Родители с детьми гуляют в парке

"Аҭаацәа ахшара рзы, ахшара рхазы": ани, аби, ахшареи реизыҟазаашьақәа

79
(ирҿыцуп 18:58 12.09.2021)
Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит, нас иарбан ҟазшьақәоу ари "аҳәынҭқарра" ауасхыр зырӷәӷәо – абри азы лхатә гәаанагара ҳацеиҩылшеит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Аҳәоуеиқәшәара

Ани аби ахшареи рҳәоу анеиқәшәо, хҭак ианеицҭахысуа, ҿык ианеицҭацәажәо ахьтәы цҳак иаҩызоуп урҭ реизыҟазаашьақәа. Еиҳау насыԥ ыҟаӡам ус еиԥш аизыҟазаашьа аԥҵара зылшаз изы. Аӡәы ианиазҵаа, иаауҳәо зегьы узыҟасҵоит, уԥсы ахьынӡаҭоу иузхаша амал усҭоит уҭахызар, иарбан иуҭахәу ҳәа – "аҳәоуеиқәшәара сыҭ, уаҳа акагь сҭахым" иҳәеит аҭакс. Иҵабыргыҵәҟьаны, умал-ушьал акгьы иаԥсам, уҭаацәа рыҩнуҵҟа аҳәоуеиқәшәара ыҟамзар, досу ихыза иара иахь дахозар.

Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит. Аҭаацәара ашьақәгылашьа аҳәынҭқарра ашьақәгылашьа амахәҭақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Иарбанзаалак махәҭак ԥсыҽхар, аҭаацәара зегьы ирныԥшуеит.

"Аҩны ишьҭухуа ауп агәашә иҭугогьы"

Ааӡара аԥсуаа еснагь аҵак ду арҭон. "Ахәыҷы аҩны ишьҭихуа ауп агәашә иҭигогьы" рҳәоит. Аԥсуаҵасла ахәыҷы иааӡара ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны "ахаҵеи абнеи, аԥҳәыси аҩни" рҳәоит, убри алагьы ахаҵеи аԥҳәыси русеихшара ааԥшуеит.

Аҭаацәараҿы ахаҵеи аԥҳәыси реизыҟазаашьа ҭоурыхла ишьақәгыланы иҟоуп, иамоуп ахатәы ҟазшьақәа. Аҭаацәа дырхадоуп аԥшәма, уи иаҳаҭыр ӷәӷәазароуп. Аԥшәма иҭаацәараҿы шаҟа иаҳаҭыр шьҭыху аҟара, анҭыҵгьы иаҳаҭыр ӷәӷәахоит. "Аԥҳәыс аҩны лхагылоуп" ҳәа рҳәоит. Абасала ахаҵеи аԥҳәыси хеибарҭәаауа ианыҟоу ахәыҷы иааӡараҿгьы иҿырԥшыгахоит. Ишырҳәо еиԥш, ахәыҷы дзааӡо уара уҿырԥштәы ауп.

Ԥсыуаҵас ахәыҷы иааӡара

Ан леиԥш абгьы ихшара ргәыбылра имоуп, аха аб ахәыҷқәа рҿы иаҳа аҽынкылара ааирԥшуеит, аиҳаракгьы аӡәы иахьибо, асас даниҭоу. Ахәыҷы игәыдкылара, аҟәымшәышәра, ишьамхы дықәыртәаны ирхәмарра ахаҵа иаҭәам ҳәа иԥхьаӡан. Аб илакҭа анҭаԥшра ахәыҷы изхоит, ахәыҷы иахь амақарра, аӷьра, апҟара аб иузидкылом. Ус еиԥш азнеишьа "рыбз еинаршьцылоит" рҳәоит, аб иаҳаҭыр ахәыҷы иҿаԥхьа иланарҟәуеит. Ан лоуп шамахамзар аби ахәыҷи цҳас ирыбжьоу. Ан ахәыҷы даниабжьо "уаб думырԥхашьан" ҳәа лажәа иалоуп, уи алагьы аб иаҳаҭыр шьҭылхуеит. Аби ахшареи реизыҟазаашьаҿы ан лроль даараӡа акраҵанакуеит. Агәыбылра, аҳаҭырқәҵара рыбжьазҵо ан лоуп.

Аԥсуаа ражәа иалоуп "аибааӡара шәоуааит" ҳәа. Ари ажәа иаанарԥшуеит аӡәы даҽаӡәы диааӡо ҳәа акәымкәа, дара дара хеибарҭәаауа, еибааӡо ишыҟазар акәу. Аԥсуа ҭаацәаратә традициақәа азқьышықәсала ишьақәгыланы иаауеит. Урҭ анормақәа алеишәа шьақәдыргылоит. Алеишәа ахьыҟам "аҳәынҭқарра маҷ" еилабгоит, уи анырра анаҭоит иара аҳәынҭқарра ахаҭагьы, избанзар аҳәынҭқарра шьақәзыргыло абарҭ "аҳәынҭқарра маҷқәа" роуп. Аҭаацәаратә традициақәа џьара-џьара рыцәхьаҵра, рыԥсыҽхара иааидкыланы аԥсуа иԥсҭазаара ишаныԥшуа бла иазгәамҭар залшом.

79

"Аиха амаӡа" Аԥсуа жьицәа рҟазара

59
(ирҿыцуп 14:50 18.09.2021)
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа, иара убасгьы абџьар. Абри атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Анапҟазара

Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.

Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа  ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.

Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.

Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.

"Аиха амаӡақәа"

Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).

"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.

Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.

Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).

Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.

Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.

59
Руки пожилой женщины

"Анхәеи аҭацеи ахыбжа еимаркит" анхәара, абхәара, аҭацара аԥсуаа рҿы

87
Аԥсуаа рҟны жәытә-натә аахыс ԥсабаратә ԥҟараны ишьақәгылоу аиҳабацәа рыбзиа абареи, раҳаҭырбареи, ианрылымшо рныҟәгареи рҭәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аиҳабра аиҵыбра аныҟәгара

Аԥсуаа рҟны жәытәнатә аахыс ԥсабаратә ԥҟараны ишьақәгылоуп ани аби, анхәеи абхәеи рахь ахшара ирымоу абзиабра, урҭ раҳаҭырбареи рныҟәгареи рыдызҵо ақьабзқәа. Еиҳаби еиҵби реизыҟазаашьа еснагь иҳаракын, уи аԥсуа ипсихологиаҿы ишьақәгыланы иҟан. Уи аныԥшуан аҭаацәа рыҩнуҵҟатәи реизыҟазаашьаҿы. Иахьа ари аизыҟазаашьа "ус иҟан" ҳәа ииасхьоу аамҭалоуп ишахцәажәо, лассы-лассы иахашшаалоит аиҳаби аиҵби еизыӡырҩуам ҳәа, уимоу ари аибазымӡырҩра аҩ-ганк рҟынтәи иаауеит (аиҵбацәа "уззыӡырҩыша еиҳаб дыҟам ҳәа иашшуеит", аиҳабацәа "аҿар уажәшьҭа иаҳзыӡырҩыр рҭахым" ҳәа ирхьаауеит – уаанӡа ари аҩыза агәаанагара еиҳабык изцәырҵрын ҳәа ихаҿгьы изаагарамызт, аиҵбы аиҳабы лахь ииҭо акәзар – ҳаӷоу иибаша!)

© Sputnik / Валерий Шустов

Ани аби рҿаԥхьа ианакәзаалак ахшара иуалԥшьа дуун. Ани аби ԥазаҵәык ракәзар ирымоу, урҭ дырҿыҵны хазы нхара дцар ҟалаӡомызт, иара убас аишьцәа ахьыҟоугьы аҩнаҭаҿы аԥа еиҵбы даанхоит. Аҭаца ланхәеи лабхәеи дырмаабыр, хазы ацара иагьа иаԥшьылгаргьы, ианамуӡах иԥҳәыс даанижьуан акәымзар, иани иаби аанижьуамызт. Уи ус шакәу дырҵабыргуеит аԥсуа фольклортә материалқәеи аԥсуа шәҟәыҩҩцәа ражәабжьқәеи. Зани заби рныҟәгара ишахәҭоу иақәымшәаз ажәлар рҿгьы пату иқәмызт, ажәлар реизарақәа рҿы акәыз, ус ҩыџьа ахьааиқәшәозгьы аҽыԥныҳәа дадыргон, рыцҳашьарыда ахьӡыртәрақәа изыркуан. Абриалагьы аиҵби аиҳаби рыпатуеиқәҵара апсихологиа дырӷәӷәон.

"Дызбап, деилыскаап исҭацахараны иҟоу"

Ани аби ахшареи ԥсабарала реидҳәалара хымԥада иаҳа аҵак ҷыда амоуп, ихазуп анхәеи абхәеи аҭацеи (амаҳәи) реизыҟазаашьақәа. Анхәеи аҭацеи рымааибра ибзианы иаанарԥшуеит ановеллатә лакә "Акәыцҳа". Дыҟамзар ҟалап уи аӡбахә змаҳац, араҟа асиужет аагара ҳалагом. Ишьақәгылан иҟоуп аиумортә ҟазшьа зныԥшуа аҿаԥыцтә жәабжьқәагьы: иаҳҳәап, анхәеи абхәеи аҳәымсаг анеимаркуа рҭаца ишылбо, мамзаргьы абхәа иҭаца дымцәажәарц азы ацә анылзишьуа уҳәа иреиуоу.

Иазгәаҭатәуп, аԥсуаа аҭаацәа алалара азҵаара ус инадыххылан ирыӡбоз акы шакәмыз. Уи даара иршәон, ирзон, акыр иазхәыцуан. Аҷкәын игәаԥхаз аԥҳәызба дԥишәон сҭаацәа лызныҟәгома ҳәа, деиликаауан. Анхәеи абхәеи ракәзаргьы хазы аҭаца леилкаара иашьҭалон ҳаҷкәын дылзнырхома ҳәа. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа рыбжьара иалкаау аҭыԥ ааннакылоит "Аҭаца ҟәыш" илызку алакәқәа – абхәа иҭаца еиуеиԥшым адҵақәа лыҭаны данԥишәо илылоу ибарц азы, лгәеилгара зеиԥшроу аилкааразы.

Ақьабзқәа

Анхәара, абхәара, аҭацара аныҟәгара иазыԥҵәоуп ахатәы қьабзқәа. Урҭ ақьабзқәа рықәныҟәара аҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа шьақәзырӷәӷәо ракәны иҟоуп. Урҭ иреиуоуп: анхәеи абхәеи рҿаԥхьа аиццәырымҵра, амцәажәара, ахьӡшьара, ахаҵгылара. Арҭ аизыҟазаашьақәа идырҿиоит апатуеиқәҵара, аҳаҭырбара. Аҭаацәа алахәылацәа рхатә ҭыԥ рзаԥҵәоуп, арҭ ақьабзқәа рныҟәгарагьы досу иҳаракра, иҭыԥ унардыруеит.

87

Гал араион ахада: Егры аҳәаа ахысра аԥҟарақәа рырӷәӷәара аҭахӡам

1
(ирҿыцуп 09:47 25.09.2021)
Уаанӡа Гал араион асанитартә ҳақьым хада инапынҵақәа назыгӡо Георги Қобалиа Sputnik аинтервиу анеиҭоз иҳәеит Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа ахысра аԥҟарақәа рӷәӷәатәуп ҳәа.

АҞӘА, цәыббра 25 – Sputnik. Қырҭтәылеи Аԥсни рҳәаа ахысра аԥҟарақәа рырӷәӷәара аҭахӡам ҳәа иҳәеит арадио Sputnik аинтервиу азҭаз Гал араион ахада Константин Ԥлиа.

"Қырҭтәылеи ҳареи ҳҳәааҟны игылоуп ҳмедицинатә пункт, есҽны уа ашьыжь асааҭ быжьба инаркны ахәылбыҽха асааҭ быжьбанӡа, аҳәаа ахьынӡаарту, амедицинатә усзуҩцәа ҷаԥшьоит. Аҳәаа иахысуа ирымырхуеит алаҵа шыҟарҵахьоу азы аилыркаага, мамзаргьы 72 сааҭ еиҳаны изхымлахьоу ПЦР-тест азы ашәҟәы, ма ацәеижьҿагылақәа шрылоу зҳәо ашәҟәы", – ҳәа инаҵишьит иара.

Акоронавирустә инфекциа ҿыц азы аҭагылазаашьа цәгьоуп ҳәа ахимҳәааит Ԥлиа. Гал араион аҿы иахьазы 34-ҩык рҽырхәышәтәуеит ахәышәтәырҭа иҭамлаӡакәа, школк аамҭала иаркын, аха уигьы уажәшьҭа аусура иалагахьеит иҳәеит иара.

"Ҳсанитартә ҳақьым ишиҳәо еиԥшҵәҟьа аҭагылазашьа бааԥсым. Сара еилыскаауеит, асанитартә ҳақьымцәа аԥҟарақәа рӷәӷәазар еиҳа еиӷьаршьоит, ачымазарагьы усҟак иҿиаӡом, аха аԥсҭазаара ԥсҭазаароуп, ауаа аус нхароуп, аус руроуп, иҿиароуп. Ашәарҭара уеизгьы есымша иҟазаауеит", - ҳәа азгәеиҭеит Ԥлиа.

Уаанӡа Гал араион асанитартә ҳақьым хада инапынҵақәа назыгӡо Георги Қобалиа Sputnik аинтервиу анеиҭоз иҳәиҳәеит Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа ахысра аԥҟарақәа рӷәӷәатәуп ҳәа. Иара иажәақәа рыла, Гал араион иқәынхо ауааԥсыра лассы-лассы аҳәаа иаԥну Жәыргьыҭ араион иаҭаауеит, уа мышкала 200-300-ҩык акоронавирус рыдырбалоит, ПЦР-тестқәа ракәзар, актәи ма аҩбатәи амш азы авирус рзаарԥшӡом.

1