Иаанкылаз украинатәи аӷбақәа Керчтәи аӡыбжьахала аанрыжьуеит

12
(ирҿыцуп 14:35 18.11.2019)
Урыстәыла, аҳәынҭқарратә ҳәаа аилагара инамаданы ашьаус хацнаркит, аҳәарагь ҟанаҵеит ООН Ашәарҭадаратә хеилак Азовтәи амшын аҿтәи аҭагылазаашьаз ҷыдала алацәажәара мҩаԥнагарц.

АҞӘА, абҵара 18 – Sputnik. 2018 шықәса абҵарамзазы Амшынеиқәаҿ иаанкылаз Украинатәи аӷбақәа "Бердянск", "Никополь", "Яна Кап", Керчтәи аӡыбжьахала аанрыжьит ҳәа аанацҳауеит РИА Новости.

"Аӷбақәа урыстәылатәи аҵакыраӡқәа ирҭысны ицоит . Украина аганахь алагьы ирԥылоит аӷбақәа", - иҳәеит Севастополь ахьӡала Аҳәынҭқарратә думаҿ иҟоу Дмитри Белик.

2018 шықәса абҵарамзазы Украина арра-мшынтә флот аӷбақәа "Бердянск", "Никополь", "Яна Капу" Урыстәыла аҳәынҭқарратә ҳәаа еиларгеит, дара мҩаԥызгоз Урыстәыла амшынеиқәатә флоти Афедералтә шәарҭадаратә маҵзура аҳәаахьчаратә маҵзура рыӷбақәеи рышхәақәеи иаангыларц азы иҟарҵоз адҵа иаххәыцуамызт ҳәа. Абри ашьҭахь аӷбақәа ааныркылеит Урыстәылатәи амшынԥшаҳәаҟынӡа 20 километра рҟынӡа бжьани Ҟрымтәи ацҳа аӷбақәа ахьыҵысуа аҟынтәи 50 километра рҟынӡа набжьани.

Абри аан хҩык украинатәи амшынуаа ахәрақәа роуит. Урҭ ахәышәтәырҭаҿы ацхыраара рырҭеит.

Урыстәыла, аҳәынҭқарратә ҳәаа аилагара инамаданы ашьаус хацнаркит, аҳәарагь ҟанаҵеит ООН Ашәарҭадаратә хеилак Азовтәи амшын аҿтәи аҭагылазаашьаз ҷыдала алацәажәара мҩаԥнагарц.

Уи ашьҭахь Украины ААР Вадим Пристаико аҳәамҭа ҟаиҵеит украинатәи аруаа рыӷбақәа иахьакәзаалак рыцхраара иазыхиоуп ҳәа.

12

Бырзентәыла Атәылахьчара аминистрра Ҭырқәтәылеи иареи реибашьра ишазыхиоу аҳәеит

2
Мышқәак раԥхьа Ҭырқәтәыла аиҳабыра ргазеҭ аҿы аҳәамҭа ҟаҵан абырзен дгьылбжьахақәа рааигәара арацәаӡри аҟазаара аҭҵаареи аҵхреи рзы азин ҷыда аиуразы азыҳәа ҟаҵоуп ҳәа.

АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Бырзентәыла Атәылахьчара аминистр Никос Панаиотопулос аҳәамҭа ҟаиҵеит атәыла асуверентә зинқәа рыхьчаразы бџьаршьҭыхла аҿагылара ишазыхиоу.

"Аҵыхәтәантәи аамаҭқәа рзы Ҭырқәтәыла ахымҩаԥгашьа агрессиа аҵоуп. Сара исыԥхьаӡоит Ҭырқәтәыла ахымҩаԥгашьа арҭынчразы ганкахьала иҟоу адипломатиатә лшарақәа зегьы ахархәара рыҭатәуп, даҽа ганкахьала арратә мчра ахы иархәатәуп", - иҳәеит иара, ателеканал Star аинтервиу аҭо. Абри атәы аанацҳауеит РИА Новости.

Ателеканал ажурналист изҵаара "Иазыхиоума Бырзентәыла бџьаршьҭыхла аимак аҭыԥ ақәҵара?" Панаиотопулос аҭак аиҭеит "Иазыхиоуп" ҳәа.

"Ҳара аҭагылазаашьа аиҭакра ҳазыхиоуп. Арбџьармчқәа рхархәарагьы абрахь иналаҵаны. Усеиԥш ҳҭахым, аха ҳзинқәа рыхьчаразы уаҳа аҽак аанымхозар, ҳахиоуп", - иҳәеит аминистр.

Мышқәак раԥхьа Ҭырқәтәыла аиҳабыра ргазеҭ аҿы иҟаҵан аҳәамҭа абырзен дгьылбжьахақәа рааигәара арацәаӡри аҟазаара аҭҵаареи аҵхреи рзы азин ҷыда аиуразы азыҳәа ҟаҵоуп ҳәа.

Бырзентәыла Адәныҟатәи аусқәа рминистр Никос Дендиас ашәахьаҽны аҳәамҭа ҟаиҵеит Ҭырқәтәыла Бырзентәыла асуверентә зинқәа амнахырц агәы иҭоуп ҳәа. Ари провокациоуп ҳәагьы ахиҳәааит.

Аганқәа рыбжьара аибарххара ҟалеит жәабранмза анҵәамҭазы. Усҟан Ҭырқәтәыла аҳәамҭа ҟаанҵеит Идлибтәи амигрантцәа шазаанымкыло азы, Евроеидгылеи иареи рҳәаа аанартит. Зықьҩыла ахҵәацәа Бырзентәылаҟа идәықәлеит.

Афины аҭакс аҳәаақәа анаркит. Ҭырқәтәылеи Бырзентәылеи рҳәаа 190 километра иреиҳауп.

Бырзентәыла Османтәи аимпериаҟынтә ахьыԥшымра аиуит 1821 шықәса рзы. Уи аахыс бџьаршьҭыхлатәи аиҿагыларақәа ԥшьынтә аҭыԥ рыман: 1897 шықәса рзы, Актәи Балкантәи аибашьраан, Актәи адунеизегьтәи еибашьраан, 1919—1922 шықәсазы аҭырқә-абырзен еибашьраан.

2

Америкатәи ахҭысқәа: ЕАА 350 қалақь рҟны аҿагыларатә акциақәа мҩаԥысуеит

4
Америка атәылауаа аполициа аусзуҩцәа рымч ахархәара аанкыларазы аҿагыларатә акциақәа мҩаԥыргоит. Урҭ рхыԥхьаӡара 350 нызқьҩык иреиҳауп.

Акциа алахәылацәа ҭынч рхы мҩаԥыргом: адәкьанқәа ирыҩналаны аԥара ргоит, асаркьақәа ԥырҽуеит, ахәаахәҭратә ҩнқәа ирыҩналаны идырҳәуеит.

Америка имҩаԥысуа аҵыхәтәантәи ахҭысқәа RT аматериал аҟны.

Асоциалтә ҳақәа рҟны ицәырҵит ақалақь Миннеаполис аҟны дшаанкылаз афроамерикауаҩ Џьорџь Флоид. Аҭыхымҭаҟны иубарҭоуп аполициа аусзуҩцәа Флоид адгьыл аҿы дышьҭаҵаны, анапеидҳәалагақәа шихарҵоз, афицарцәа руаӡәы иаанкылаз ихәда шьапыла дақәгылеит. Иаанкылаз ауаҩы изныкымкәа иҳәеит иԥсыԥ алагаҩагара шицәыуадаҩу, уи ашьҭахь иԥсы маҷхеит. Флоид ахәышәтәырҭахь днаган, ԥыҭрак ашьҭахь ареанимациаҿы иԥсҭазаара далҵит.

Америка атәылахьчара аминистрра аҿагыларатә акциақәа раанкыларазы Вашингтонҟа идәықәырҵеит 1,6 нызқьҩык аруаа.

Аҿагыларатә акциақәа мҩаԥысуеижьҭеи аполициа аусзуҩцәа жәа-нызқьҩык ауааԥсыра ааныркылахьеит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

4
Солнечное затмение

Аԥсҭазаара иасимволқәоу: амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа

109
(ирҿыцуп 19:09 06.06.2020)
Жәлар зыхӡыӡаауа, наџьнатә аахыс изымҵаныҳәо, абла ҷыц еиԥш изхәаԥшуа жәҩантә цәырҵрақәоуп амреи амзеи. Ҳәарада, уи зыхҟьоз амра – ԥсҭаҵаган, ауаа аԥхарра рнаҭон, адгьылқәаарыхра зыҟаломызт иарада. Амза акәзар, уахынла адгьыл иқәыҷҷон, аныҟәаҩцәа амҩа днарбон.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.

Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:

Пейзаж в высокогорном селе Псху
© Sputnik Асида Квициния

"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".

Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.

Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.

Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.

Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:

"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".

Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.

А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…

Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:

Лыбла аҭышамшамра

Иаҳагьы иҭыԥхо,

Уи дрыцҳашьан амра

Ицоит илхаԥхо!

(Б. Шьынқәба)

Уа амра игыло бадыскылоит,

Амраҿ – адунеи лашоит,

Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,

Изури, бзиа бызбоит.

(Платон Бебиа)

Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,

Нас саангылеит сымҵысуа,

Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,

Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.

(А. Аџьынџьал)

Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

109