншьапуп. Иани иаби рџьабааи, рыԥхӡашеи дааӡамҭоуп.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аҳәатәеиқәшәара, апатуеиқәҵара, аҿиара акәын аԥсуа ҭаацәара наџьнатә ҵаҵӷәыс-шьаҭас иазышьҭаз.

Аԥҳәыс лзы зегьы ирыцкын анра, хадаратәла уи лоуп ахәыҷқәа зааӡо, ан лоуп ахәыҷы аԥсҭазаара иоуны адәы дызлақәлаз, иара дыӡҟны, адунеи аҿы акы изымдырӡо даныҟоу иԥсы злаҭоу.

"Ахшара имч есааира иацло, изҳауеит, дыҭәуеит, дыԥшӡахоит. Ан усҟан лыԥшӡара иагхоит, есааира лымч иаҵӡаауеит, заанаҵы дажәуеит, деилаҳауеит, избанзар уи лыԥшӡара, лҿара, лыԥсҭазаара иахыхны лыхшара илалҵоит", - абас еиԥш иҟоу ахшыҩҵак анацәа ирзикхьан ашәҟәыҩҩы Владимир Анқәаб.

Жәытәнатә аахыс ахәыҷы ииреи иеизҳареи аҭаацәа рзы аҭакԥхықәра ду зцу акоуп. Асаби дани инаркны шықәсык дырҭысаанӡа иеизҳашьа, игәабзиара гәцараркуан, иԥырхагахаша ҳәа ззырԥхьаӡоз ҟарҵомызт. Изықәныҟәоз аԥҟарақәа маҷмызт, убарҭ ируакын ахәыҷы икәабарагьы.

Иаагозар, асаби шықәсык ихыҵаанӡа ашәахьеи даниз аҽни икәабара ҵасмызт. Аԥсуаа ажәаны ирҳәон, "ашәахьа иркәабаз асаби иеизҳара уадаҩхоит". Асаби дахьиз аҭаацәа ианрымшшьароугьы дыркәабомызт, иеизҳара ԥырхага амоурц азы.

Асаби дызмоу аҭаацәа ргәылара аԥсра ҟалазар, аԥсы дыржаанӡа икәабара ҵасмызт, избанзар убри аамҭазы асаби дукәабар икҿоу иԥсы аԥшқа ихьыԥшыр алшоит ҳәа азырыԥхьаӡон.

Агәылара аԥсра аныҟоу асаби дукәабар ауеит аигәылацәа рыҩнқәа аӡы, акәара рыбжьысуазар.

Асаби амра ҭашәаанӡа дыркәабон, амра анҭашәалак дыркәабазар, дызларкәабаз аӡы адәахьы икарҭәомызт ашара ҟалаанӡа. Ахәыҷы икәабага аӡы анкарҭәозгьы, ашырҳәа акәымкәа ашьшьыҳәа ҭыԥ ԥхьакырҭак аҟны ашьацра иныларҭәон. Ахәыҷы дызлакәабаз аӡы ашырҳәа икауҭәо уалагар, ицәа ҭынчхом, аҵәыуара ҵигоит, даназҳалак, ачҳара ицәмаҷхоит, аҵҟьара иқәашьхоит.

Ахәыҷы иани иаби ргәыбылра икразы, дызларкәабаз аӡала рҿы рыӡәӡәон. Убасгьы иҟоуп агәаанагара ахәыҷы даныхәыҷу заҟа дукәабо аҟара деизҳауеит ҳәа.

Жәаҳәарада, аԥшқа данукәабо ицәа ҟәымшәышә зымблыша аӡырҟәандаҿы дукәабароуп. Аԥхынра аҟыршоураха ахәыҷы даныркәабалак ашьҭахь аӡы хьшәашәагьы маҷк ихьдыршон, игәабзиара арӡрыжәразы.

Аԥхын ахәыҷы аԥхӡы ахьилҵуа аҟнытә еиҳа лассы-лассы дыркәабон. Ицәа-ижьы ҟәымшәышә еилышәшәарак адырбалазар, дызларкәабоз аӡы амыркаџьы (азгә. "череда") ӡаарыԥсалон, мамзаргьы амыркаџьы ҭырттаны ижәны иаҵыҵуаз аӡала дыркәабон. 

Ахәыҷы даныркәабалак ашьҭахь, ан лыԥшқа иԥыџь хәыҷқәа ырбааӡаны акыраамҭа напыла еиқәлыртәон, дандухалак иԥшӡоу аформа аархәарц.

Ахәыҷы хьҭак илалазар, дыркәабомызт, ус мпахьшь хәыҷык аарбааӡаны дыдрыцқьон, аџьма шша рҭәаны ихьыршьуан. Амцашоура шьҭыҵзар, жәлар рмедицинахьтә ахархәара арҭон абжьеи, уи злыҵуа аҩоуп. Аҩы акыраамҭа ихтны иаанрыжьуан иҵәыҵәразы, убри аҩы ҵәыҵәы аԥсуаа абжьеи ҳәа иашьҭоуп. Ахәыҷқәа-адуцәа ҳәа неилых ҟамҵакәа рымцашоура аныҳаракхалак абжьеи инӡаашьны абааӡа зымцашоура халаз ишьапқәеи ихи иақәырҵоит, иҟәаҟәа иахьыршьуеит. Абааӡа бацыԥхьаӡа иԥсахлатәуп, нас амцашоура ланарҟәуеит ҳәа рыԥхьаӡон аԥсуаа.

177

"Аиха амаӡа" Аԥсуа жьицәа рҟазара

60
(ирҿыцуп 14:50 18.09.2021)
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа, иара убасгьы абџьар. Абри атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Анапҟазара

Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.

Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа  ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.

Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.

Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.

"Аиха амаӡақәа"

Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).

"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.

Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.

Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).

Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.

Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.

60
Родители с детьми гуляют в парке

"Аҭаацәа ахшара рзы, ахшара рхазы": ани, аби, ахшареи реизыҟазаашьақәа

81
(ирҿыцуп 18:58 12.09.2021)
Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит, нас иарбан ҟазшьақәоу ари "аҳәынҭқарра" ауасхыр зырӷәӷәо – абри азы лхатә гәаанагара ҳацеиҩылшеит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Аҳәоуеиқәшәара

Ани аби ахшареи рҳәоу анеиқәшәо, хҭак ианеицҭахысуа, ҿык ианеицҭацәажәо ахьтәы цҳак иаҩызоуп урҭ реизыҟазаашьақәа. Еиҳау насыԥ ыҟаӡам ус еиԥш аизыҟазаашьа аԥҵара зылшаз изы. Аӡәы ианиазҵаа, иаауҳәо зегьы узыҟасҵоит, уԥсы ахьынӡаҭоу иузхаша амал усҭоит уҭахызар, иарбан иуҭахәу ҳәа – "аҳәоуеиқәшәара сыҭ, уаҳа акагь сҭахым" иҳәеит аҭакс. Иҵабыргыҵәҟьаны, умал-ушьал акгьы иаԥсам, уҭаацәа рыҩнуҵҟа аҳәоуеиқәшәара ыҟамзар, досу ихыза иара иахь дахозар.

Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит. Аҭаацәара ашьақәгылашьа аҳәынҭқарра ашьақәгылашьа амахәҭақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Иарбанзаалак махәҭак ԥсыҽхар, аҭаацәара зегьы ирныԥшуеит.

"Аҩны ишьҭухуа ауп агәашә иҭугогьы"

Ааӡара аԥсуаа еснагь аҵак ду арҭон. "Ахәыҷы аҩны ишьҭихуа ауп агәашә иҭигогьы" рҳәоит. Аԥсуаҵасла ахәыҷы иааӡара ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны "ахаҵеи абнеи, аԥҳәыси аҩни" рҳәоит, убри алагьы ахаҵеи аԥҳәыси русеихшара ааԥшуеит.

Аҭаацәараҿы ахаҵеи аԥҳәыси реизыҟазаашьа ҭоурыхла ишьақәгыланы иҟоуп, иамоуп ахатәы ҟазшьақәа. Аҭаацәа дырхадоуп аԥшәма, уи иаҳаҭыр ӷәӷәазароуп. Аԥшәма иҭаацәараҿы шаҟа иаҳаҭыр шьҭыху аҟара, анҭыҵгьы иаҳаҭыр ӷәӷәахоит. "Аԥҳәыс аҩны лхагылоуп" ҳәа рҳәоит. Абасала ахаҵеи аԥҳәыси хеибарҭәаауа ианыҟоу ахәыҷы иааӡараҿгьы иҿырԥшыгахоит. Ишырҳәо еиԥш, ахәыҷы дзааӡо уара уҿырԥштәы ауп.

Ԥсыуаҵас ахәыҷы иааӡара

Ан леиԥш абгьы ихшара ргәыбылра имоуп, аха аб ахәыҷқәа рҿы иаҳа аҽынкылара ааирԥшуеит, аиҳаракгьы аӡәы иахьибо, асас даниҭоу. Ахәыҷы игәыдкылара, аҟәымшәышәра, ишьамхы дықәыртәаны ирхәмарра ахаҵа иаҭәам ҳәа иԥхьаӡан. Аб илакҭа анҭаԥшра ахәыҷы изхоит, ахәыҷы иахь амақарра, аӷьра, апҟара аб иузидкылом. Ус еиԥш азнеишьа "рыбз еинаршьцылоит" рҳәоит, аб иаҳаҭыр ахәыҷы иҿаԥхьа иланарҟәуеит. Ан лоуп шамахамзар аби ахәыҷи цҳас ирыбжьоу. Ан ахәыҷы даниабжьо "уаб думырԥхашьан" ҳәа лажәа иалоуп, уи алагьы аб иаҳаҭыр шьҭылхуеит. Аби ахшареи реизыҟазаашьаҿы ан лроль даараӡа акраҵанакуеит. Агәыбылра, аҳаҭырқәҵара рыбжьазҵо ан лоуп.

Аԥсуаа ражәа иалоуп "аибааӡара шәоуааит" ҳәа. Ари ажәа иаанарԥшуеит аӡәы даҽаӡәы диааӡо ҳәа акәымкәа, дара дара хеибарҭәаауа, еибааӡо ишыҟазар акәу. Аԥсуа ҭаацәаратә традициақәа азқьышықәсала ишьақәгыланы иаауеит. Урҭ анормақәа алеишәа шьақәдыргылоит. Алеишәа ахьыҟам "аҳәынҭқарра маҷ" еилабгоит, уи анырра анаҭоит иара аҳәынҭқарра ахаҭагьы, избанзар аҳәынҭқарра шьақәзыргыло абарҭ "аҳәынҭқарра маҷқәа" роуп. Аҭаацәаратә традициақәа џьара-џьара рыцәхьаҵра, рыԥсыҽхара иааидкыланы аԥсуа иԥсҭазаара ишаныԥшуа бла иазгәамҭар залшом.

81

Аԥсны даҽа 88-ҩык акоронавирус рыдырбалеит, ҩыџьа рыԥсҭазаара иалҵит

4
Аепидемиа ҟалеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 27353-ҩык рҟынӡа инаӡеит, ргәы бзиахеит 22404-ҩык ауааԥсыра, рыԥсҭазаара иалҵит 413-ҩык.

АҞӘА, цәыббра 25 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 азы атестқәа арҭеит 370-ҩык Аԥсны ауааԥсыра, урҭ рахьтә 88-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит.

Урыстәылатәи арратә госпиталь аҟны акоронавирус злаз ҩыџьа апациентцәа рыԥсҭазаара иалҵит: 1958 шықәсазы ииз ахаҵеи 1936 шықәсазы ииз аԥҳәыси. 

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 42-а, рҭагылазаашьа бааԥсуп ааҩык, ибжьаратәуп - 28-ҩык. Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 28-ҩык, урҭ рахьтә ааҩык апациентцәа рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 9-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, урҭ рахьтә хҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 8-ҩык апациентцәа. Аҟәа иҟоу амобилтә госпиталь аҿы - 64-ҩык апациентцәа, жәаҩык рҭагылазаашьа хьанҭоуп.

Аоперативтә штаб аҳәара ҟанаҵоит ауааԥсыра аҿкы рхы ацәырхьчаларц.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

4
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау