"Анасыԥ ахьыуԥшаауа, ачымазарақәа ахькауԥсо": х-мҩак реихагаларҭа аԥсуаа ркультураҿы

134
(ирҿыцуп 11:01 28.08.2021)
Х-мҩак ахьеихагалоу аԥсуаа ртрадициатә культураҿы ишахәаԥшуа, насгьы уа имҩаԥырго ақьабзқәа ртәы шәаԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Нанҳәамзы 28 рзы Аԥсны иԥшьоу, иҳацәцахьоу ргәаларшәара иазку мшуп. Иҟоуп агәаанагара, Нанҳәа аҽны аԥсцәа зегьы рцәеи-ржьи ахьамадоу адгьыл иаҭаауеит ҳәа, ԥхьаҟа иҟалараны иҟоу рдыруа.

Аӡырыҩра

Ашықәс аҩныҵҟа иҟалараны иҟоу аилкааразы Нанҳәа ауха, аҵх аҽанааҩнашалак аӡырыҩразы агәаҳәара змаз хәы ҳаракык аҿы, ма аԥсыжырҭақәа рааигәара, мамзаргьы х-мҩакы ахьеихагалоу ицаны итәон. Акыраамҭа ҿымҭӡакәа атәара зылшаз, ақыҭаҿы ашықәс аҩныҵҟа иҟалараны иҟоу абзиарақәа, ачарақәа, аԥсрақәа, ачымазарақәа ирыдҳәалоу адыррақәа аҵх иалагӡаны аԥсцәа абзацәа ирзаадыртуан. Агәырӷьара ахьыҟалаша аҩнаҭаҿы ашәаҳәабжь дәылыҩуан, агәаҟра ахьыҟалаша амыткәмабжь.

Х-мҩак ахьеихагалоу

Х-мҩак ахьеихагалоу аԥсуаа рытрадициатә культураҿы иԥшьоу ҭыԥны ирыԥхьаӡоит. Ас еиԥш иҟоу аҭыԥ иахәаԥшуеит иуҳәо ахьыҟало, иҟалараны иҟоу ахьеилкаахо, адырра ҿыцқәа роура ахьалыршахо, еиуеиԥшым ақьабзқәа ахьымҩаԥырго ҭыԥны. Х-мҩак ахьеихагалоу – аҵабырги иҟалараны иҟоуи аилкаара ахьзалыршахо ҭыԥуп.

Хьыхь зыӡбахә ҳамаз Аӡырыҩра ицәырнагоит ижәытәу даҽа ритуалкгьы. Иара мҩаԥыргоит Нанҳәамза 28 ауха, х-мҩак ахьеихагалоу аҭыԥ аҿы. Аритуал хықәкыс иамоуп ибжьаӡыз ауаҩы иԥсы ҭоу иҭаму аилкаара.

Аҵарауаҩ, амифҭҵааҩы Цира Габниаԥҳа "Аԥсуа ҵасқәеи ақьабзқәеи изызкуи ирымҩаԥгашьоуи рзы згәаҭарак" ҳәа хьӡыс измоу лыстатиақәа рцикл аҿы далацәажәоит ари ақьабз амҩаԥгашьа. "Ибжьаӡны иҟоу иҭынхацәа гәыԥҩык рҽааидкыланы, х-мҩак ахьеихагалоу итәоит, ҿымҭӡакәа. Амҩа ахьеиларсу аҭыԥ аҿы амца еиқәырҵоит. Амца бзианы ианеибаклак, иӡны иҟоу иҟәых наганы иақәырҵоит. Иӡны иҟоу дыԥсхьазар, иҟәых аблымҭазы исахьа змоу агага ааины амца ахыԥара иалагоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Иԥсы ҭазар, игага ахабар ҟалаӡом. Усҟан аҭынхацәа иԥсы ҭоуп ҳәа игәырӷьаҵәа рыҩныҟа ихынҳәуеит".

Агәнаҳа ахыхырҭа

Х-мҩак ахьеихагалоу – агәнаҳа рацәа иаҵоу, агәнаҳа дшаҵоу еилкааны, дахьхәны, дааины игәнаҳақәа рхыхра ахьилшо ҭыԥуп. Хыхь зыӡбахә ҳәаз астатиақәа рцикл аҿы аҵарауаҩ Габниаԥҳа иҟалҵоит азгәаҭара: "Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа рҟны иуԥылоит агәнаҳа иаҵаз ауаҩы дахьхәны, сызҵоу агәнаҳақәа хыхшьас ирымоузеи ҳәа Анцәа даниазҵаа, Анцәа ииҭаз абжьгарала, х-мҩак ахьеихагалаз дцаны, шәҩык ауаа хәылбыҽхак иалагӡаны, акрырҿаҵаны игәнаҳақәа ихихит зҳәо асиужетқәа".

Анасыԥ ахьыуԥшаауа

Аҭаацәара иаламлац аҿар ирынасыԥхо деилыркаарц Хәажәкыра ауха абзиабара анцәахәы Нымираҳ изку ақьабз ҟарҵон. Анымираҳ изкны ақьабз шымҩаԥыргоз ҳәа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи" аҿы ашәҟәыҩҩы-ажурналист Шьаликәа Камкьиа абас иҩуан:

"Ашыла кәаҳаны, џьыкахышла иҳәахны, кәакәарны ирӡуеит рыцыԥхьаӡа фба-фба цыра. Ашьҭахьы еицәажәахьаз аҭыԥҳацәа ркәакәарқәа рыманы, хы-мҩакы ахьеихагалоу иаангыланы, "сынасыԥ уаха ԥхыӡла дсырба", - ҳәаны, досу ртәқәа х-кәакәарк рфоит, нас џьаргьы ихьамԥшӡакәа, егьырҭ акәакәарқәа аҩныҟа иааргоит, уи ауха иахьышьҭамлац џьара иԥхьоит, ркәакәарқәа рыхчы иаҵаҵаны".

Абри аҵас иахьӡуп "анымҩараҳ", аурысцәа ирымоу "гадание на суженного" маҷк еиԥшуп, ҳәа алкаа ҟаиҵоит автор.

Ачымазарақәеи агәамбзиарақәеи ахькауԥсо

Ачымазарақәаеи агәамбзиарақәеи зчычаз, аҿырҳасреи иааҟәымҵӡакәа аҵәыуареи ҵызгаз ахәыҷы изы бзыԥаа х-мҩак ахьеихагало имҩаԥыргон "ачымазара ахыхра" захьӡыз ақьабз. Ақьабз ҟалҵон ан, ма анду. Ақьабз аҟаҵараан, ашылеи аџьыкахыши еиҟараны еилалыԥсон. Нас еилалырҩынтуан, хыџьара ишаны х-макәанк ирҭалыԥсон. Анаҩс, урҭ амакәанқәа акакала ахәыҷы хынтә-хынтә ихы иакәлырхшон "иухьша-мыхьша зегьы абарҭ амакәанқәа шьҭызхуа иахь ицааит!" ҳәа дақәцәажәо. Ашьҭахь, абарҭ дзықәцәажәаз амакәанқәа х-мҩак ахьеихагаларҭоу инаганы ишьҭалҵон.

Амакәанқәа аашьҭызхыз иахь ииасуеит ҳәа иԥхьаӡан ахәыҷы ичымазарақәа зегьы. Абжьыуаа рҿы ари ақьабз аҭыԥ аман, амала ақьабз амҩаԥгаразы рхы иадырхәоз аҟәыд рыцқәа ракәын. Абасала, х-мҩак ахьеихагалоу уцәа иалоу ачымазарақәа ухыхны икоуԥсар ахьалшо аҭыԥуп.

134

"Ан агара лырҵысуан": ахәыҷы игараҵара акәамаҵамақәак

28
(ирҿыцуп 13:41 26.09.2021)
Ахәыҷы игараҵара акәамаҵамақәак ҳрызхьалырԥшуеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

"Ан агара лырҵысуан…

Лыбжьы наҩуан уи хара,

Аԥшқа дыцәон, нас дааԥшуан –

Дыччон, дҵәыуон изхара" - абас иҩуан аԥсуа поет Қьаазым Агәмаа ан илзикыз иажәеинраала аҟны.

Ан – заҟа иҵаулоузеи, заҟа иҟәымшәышәузеи ари ажәа. Ан - ахшара рзы иԥшьоу, аԥсҭазаара узҭо, еихазҳауа, ԥшшәы рацәала изырбеио. Ҳиаанӡагьы, ҳани нахысгьы иҳахӡыӡаауа, ҳгара рҵысуа ихааӡа агарашәа ҳзызҳәо, гәыблыла ҳзааӡо. Абарҭ зегьы лара лоуп – ан.

Закәытә цәанырра ԥхоузеи ирхылҵуа абарҭ ажәақәа илыхшаз ианралҳәо: "Ишәыхьша сыхьааит!", "Шәан шәара дшәыкәыхшааит!", "Анцәа дышәхылаԥшааит!", "Машәыр Анцәа ишәықәимҵааит!"

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ани агареи ртема санахьыс, иазгәасҭарц сҭахуп, ҳазну аамҭазы асабицәа зынӡа ахақәиҭра шрымоу. Ишааизҵәҟьа иааилаҳәаны ркаруат хәыҷы инагәыладыршәуеит. Аха есымша ус иҟамызт аамҭа, уаанӡа аԥшқа иааӡаразы зда ихәарҭамыз маҭәарын агара.

Аԥшқа данилак ишаԥу еиԥш шықәсыки бжаки ҩышықәса рҟынӡа агара дгарарҵон. Ҳазну аамҭазы ахәыҷқәа ргараҵара зынӡа ҳацәхҟьалеит умҳәозар.

Шәымҭак акәзаргьы ҳхьаԥшып шьҭахьҟа.

Ажәытәан, асаби ԥхьаҟатәи иԥсҭазаараҿы ауадаҩрақәа маҷхарц агара злырхуаз имҿы маҭәахә лыԥшаахыз аҭәаҵлеи ахьаҵлеи ракәын. Иара амаҭәахә аагаразы амш аныцәгьоу ицар, агара ззыҟарҵо илеишәа цәгьахоит, убри амш еиԥш есымша дҵәыуалоит ҳәа рыԥхьаӡон. Убри аҟнытә мыш бзиак аалхны рус рнапы аларкуан. 

Ан лыхшараиура анааигәахалак ахәыҷы имаҭәа, игара иақәнагоу агәабан хәыҷы, ахыза хәыҷы, ашьамхыртәага хчы, ашьапкәырша, агаракәырша, агарақәыршә, акалам уҳәа аиқәыршәара лҽазылкуан, амала ахәыҷы диаанӡа урҭ зыхьӡ ҳәоу акгьы аҩны иҩнаргаломызт, џьара ирҵәахуан.

Асаби иааӡараҿы зеиӷьаҟам акәын "зымшьҭа бзиоу", ахшара рацәа зааӡахьоу агара рхы иадырхәозҭгьы. Уи аҩыза агара абиԥарақәа инеимда-ааимдо иааргон.

Агара еснагь иахӡыӡаауан, пату ақәырҵон. Акажьра, абылра рзыгәаӷьуамызт, ҵасым азырҳәон. Хәыҷы рацәа еиҵазааӡахьоу агара ахархәара анамаиулак аамҭазы, аҩны кәакьҭак азырыԥшаауан, ақәыршә наҭаны убра инадыргылон.

Аҩнаҭаҿы ан, анду уҳәа жәларык аҳәса ахьыҟоу, ахаҵа агара арҵысрахьы ус имамызт. Агара арҵысра ԥҳәыс усхәуп ҳәа иԥхьаӡан.

Агара игароу асаби алаԥш дацәыхьчазарц азын ихьӡ лассы-лассы ирҳәаӡомызт, ахьӡ ҷыда ирҭон. Асаби иааигәа инеиуа рылаԥш дамкырц азы иҟарҵақәоз иреиуан:

  • Асаби ицәарҭа ашыц ҭарыԥсон, аҩымсаг хәыҷы иҵарҵон, игараҿы ацаха ҟаԥшь арҭон.
  • Алаԥш икӡом ҳәа игара амыдаӷьцәа (ракушка) хыршьуан, мамзаргьы икылҵәаны иҟаз ахаҳә шкәакәа.
  • Ахәыҷы агара дахьгароу данҵәыуа еиҳагьы еиӷьуп, "ихы ихьчоит".
  • Ахәыҷы дахьгароу изакәызаалак акы ихыганы аӡәы иуҭар, ҵасым ҳәа азгәарҭон аԥсуаа.
  • Агара ахәыҷы дгарамкәа амацара иангылоу идырҵысӡомыз, ҵасым ҳәа иԥхьаӡаны.
  • Ахәыҷы дышгароу агара наҟ-ааҟ икны ҩыџьа еиҭаргар ҵасмызт. Агара аиҭагара зыхәҭоу аӡәызаҵәык иоуп.
  • Ахәыҷы ҩба-хԥа шықәса дырҭысаанӡа дымшәарц азы имацара ддыриаӡомызт. 
  • Ахәыҷы агара дахьгароу аџыш хыушьыр, алаԥш икӡом.

Алаԥш атәы анаҳҳәа, ауаҩы ихаҭа, иҩны-игәара, ихшара алаԥш цәгьа иацәызыхьчо ракәны аԥсуаа ирыԥхьаӡоит аҵәамахә, арасамахә, аҽеимаа (агәашә азааигәара аандаҿы иахыршьуан), ашыц ашәчбӷьы (агәашә аҭаларҭаҿы, амаҵурҭа акәакьҭақәа, мамзаргь аҩны уахьагәыдыԥшыло икнарҳауан).

Иаагозар, аҿыцынхацәа алаԥш иацәыхьчахазарц рыҩны акәакьҭақәа рҿы иржуан аҵәымыӷқәеи арацәа ҽыҭқәеи. Агәра ргон, арҭ амаҭәарқәа алаԥш рымԥан иаанашьҭуамызт ҳәа.

Амала уи зынӡа даҽа темоуп…

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

28

"Аиха амаӡа" Аԥсуа жьицәа рҟазара

68
(ирҿыцуп 14:50 18.09.2021)
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа, иара убасгьы абџьар. Абри атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Анапҟазара

Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.

Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа  ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.

Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.

Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.

"Аиха амаӡақәа"

Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).

"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.

Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.

Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).

Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.

Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.

68

Афырхацәа рымҩала: Саџьаҭиԥа, Минаиаԥҳа, Инаԥшьԥҳа Аҟәа ахақәиҭтәра иазкны

0
(ирҿыцуп 18:02 27.09.2021)
Цәыббра 27 Аҟәа ахақәиҭтәра иамшуп. Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра аветеранцәа Борис Саџьаҭиԥа, Нанули Минаиаԥҳа, Емма Инаԥшьԥҳа иргәаладыршәеит аибашьра иадҳәалоу ахтысқәа, Аҟәа ахақәиҭтәразы ажәылара.
Афырхацәа рымҩала: Саџьаҭиԥа, Минаиаԥҳа, Инаԥшьԥҳа Аҟәа ахақәиҭтәра иазкны

Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан еиҿкааз ажәыларақәа ирхадаз иалҵшәахеит 1993 шықәса,цәыббра 27 рзы Аҟәа ахақәиҭтәра. Уи аҽны аԥсуаа рыр Аҟәа агәы иалалеит ,Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ Аминистрцәа реилазаара ахыбра иахашәыршәырит, аҳҭнықалақь ахы иақәиҭтәхеит.

Аибашьра зхызгаз амедеҳәшьцәа Аҟәа аҳақәиҭтәра иалахәыз Агәымшәараз амедал занашьоу Нанули Саманџьиаԥҳаи , Леон иорден занашьоу Емма Инаԥшьԥҳаи Аџьџнџьтәылатә еибашьра аветеран , Агәымшәараз амедал занашьоу Борис Саџьаҭиԥеи ргәалашәарақәа ртәы еиҭарҳәеит арадио Sputnik аефир аҟны.

 

0