"Быжьхык зхагылоу амаҭ ашьыцра": ҳхаҭара ҵызшәаауа аҟазшьазы гәаанагарақәак

99
(ирҿыцуп 08:02 10.09.2021)
Ашьыцра иазку лгәаанагарақәеи илаҳахьоу ҳәамҭақәаки ҳацеиҩылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Ауаҩи ауаҩи реизыҟазаашьақәа иуҳәа-иуӡа ииашыхәҵәаӡа, ԥықәсыларак рымаӡамкәа изыҟалом. Зны-зынла иуԥылоит ауаа реизыҟазаашьақәа наҟ-ааҟ ибыжьдоу, абыржәы-уажәшьҭан иԥҵәоит, уамаӡак ала иагьыԥҟьоит ззуҳәаша, ирххоу арахәыц-па ианаҩызоу. 

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Урҭ аизыҟазаашьақәа реибарххара хадаратәла ицәырыргоит шықәсырацәала ауаа ирыциз рцәаҩа ҟазшьақәа, рышьцылара бааԥсқәа.

Баша ирҳәом, ашьцылара бааԥсқәа идыршо ашаха иаҩызоуп, есааира иазҳауеит. Раԥхьа иласушәа ахы унарбоит, нас аидара узаҵымҵуа ухнарҵцаларатәы ихьанҭахоит.

Хымԥада, ҳашьцылара бааԥсқәа ҳхаҭара ҵыршәаауеит. Убарҭ ашьҵыларақәа ҟазшьакны ирылукаауеит ашьыцра. Ашьыцра ыӡуам, аламала иԥсуам. Амӷыш еиԥш ауаа ирылакьакьо, рыгәқәа архәанчо аԥсҭазаара иацзарц аҭахуп.

Аԥсуа литература аклассик Баграт Шьынқәба ацәаҩа ҟазшьа ашьыцра иазкны абас еиԥш иҩуан:

"Ашьыцра анцәырҵуа, иахьцәырҵуа заа адырра уадаҩӡоуп, быжь-хык зхагылоу амаҭ иеиԥшуп, хык ахыуцҟьаар, даҽа хык ахагылоит, убри аҟнытә, уи аҟазшьа аганахьала, есқьынагьы агәҽанызаара аҭахуп.

Ашьыцра ҵысыр алшоит анкы илыхшаз ҩыџьа аишьцәа рыбжьара, жәытә аахыс еидынхалоз, ацәгьеи-абзиеи ззеилаз аигәылацәа рыбжьара, уи ҵысыр алшоит ҩ-қыҭак, ҩ-ҳәынҭқаррак рыбжьара".

Аԥсуаа ражәаҳәа иалаҵаны ирҳәалоит:

  • Ашьыцра агәы иачымазароуп.
  •  Ашьыц атәым насыԥ дарҩоит.
  • Ашьыцҩы ибз аԥсҭазаара аркьаҿуеит.
  • Ашьыц ҵабаа ԥгала иауам.
  • Ашьыц бааԥси маӡа ла-цҳаи.
  • Ашьыц бааԥс иргәаара мариоуп.
  • Аӡәы инасыԥ иаҵашьыцуа, иара днасыԥдахоит.
  • Иуеицәоу уихымыччан, иуеиӷьу дшьыцумган.

Ҿырԥштәыс иаагаз ҟәыӷарала еинҭәылоу аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәа иҳаҵарҳәоит, ашьыцра шцәаҩатә ҟазшьа бааԥсу, уи мыцхәы излаҽыз ауаҩы хиррак дшақәымшәо, ахааназгьы гәҭынчреи насыԥи шимоуа ихы даиааины ашьыцра даҟәыҵаанӡа.

Ажәеи ажәеи еихысҳәаап.

Схәыҷрашықәсқәа исзынрыжьыз агәалашәарақәа ибырлашлыхха, икәалыкәаҷо ирылыԥхаауеит Ҭхьына ақыҭа инхоз сабду ԥсаҭа шкәакәа Ашьхаруа Жора ихаҿсахьа. Хәыҷи дуи рнаалашьа здыруаз сабду (азгә.сан лаб) хәылбыҽхак, иԥсы анеиҭеикуаз аамҭазы исзеиҭаиҳәеит ашьыцра иазкыз лакәк.

Анцәа иҟнытә, аамҭа рацәа шыбжьызхьоугьы, уи алакә шынеибаку исгәалашәоит, иара ишьҭыху атемагьы цәгьа ианаалоит.

Анкьаӡа зны Лади Ламшьаҵәи ҳәа нхацәак ыҟан. Даараӡа пату еиқәырҵон, анхара-нҵыра ргәы азҭан. Амала ишнеи-шнеиуаз аҟазшьа бааԥсқәа рылаҽит. Адгьыл рыԥсы азыцәгьахеит, ашьыцра ҵыргеит.

Аӡә иаасҭа егьи дбеиахар ҳәа дшәаны аҳәаақәа еимаркуан. Руаӡәк наҟ днахон, егьи арахь даахон. Изныкымкәан абри аӡбахәала аҭыӡшәа рылибаххьан, реиныршәаразы аӡәырҩы ауаа бжьалеит, аха зегь лыҵшәадан.

Аҵыхәтәан Ламшьаҵә ажәлар еизиган ус ҿааиҭит: "Ажәлар, шәхаҵкы, ҳҟыҟ-ҿыҟ акыр аџьа шәнарбахьеит. Шәааи шьҭа, абри аҭыӡшәа аҵыхәа ԥаҳҵәап. Уаҵәы ашьыжьымҭан дырҩеигьых абра ҳааизаны, иара адгьыл ахаҭа ҳазҵаап "узтәхарц уҭахыда"? - ҳәа. Иҳанаҳәо ҳбап!"

 Ладгьы ажәларгьы Ламшьаҵә ииҳәаз иазыразхеит.

Ашьыжьымҭан ажәлар еизаанӡа зыԥсы акы иамырҭәуаз Ламшьаҵә даалаган адгьыл жны иҷкәын дҭаиртәеит, нас уаҩы димбаратәы анышә наиқәиԥсеит.

 Игәы дынҭаччо аҩныҟагьы дхынҳәит.

Дук мырҵыкәа ажәлар еизеит.

– Адгьыл, Лад иакәу Ламшьаҵә иакәу узтәхарц уҭаху? – ҳәа еизаз анҵаа, адгьыл аҵан ихәыҵатәаз аҷкәын: – Сара Ламшьаҵә ситәызарц сҭахуп! - ҳәа ҿааиҭит.

Ажәларгьы иахьарнахыс ари адгьыл Ламшьаҵә итәызааит рҳәан, досу рыҩныҟақәа рахь ихынҳәит.

Зегьы анеимп, Ламшьаҵә дгәырӷьа-гәырӷьо иԥа дызҭатәаз ажра аимиртытаазар, дубар даахә, иԥазаҵә дцәышлампырхеит.

Аб иааирԥшыз ашьыцреи, аԥсымҭәреи аԥа ихьӡеит. Ирҳәоит, ашьыцреи аԥсымҭәреи збарц зҭахым Ламшьаҵә иԥа иахьа уажәраанӡагьы дцәышлампырны адгьыл дыҵоуп ҳәа.

 

99

"Аиха амаӡа" Аԥсуа жьицәа рҟазара

59
(ирҿыцуп 14:50 18.09.2021)
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа, иара убасгьы абџьар. Абри атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Анапҟазара

Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.

Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа  ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.

Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.

Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.

"Аиха амаӡақәа"

Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).

"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.

Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.

Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).

Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.

Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.

59
Родители с детьми гуляют в парке

"Аҭаацәа ахшара рзы, ахшара рхазы": ани, аби, ахшареи реизыҟазаашьақәа

79
(ирҿыцуп 18:58 12.09.2021)
Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит, нас иарбан ҟазшьақәоу ари "аҳәынҭқарра" ауасхыр зырӷәӷәо – абри азы лхатә гәаанагара ҳацеиҩылшеит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Аҳәоуеиқәшәара

Ани аби ахшареи рҳәоу анеиқәшәо, хҭак ианеицҭахысуа, ҿык ианеицҭацәажәо ахьтәы цҳак иаҩызоуп урҭ реизыҟазаашьақәа. Еиҳау насыԥ ыҟаӡам ус еиԥш аизыҟазаашьа аԥҵара зылшаз изы. Аӡәы ианиазҵаа, иаауҳәо зегьы узыҟасҵоит, уԥсы ахьынӡаҭоу иузхаша амал усҭоит уҭахызар, иарбан иуҭахәу ҳәа – "аҳәоуеиқәшәара сыҭ, уаҳа акагь сҭахым" иҳәеит аҭакс. Иҵабыргыҵәҟьаны, умал-ушьал акгьы иаԥсам, уҭаацәа рыҩнуҵҟа аҳәоуеиқәшәара ыҟамзар, досу ихыза иара иахь дахозар.

Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит. Аҭаацәара ашьақәгылашьа аҳәынҭқарра ашьақәгылашьа амахәҭақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Иарбанзаалак махәҭак ԥсыҽхар, аҭаацәара зегьы ирныԥшуеит.

"Аҩны ишьҭухуа ауп агәашә иҭугогьы"

Ааӡара аԥсуаа еснагь аҵак ду арҭон. "Ахәыҷы аҩны ишьҭихуа ауп агәашә иҭигогьы" рҳәоит. Аԥсуаҵасла ахәыҷы иааӡара ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны "ахаҵеи абнеи, аԥҳәыси аҩни" рҳәоит, убри алагьы ахаҵеи аԥҳәыси русеихшара ааԥшуеит.

Аҭаацәараҿы ахаҵеи аԥҳәыси реизыҟазаашьа ҭоурыхла ишьақәгыланы иҟоуп, иамоуп ахатәы ҟазшьақәа. Аҭаацәа дырхадоуп аԥшәма, уи иаҳаҭыр ӷәӷәазароуп. Аԥшәма иҭаацәараҿы шаҟа иаҳаҭыр шьҭыху аҟара, анҭыҵгьы иаҳаҭыр ӷәӷәахоит. "Аԥҳәыс аҩны лхагылоуп" ҳәа рҳәоит. Абасала ахаҵеи аԥҳәыси хеибарҭәаауа ианыҟоу ахәыҷы иааӡараҿгьы иҿырԥшыгахоит. Ишырҳәо еиԥш, ахәыҷы дзааӡо уара уҿырԥштәы ауп.

Ԥсыуаҵас ахәыҷы иааӡара

Ан леиԥш абгьы ихшара ргәыбылра имоуп, аха аб ахәыҷқәа рҿы иаҳа аҽынкылара ааирԥшуеит, аиҳаракгьы аӡәы иахьибо, асас даниҭоу. Ахәыҷы игәыдкылара, аҟәымшәышәра, ишьамхы дықәыртәаны ирхәмарра ахаҵа иаҭәам ҳәа иԥхьаӡан. Аб илакҭа анҭаԥшра ахәыҷы изхоит, ахәыҷы иахь амақарра, аӷьра, апҟара аб иузидкылом. Ус еиԥш азнеишьа "рыбз еинаршьцылоит" рҳәоит, аб иаҳаҭыр ахәыҷы иҿаԥхьа иланарҟәуеит. Ан лоуп шамахамзар аби ахәыҷи цҳас ирыбжьоу. Ан ахәыҷы даниабжьо "уаб думырԥхашьан" ҳәа лажәа иалоуп, уи алагьы аб иаҳаҭыр шьҭылхуеит. Аби ахшареи реизыҟазаашьаҿы ан лроль даараӡа акраҵанакуеит. Агәыбылра, аҳаҭырқәҵара рыбжьазҵо ан лоуп.

Аԥсуаа ражәа иалоуп "аибааӡара шәоуааит" ҳәа. Ари ажәа иаанарԥшуеит аӡәы даҽаӡәы диааӡо ҳәа акәымкәа, дара дара хеибарҭәаауа, еибааӡо ишыҟазар акәу. Аԥсуа ҭаацәаратә традициақәа азқьышықәсала ишьақәгыланы иаауеит. Урҭ анормақәа алеишәа шьақәдыргылоит. Алеишәа ахьыҟам "аҳәынҭқарра маҷ" еилабгоит, уи анырра анаҭоит иара аҳәынҭқарра ахаҭагьы, избанзар аҳәынҭқарра шьақәзыргыло абарҭ "аҳәынҭқарра маҷқәа" роуп. Аҭаацәаратә традициақәа џьара-џьара рыцәхьаҵра, рыԥсыҽхара иааидкыланы аԥсуа иԥсҭазаара ишаныԥшуа бла иазгәамҭар залшом.

79

Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла 112-ҩык COVID-19 рыхьит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит Аԥсны

11
Аепидемиа ҟалеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 27265-ҩык рҟынӡа инаӡеит, ргәы бзиахеит 22318-ҩык ауааԥсыра, рыԥсҭазаара иалҵит 411-ҩык.

АҞӘА, цәыббра 24 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 азы атестқәа арҭеит 536-ҩык Аԥсны ауааԥсыра, урҭ рахьтә 112-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит.

Урыстәылатәи арратә госпиталь аҟны акоронавирус злаз 1960 шықәсазы ииз аԥҳәыс лыԥсҭазаара далҵит. 

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 45-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп фҩык, ибжьаратәуп - 28-ҩык. Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 28-ҩык, урҭ рахьтә ааҩык апациентцәа рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 9-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, урҭ рахьтә хҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 8-ҩык апациентцәа. Аҟәа иҟоу амобилтә госпиталь аҿы - 66-ҩык апациентцәа, жәаҩык рҭагылазаашьа хьанҭоуп.

Аоперативтә штаб аҳәара ҟанаҵоит ауааԥсыра аҿкы рхы ацәырхьчаларц.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

11
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау