Афырхаҵареи агәымшәареи ирызку аԥсуа жәаԥҟақәак

125
(ирҿыцуп 18:22 22.08.2021)
Зҵакы гәылыршәоу, исахьаркыу, абызшәатә еицааирала зхатә ритмика змоу, жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа ирыхәҭакәуп ажәаԥҟақәа. Афырхаҵареи агәымшәареи ирызку аԥсуа жәаԥҟақәа дырзааҭгылоит, Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

"Ажәа - ԥҟа"

"Уажәа хьыла иԥысҟоит" ҳәа иҳәоит аԥсуа аӡәы иажәа анагӡаха имҭакәа, инаимданы ацәажәара даналаго – уи алагьы иааирԥшуеит уи ауаҩ иажәа пату шизақәу. Ирҳәоит иара убасгьы, "уажәа акгьы ԥнамҟозар, умцәажәар еиӷьуп" ҳәа – зажәа акгьы аанамго, зажәа ҵакыдоу ауаҩы ицәажәаразы. Ажәакала, аԥсуа жәаԥҟа ишаҳәо еиԥш: "ауаҩы дырдыруеит ажәала, аҽада – алымҳала".

Ажәаԥҟа – ари зҵакы гәылыршәоу, исахьаркыу, зхатә ритмика змоу бызшәатә еицааироуп, жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа ирыхәҭакәу жанруп. Урҭ иаадырԥшуеит ажәлар рҭоурых, рдунеихәаԥшышьа, ркультура.

Ажәаԥҟақәа ҵакылеи тематикалеи акыр еиуеиԥшым: аԥсадгьыли ажәлари ирызку, аиҩызара иазку, аусуреи аашьареи зныԥшуа, аиашеи ахәахәеи уҳәа. Иааидкыланы аԥсуа фольклор ишаҟазшьоу еиԥш, аԥсуа жәаԥҟақәа рҟынгьы аҭыԥ ду ааннакылоит афырхаҵаратә тематика. Аԥсуаа ишырԥхьаӡо ала, "ауаҩы ахьӡи ахьымӡӷи рзы ауп адунеи дзықәу". Абасала ахәыҷы иааӡараҿгьы афырхаҵара, агәымшәара иларааӡоит, иҽеим ахымҩаԥгашьагьы ажәала иԥырҟоит. Ирҳәоит: "Аҵеи бзиа жәлары зегь дырԥоуп, абааԥсы – иани иаби".

"Ахаҵа дызқәымшәо егьыҟаӡам"

Аԥсуа жәаԥҟақәа рҟны ахаҵареи агәаӷьреи шӡырырго еиԥш, ашәаргәындареи амарҵеиреи ҿаԥырҽуеит. Иааҳгап урҭ зныԥшуа аҿырԥштәқәа:

  • "Ар ҭызго аӡә иоуп".
  • "Ар ирнымиаз дхаҵа ӷәӷәоуп"
  • "Уаӷа амҩа иуҭар, мҩадеи шьаҵадеи уаанхоит".
  • "Аԥсраангьы ахаҵара аарԥштәуп".
  • "Зыԥсадгьыл зхы ақәҵара еигӡаз, аԥсы диҩызоуп".
  • "Афырхаҵа знык дыԥсуеит, ашәаргәында – акырынтә".
  • "Афырхаҵа зегьы дырдыруеит, иара иидыруа маҷҩуп".
  • "Ҩ-рык еибашьуан, Ҳабыџь дцәаӷәон ҳәа".
  • "Ар ирцәынхаз, Бакәра игеит ҳәа".
  • "Абџьар шьҭызхуа зегьы зхысуам".
  • "Мышкы ииуа, мышкы дыԥсуеит".
  • "Аԥсуа иԥсырҭа иламыс ауп".
  • "Ианиашьа ихаҵашьоуп".
  • "Ахаҵара Нарҭаа ирхылҵит".

 

125

"Аиха амаӡа" Аԥсуа жьицәа рҟазара

53
(ирҿыцуп 14:50 18.09.2021)
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа, иара убасгьы абџьар. Абри атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Анапҟазара

Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.

Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа  ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.

Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.

Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.

"Аиха амаӡақәа"

Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).

"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.

Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.

Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).

Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.

Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.

53
Родители с детьми гуляют в парке

"Аҭаацәа ахшара рзы, ахшара рхазы": ани, аби, ахшареи реизыҟазаашьақәа

73
(ирҿыцуп 18:58 12.09.2021)
Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит, нас иарбан ҟазшьақәоу ари "аҳәынҭқарра" ауасхыр зырӷәӷәо – абри азы лхатә гәаанагара ҳацеиҩылшеит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Аҳәоуеиқәшәара

Ани аби ахшареи рҳәоу анеиқәшәо, хҭак ианеицҭахысуа, ҿык ианеицҭацәажәо ахьтәы цҳак иаҩызоуп урҭ реизыҟазаашьақәа. Еиҳау насыԥ ыҟаӡам ус еиԥш аизыҟазаашьа аԥҵара зылшаз изы. Аӡәы ианиазҵаа, иаауҳәо зегьы узыҟасҵоит, уԥсы ахьынӡаҭоу иузхаша амал усҭоит уҭахызар, иарбан иуҭахәу ҳәа – "аҳәоуеиқәшәара сыҭ, уаҳа акагь сҭахым" иҳәеит аҭакс. Иҵабыргыҵәҟьаны, умал-ушьал акгьы иаԥсам, уҭаацәа рыҩнуҵҟа аҳәоуеиқәшәара ыҟамзар, досу ихыза иара иахь дахозар.

Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит. Аҭаацәара ашьақәгылашьа аҳәынҭқарра ашьақәгылашьа амахәҭақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Иарбанзаалак махәҭак ԥсыҽхар, аҭаацәара зегьы ирныԥшуеит.

"Аҩны ишьҭухуа ауп агәашә иҭугогьы"

Ааӡара аԥсуаа еснагь аҵак ду арҭон. "Ахәыҷы аҩны ишьҭихуа ауп агәашә иҭигогьы" рҳәоит. Аԥсуаҵасла ахәыҷы иааӡара ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны "ахаҵеи абнеи, аԥҳәыси аҩни" рҳәоит, убри алагьы ахаҵеи аԥҳәыси русеихшара ааԥшуеит.

Аҭаацәараҿы ахаҵеи аԥҳәыси реизыҟазаашьа ҭоурыхла ишьақәгыланы иҟоуп, иамоуп ахатәы ҟазшьақәа. Аҭаацәа дырхадоуп аԥшәма, уи иаҳаҭыр ӷәӷәазароуп. Аԥшәма иҭаацәараҿы шаҟа иаҳаҭыр шьҭыху аҟара, анҭыҵгьы иаҳаҭыр ӷәӷәахоит. "Аԥҳәыс аҩны лхагылоуп" ҳәа рҳәоит. Абасала ахаҵеи аԥҳәыси хеибарҭәаауа ианыҟоу ахәыҷы иааӡараҿгьы иҿырԥшыгахоит. Ишырҳәо еиԥш, ахәыҷы дзааӡо уара уҿырԥштәы ауп.

Ԥсыуаҵас ахәыҷы иааӡара

Ан леиԥш абгьы ихшара ргәыбылра имоуп, аха аб ахәыҷқәа рҿы иаҳа аҽынкылара ааирԥшуеит, аиҳаракгьы аӡәы иахьибо, асас даниҭоу. Ахәыҷы игәыдкылара, аҟәымшәышәра, ишьамхы дықәыртәаны ирхәмарра ахаҵа иаҭәам ҳәа иԥхьаӡан. Аб илакҭа анҭаԥшра ахәыҷы изхоит, ахәыҷы иахь амақарра, аӷьра, апҟара аб иузидкылом. Ус еиԥш азнеишьа "рыбз еинаршьцылоит" рҳәоит, аб иаҳаҭыр ахәыҷы иҿаԥхьа иланарҟәуеит. Ан лоуп шамахамзар аби ахәыҷи цҳас ирыбжьоу. Ан ахәыҷы даниабжьо "уаб думырԥхашьан" ҳәа лажәа иалоуп, уи алагьы аб иаҳаҭыр шьҭылхуеит. Аби ахшареи реизыҟазаашьаҿы ан лроль даараӡа акраҵанакуеит. Агәыбылра, аҳаҭырқәҵара рыбжьазҵо ан лоуп.

Аԥсуаа ражәа иалоуп "аибааӡара шәоуааит" ҳәа. Ари ажәа иаанарԥшуеит аӡәы даҽаӡәы диааӡо ҳәа акәымкәа, дара дара хеибарҭәаауа, еибааӡо ишыҟазар акәу. Аԥсуа ҭаацәаратә традициақәа азқьышықәсала ишьақәгыланы иаауеит. Урҭ анормақәа алеишәа шьақәдыргылоит. Алеишәа ахьыҟам "аҳәынҭқарра маҷ" еилабгоит, уи анырра анаҭоит иара аҳәынҭқарра ахаҭагьы, избанзар аҳәынҭқарра шьақәзыргыло абарҭ "аҳәынҭқарра маҷқәа" роуп. Аҭаацәаратә традициақәа џьара-џьара рыцәхьаҵра, рыԥсыҽхара иааидкыланы аԥсуа иԥсҭазаара ишаныԥшуа бла иазгәамҭар залшом.

73

Ачемпионат ConIFA Африка Занзибар имҩаԥгахоит

6
(ирҿыцуп 14:25 23.09.2021)
Ихьыԥшым ашьапылампылтә командақәа р-Конфедерациа еиҿкаан 2013 шықәсазы. ConIFA еиднакылоит FIFA иалам 25 команда.

АҞӘА, цәыббра 23 - Sputnik. ConIFA Africa аҳәаақәа ирҭагӡаны ашьапылампыл ачемпионат абҵара 13- 25 рзы Занзибар имҩаԥысраны иҟоуп, ҳәа аанацҳауеит аиҿкаара Twitter аҿтәи адаҟьаҿы.

Ихьыԥшым ашьапылампылтә командақәа р-Конфедерациа еиҿкаан 2013 шықәсазы. ConIFA еиднакылоит FIFA иалам 25 команда. Аамҭақәак раԥхьа аҽа хырхарҭакгьы аусура иалагеит – Африкатәи аконтинент аҿы ачемпионат амҩаԥгара.

Уаанӡа аԥхынразы ачемпионат азыԥхьагәаҭан аха акоронавирус иахырҟьаны аамҭа еиҭакын.

Рашәарамзазы ашьапылампыл азы Европа ачемпионат ConIFA-2021, Франциатәи ақалақь Ницца имҩаԥысраны иҟаз ахыган атурнир, аепидемиологиатә ҭагылазаашьа Франциа иахьыуадаҩуи анапхгара ауснагӡатә ашәарҭадара иахьзадымгылои азы. Ашьапылампыл азы Аԥсны еизгоу акоманда ConIFA-2021 Европа ачемпионат иалахәхараны иҟан.

2016 шықәсазы ашьапылампыл азы Европа ачемпионат ConIFA Аԥсны имҩаԥысуан. Аԥснытәи акоманда аиааира агеит.

6